اجارى اشىق, ادىمى زور الماتى

الماتى – ەلىمىزدەگى ەڭ الىپ مەگاپوليس. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان اسەم قالانىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ «التىن بەسىگى» رەتىندە ورنى دا, قادىرى دە بولەك. سونىمەن قاتار, بۇل مەكەن مادەنيەت پەن ونەردىڭ, قارجى مەن ەكونوميكالىق سەرپىلىستىڭ دە ءتۇپ قازىعى ىسپەتتى. مىڭ جاساعان الىپ شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن دامۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەرەكشە ىلتيپاتپەن نازار اۋدارىپ وتىر.

قالا كۇن ساناپ وركەندەپ, اۋماعى كەڭۋ ۇستىندە. حالىقارالىق ءىرى باسقوسۋلار مەن سپورتتىق شارالارعا كەلگەن قوناقتار الماتىنىڭ سۇلۋلىعىنا, حالقىنىڭ قوناقجاي ءھام مەيىرباندىعىنا تاڭدانىستارىن جاسىرمايدى. ەل دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ وتىرعان الماتىدا اتقارىلعان ءىس تە كوپ, اتقارار شارۋا دا شاش ەتەكتەن.

احمەتجان ەسىموۆ,

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى.

قازاقستان حالقىنىڭ 10 پايىزىنا جۋىعى نەمەسە 1 ميلليون 489 مىڭ ادام وسى الماتى قالاسىندا تۇرادى. رەسپۋبليكالىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 18 پايىزىن قۇراپ, مەملەكەتتىك قازىناعا تۇسەتىن بارلىق تابىستىڭ 25 پايىزىن ءوندىرىپ وتىرعان بۇل شاھاردىڭ بيۋدجەتى 354 ميلليارد تەڭگە. مۇنداي كولەم موڭعوليا, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە ارمەنيا مەملەكەتتەرىنىڭ بيۋدجەتتەرىنە ساي كەلەدى ەكەن.

الماتىنىڭ جالپى ايماقتىق ءونىم كولەمى جان باسىنا شاققاندا 25 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ, چەحيا, پولشا جانە كەيبىر ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىنەن اناعۇرلىم جوعارى تۇر. قالا قازىناسىنىڭ 60 پايىزىن كىشى جانە ورتا بيزنەس قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز, ءاربىر ەڭبەككە جارامدى ءۇشىنشى الماتىلىق جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءسوز. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1,3 تريلليون تەڭگە سالىق جينالادى دەپ بولجاۋ جاسالۋدا. جىلدىڭ باسىنان بەرى قالادا 16 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.

الماتى – ەلىمىزدەگى ەڭ الىپ مەگاپوليس. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان اسەم قالانىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ «التىن بەسىگى» رەتىندە ورنى دا, قادىرى دە بولەك. سونىمەن قاتار, بۇل مەكەن مادەنيەت پەن ونەردىڭ, قارجى مەن ەكونوميكالىق سەرپىلىستىڭ دە ءتۇپ قازىعى ىسپەتتى. مىڭ جاساعان الىپ شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن دامۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەرەكشە ىلتيپاتپەن نازار اۋدارىپ وتىر.

قالا كۇن ساناپ وركەندەپ, اۋماعى كەڭۋ ۇستىندە. حالىقارالىق ءىرى باسقوسۋلار مەن سپورتتىق شارالارعا كەلگەن قوناقتار الماتىنىڭ سۇلۋلىعىنا, حالقىنىڭ قوناقجاي ءھام مەيىرباندىعىنا تاڭدانىستارىن جاسىرمايدى. ەل دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ وتىرعان الماتىدا اتقارىلعان ءىس تە كوپ, اتقارار شارۋا دا شاش ەتەكتەن.

 

احمەتجان ەسىموۆ,

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى.

قازاقستان حالقىنىڭ 10 پايىزىنا جۋىعى نەمەسە 1 ميلليون 489 مىڭ ادام وسى الماتى قالاسىندا تۇرادى. رەسپۋبليكالىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 18 پايىزىن قۇراپ, مەملەكەتتىك قازىناعا تۇسەتىن بارلىق تابىستىڭ 25 پايىزىن ءوندىرىپ وتىرعان بۇل شاھاردىڭ بيۋدجەتى 354 ميلليارد تەڭگە. مۇنداي كولەم موڭعوليا, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە ارمەنيا مەملەكەتتەرىنىڭ بيۋدجەتتەرىنە ساي كەلەدى ەكەن.الماتىنىڭ جالپى ايماقتىق ءونىم كولەمى جان باسىنا شاققاندا 25 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ, چەحيا, پولشا جانە كەيبىر ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىنەن اناعۇرلىم جوعارى تۇر. قالا قازىناسىنىڭ 60 پايىزىن كىشى جانە ورتا بيزنەس قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز, ءاربىر ەڭبەككە جارامدى ءۇشىنشى الماتىلىق جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءسوز. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1,3 تريلليون تەڭگە سالىق جينالادى دەپ بولجاۋ جاسالۋدا. جىلدىڭ باسىنان بەرى قالادا 16 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.

2013 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا قالاداعى ونەركاسىپ ورىندارى 457,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپتىك ونىمدەرىن شىعاردى.

2013 جىلدىڭ 8 ايىندا كىشى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى 1448,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, سالىق تولەمىنىڭ ءتۇسىمى 399 ميلليارد 969 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. الماتى قالاسىنىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ 1 جانە 3-باعىتتارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 188 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, وعان 55 ميلليارد 651 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

الماتى قالاسىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 5 مىڭنان استام جۇمىس ورنى بار 30 جوبا كىرەدى. 2010 جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 3 مىڭ جۇمىس ورنى بار 19 جوبا ىسكە اسىرىلدى. ءبىر عانا 2013 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 15,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 2 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2013 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا جالپى سوماسى 67757,55 ميلليون تەڭگەنىڭ 3 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوباسى جىبەرىلدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن شامامەن 20 مىڭ جۇمىس ورنىن اشاتىن 169 الەۋەتتى ينۆەستورلار ءتىزىمى جاساقتالعان.

يندۋستريالىق ايماقتا كاسىپورىنداردى ورنالاستىرۋ كەزىندە نەگىزگى ارتىقشىلىق ەكولو­­­گيالىق تازا وندىرىستەرگە بەرىلەتىنى انىق. بۇگىنگى كۇندە قالانىڭ 180 وندىرىستىك كاسىپ­­­ورىندارى وسى جوباعا قاتىسۋعا دايىن. اعىم­داعى جىلدا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرى­لىسىنا 4 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. 2014 جىلعا تاعى 4 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا.

الماتى – تۋريزم كلاستەرىن جانداندىرۋعا دا ىڭعايلى مەكەن. تۋريزم سالاسى جاسىل ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلا­تىن­دىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الما­تىنىڭ اينالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن قۇرۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى.

تابيعاتى تامسانتقان ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەر­لەرىندە تاۋ شاڭعىسى ءتۋريزمىن دامىتۋ – زاڭ­دىلىق. جوسپارلانىپ وتىرعان «كوكجايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى تيىمدىلىگى جاعىنان 30 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن كەلۋشىلەر سانى ەداۋىر ارتىپ وتىر. 2010-2011 جىلدارى جاياۋ تۋريستەردىڭ سانى 196 400 بولسا, 2012-2013 جىلدارى 313 300-گە ارتتى. شاڭعى­شى­لاردىڭ سانى 2010-2011 جىلدارى 43 300 بولسا, 2012-2013 جىلدارى ولاردىڭ سانى 975 000-عا ارتتى.

«كوكجايلاۋدىڭ» فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ەسكەرىلىپ, ەكولوگيالىق شەكتەۋ كارتاسى جاسالىندى, سۋ قويمالارى مەن باسقا دا ماقساتتى ماسەلەلەر قاراستىرىلۋدا.

الماتىدا 8-9 قازاندا ءى ەۋرازيالىق «قىسقى جاڭا تۋريزم باعىتتارىن دامىتۋ» اتتى شاڭعى تەبۋ ءتۋريزمى بويىنشا كونفەرەنتسيا وتكەن ەدى, سول جيىندا حالىقارالىق ساراپشىلار الماتى ايماعىندا شاڭعى تەبۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ مۇمكىندىگىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە اقبۇلاق, تاباعان, شىمبۇلاق, كوكجايلاۋ جانە اقساي شاتقالدارىنداعى دەمالىس ورىندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن جۇيە كەرەك ەكەندىگى ايقىندالدى.

قالانىڭ كولىك قاتىناسىن رەتتەستىرۋ بارىسىندا جول ينفراقۇرىلىمى جولعا جاقسى قويىلىپ كەلەدى. الماتى قالاسىنداعى 26 اينالما جولدىڭ 20-سى سوڭعى بەس جىلدا سالىنىپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا 140 شاقىرىم جاڭا جول پايدالانۋعا بەرىلدى, 1000 شاقىرىمنان استام قالا جولدارى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.

بۇدان باسقا, الماتى قالاسى مەتروپوليتە­نىنىڭ ەكىنشى تارماعى سالىنۋدا, ب.مومىش ۇلى كوشەسى مەن اقىن سارا كوشەسىنەن الماتى-شامالعان اۆتوجولىنا, اقىن سارا كوشەسىنەن جەتس-2 اۆتوجولىنان سولتۇستىك اينالما جولى مەن ت.رىسقۇلوۆ داڭعىلى ج.ساين كوشەسى ارقىلى جەتس-2 اۆتوجولىنا دەيىن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلۋدا.

تولە بي كوشەسى مەن ع.قايىربەكوۆ كوشەسىنەن شىعىس اينالما اۆتوجولىنا دەيىن ۇزىندىعى 21 شاقىرىمعا جەتەتىن كولىك جولايرىعىن سالۋ جۇمىستارى باستالدى. سونداي-اق, كەلەسى جىلعا 4 كولىك جولايرىعىن سالۋمەن بىرگە, فۋرمانوۆ كوشەسىنەن ءى.جانسۇگىروۆ كوشەسىنە دەيىن تەمىر جولى ارقىلى ەستاكادا جولىنىڭ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر.

قالانى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن شەشۋى كۇردەلى ماسەلەلەر قاتارىندا بولىپ كەلگەن ەدى. الماتىنىڭ ەلەكترلىك الەۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا سوڭعى 5 جىلدا 29 قوسالقى ستانسا قايتا جابدىقتالىپ ىسكە قوسىلدى. كەرنەۋى تومەن بولىپ كەلگەن جالپى قۋاتتىلىق كۇشى 3000 مۆا-عا دەيىن ارتتىرىلدى. قايتا جابدىقتالعان جانە جاڭادان اشىلعان قوسالقى ستانسالارعا وتاندىق جانە الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا 97 شاقىرىمدى قۇرايتىن جىلۋ جەلىلەرى قالپىنا كەلتىرىلىپ, 270 شاقىرىمعا سوزىلعان ەلەكتر جەلىلەرى جوندەلدى. مۇنان وزگە, قازىرگى تاڭدا قالانىڭ تۇرعىن ءۇي بولىكتەرىن تولىقتاي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. سوڭعى 5 جىلدا قالادا 353 شاقىرىم گاز جەلىلەرى سالىنعان ەكەن. بۇدان باسقا, وسى مەرزىم ىشىندە 87 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىلەرى مەن 49 شاقىرىم كارىز جۇيەسى جەلىلەرى جاڭعىرتىلدى.

الماتىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانعان. شاھاردىڭ باستى ەكولوگيالىق پروبلەماسى – اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋى بولىپ تابىلادى. ال اۋا لاستانۋىنىڭ 80 پايىزى اۆتوكولىكتەردىڭ ۇلەسىندە. اۆتوكولىكتەردىڭ اۋانى لاستاۋ مولشەرلەرىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا قالانىڭ باستى كىرەبەرىستەرىندە ارنايى ەكولوگيالىق بەكەتتەر ورناتىلىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىندا وسى بەكەتتىك باقىلاۋ ناتيجەسىندە 31 880 زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. ەكولوگيالىق جانە باسقا دا اكىمشىلىك ايىپپۇلدار كولەمىنىڭ جالپى سوماسى 125 ميلليون 848 مىڭ 884 تەڭگەنى قۇرايدى.

قالا ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 2007-2013 جىلدارى جالپى ۇزىندىعى 85,802 شاقىرىمدى قۇرايتىن 17 وزەننىڭ جەكەلەگەن تۇستارى جوندەۋدەن ءوتتى. اۋقىمى 2,5 ميلليون شارشى مەتر سۋ قورعايتىن ايماقتار جوندەلدى.

2008-2013 جىلدار ارالىعىندا جالپى اۋماعى 50 گەكتاردى قۇرايتىن 18 پاركتەر مەن ساياباقتار قالپىنا كەلتىرىلدى.

قالانىڭ جاسىل قورىن جاقسارتۋ تۇجى­رىمدا­­­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ تياناقتى جۇرگىزى­لۋدە. سونىمەن قاتار, سوڭعى 3 جىلدا 29 مىڭعا جۋىق كارى جانە شىرىگەن اعاشتار وتالىپ, 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا 120 مىڭنان استام اعاشتار وتىرعىزىلدى. جالپى, قالا اۋماعىندا 190 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن گۇلزارلار بار. سونىمەن قاتار, جىل سايىن بيۋدجەت ەسەبىنەن 75 مىڭ شارشى مەتر اۋماققا گۇلدەر وتىرعىزىلىپ, 16 مىڭنان استام گۇل قۇرىلعىلارى ورناتىلادى. 2008 جىلدان باس­تاپ 46 سۋ بۇرقاقتىڭ 28-ءى زامان تالابىنا ساي جاڭا قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالدى. ولاردىڭ بارلىعى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ اينالاسى اباتتاندىرىلدى.

ەندى, ءبىلىم ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ال­ما­تى قالاسىنىڭ تۇلەكتەرى ۇبت قورىتىن­دىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا ەكى جىل قاتارىنان ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ كەلەدى. 2008 جىلى ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا ورتاشا بالل 71,4 (رەس­پۋبليكا بويىنشا – 68) بولسا, 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش 87,3-كە (رەسپۋبليكا بويىنشا – 74,5) ءوستى. وسى ارالىقتا الماتىلىق وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى 15,9 بالعا كوتەرىلدى. 2008-2013 جىلدارى «التىن بەلگىمەن» قالا مەكتەپتەرىنىڭ 741 تۇلەگى ماراپاتتالدى.

2009 جىلى العاش رەت دارىندى جانە تالانتتى وقۋشىلارعا, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ, ءتۇرلى عىلىم جانە ونەر سايىستارىنىڭ جەڭىمپازدارىنا قالا اكىمىنىڭ «ۇركەر – الماتىنىڭ ماقتانىشى» اتتى ارنايى توسبەلگىسى تاعايىندالدى.

2009 جىلى بۇل توسبەلگىمەن قالا مەكتەپتە­­­رىنىڭ 78 وقۋشىسى ماراپاتتالسا, 2013 جىلى بۇل كور­سەتكىش 5 ەسەگە (ياعني, 322 جەڭىمپازعا) ءوستى. بەس جىل ىشىندە بۇل بەلگىمەن 929 ادام ماراپاتتالىپ وتىر. سونداي-اق, الماتى قالاسى ەلىمىزدەگى جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ دا ورتالىعى ەكەنى بەل­گىلى. قازىرگى تاڭدا قالادا 160 مىڭنان اسا ستۋ­دەنتتەر ءبىلىم الاتىن 42 جوعارى وقۋ ورنى بار.

جاستاردىڭ ءبىلىم ماسەلەسى ءسوز بولعاندا, مىندەتتى تۇردە سپورت پەن سالاماتتى ءومىر سالتى دا ايتىلاتىنى انىق. ازيادانىڭ تابىستى وتكەندىگى جانە بىرەگەي سپورت نىساندارىنىڭ سالىنۋى الماتىدا دۇنيەجۇزىلىك ايتۋلى دارە­­جە­دەگى جارىستاردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى ەكى جىلدا قالادا دوپتى حوككەيدەن الەمدىك چەمپيونات, رەگبيدەن ازيا ايماعىنىڭ «5 ۇلتتىق كۋبوگى» حالىقارالىق ءتۋرنيرى, سۋ دوبىنان الەمدىك ليگانىڭ FINA-2012 سۋپەرفينالى, ترامپليننەن شاڭعىمەن سەكىرۋدىڭ الەمدىك كۋبوگىنىڭ جۇلدەلىك كەزەڭدەرى, قويان-قولتىق ۇرىستان دۇنيەجۇزىلىك چەمپيونات ءتارىزدى اۋقىمدى ءىس-شارالار ءوتتى. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ ءوزى ارنايى كەلىپ تاماشالاعان ءاىۆا بوكس چەمپيوناتىن دا ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى.

2017 جىلى الماتىدا قىسقى ۋنيۆەرسيادا وتەدى. وسى وقيعانىڭ قارساڭىندا قالادا مۇز سارايى مەن مۇز الاڭى, سپورتشىلارعا ارنالعان اۋىل ءتارىزدى تاعى بىرنەشە نىساندار سالىنباقشى.

دەرەك پەن دايەك:

الماتى ەكونوميكاسى

ونەركاسىپ

2013 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا قالاداعى ونەركاسىپ ورىندارى 457,9 ملرد. تەڭگەنىڭ ونەركاسىپتىك ونىمدەرىن شىعاردى. 2012 جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپ ءوندىرۋ كولەمىنىڭ يندەكسى بيىل 104,45%-دى قۇرادى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس

شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بەلسەندى سۋبەكتىلەر سانى 2013 جىلعى 1 قىركۇيەكتە 103455 مىڭدى قۇرادى, جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى - 374 750.

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق

دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ

الماتى قالاسىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 5 مىڭنان استام جۇمىس ورنى بار 30 جوبا كىردى.

2010 جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 3 مىڭ جۇمىس ورنى بار 19 جوبا ىسكە اسىرىلدى.

2013 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 15,5 ملرد. تەڭگەگە 2 جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى.

«يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» اەا

اتالعان جوبا ونەركاسىپتىك, ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى جانە باسقا دا مەكەمەلەردىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا يننوۆاتسيالىق ءوسۋ دەڭگەيىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. 2013-2015 جىلدارى 165 گەكتار اۋماعىنا ەكىنشى كەزەڭى سالىناتىن بولادى.

بۇگىنگى كۇنى وندا 150 يننوۆاتسيالىق كومپانيا جۇمىس ىستەۋدە جانە سوڭعى 2 جىلدا ولاردىڭ سانى 4 ەسەگە ءوستى. يتپ اەا عىلىمي-تانىمدىق, جوبا­­­­لاۋ-كونسترۋكتورلىق جانە وندىرىستىك كلاستەردى بىرىك­تىرەتىن ءىرى يننوۆاتسيالىق ورتالىق بولىپ تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسىنە اەا«يتپ» اۋماعىندا جەڭىلدىك تەك اەا «يتپ» مۇشەلەرىنە عانا بەرىلەدى.

ءوسۋ نۇكتەلەرى

الاتاۋ اۋدانىنداعى وندىرىستىك ايماق

بۇگىنگى كۇنگە شامامەن 20 مىڭ جۇمىس ورنىن اشاتىن 169 الەۋەتتى ينۆەستورلار ءتىزىمى جاسالدى.

بۇل جوبا ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مامانداندىرىلعان ءوندىرىس ايماعىن قۇرۋ: قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان وندىرىستەردى سىرتقا كوشىرۋ; الماتى قالاسى ءوندى­رىسىنىڭ جالپى كولەمىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋ; ينۆەس­تيتسيالىق رەسۋرستار تارتۋ جانە وزىق يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن كوبەيتۋ; ونەركاسىپتىك سەكتوردا بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ جانە ولاردى قولدانۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ سەكىلدى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

ايماقتىڭ جالپى اۋدانى 490 گا. بۇگىنگى كۇندە قالانىڭ 180 وندىرىستىك كاسىپورىندارى وسى جوباعا قاتىسۋعا دايىن. اعىمداعى جىلدا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا 4 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. 2014 جىلعا تاعى 4 ملرد. تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا.

ىشكى جانە سىرتقى ءتۋريزمنىڭ كەلەشەگى كەمەل

الماتى قالاسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى ءوز اۋماعىندا مەملەكەتتىڭ تۋريزم ساياساتىن تياناقتى جۇرگىزۋگە بارىنشا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. ءبىزدىڭ باسقارمانىڭ نەگىزگى مىندەتى رەتىندە الماتى قالاسىنا سىرتتان كەلەتىن جانە ىشكى تۋريستەر كولەمىن ارتتىرۋ جونىندە كەشەندى شارالار قاراستىرىپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن ءتۇرلى سەمينارلار مەن باسقوسۋلار, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى مەن باق قىزمەتى ار­قىلى كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.

ايتا كەتەرلىك جايت, الماتى قالاسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى بۇل كۇندە بۇكىلالەمدىك تۋريستىك ۇيىمعا (يۋنۆتو) جانە بۇكىلالەمدىك تۋريستىك قالالاردىڭ «WTSF» فەدەراتسياسىنا مۇشە بولىپ تىركەلگەن. وسى رەتتە الماتى وزگە ەلدەردەگى تۋريستىك جوبالارعا قاتىسۋمەن قاتار, ءوز قالامىزدا دا حالىقارالىق ءىرى ءىس-شارالار وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولىپ وتىر.

مۇنىڭ سىرتىندا مادەني-تانىمدىق, ەكولوگيالىق جانە ىسكەرلىك ءتۋريزمى قۇلاشىن كەڭ جايىپ كەلەدى. وعان ءبىزدىڭ قالامىزدا وتكىزىلىپ جۇرگەن ساياسي, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي تاقىرىپتار اياسىندا ۇيىم­­­داستىرىلعان ءتۇرلى قوعامدىق ءىس-شارالاردى كىرگىزۋگە بولادى.

قالانىڭ تۋريستىك كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا شەتەلدىك قوناقتاردى تىركەۋ جۇيەسى مەيلىنشە دامىتىلدى. قازىرگى تاڭدا شەتەلدىكتەردى تىركەۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەسى قالادا ورنالاسقان ءىرى قوناقۇيلەرگە تولىق اق­­پارات جەتكىزۋ ءىسىن جۇيەلى جۇرگىزىپ وتىر. ياعني, بۇل قوناقۇيلەر وزىنە توقتاعان قوناقتار تۋ­­­­­رالى بارلىق مالىمەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن.

الماتىدا جىل سايىن وتكىزىلەتىن حا­لىقارالىق «KITF» تۋريستىك كورمەسى تۋرالى دا ايتىپ وتكىم كەلەدى. بيىل بۇل كورمەگە 42 ەلدىڭ 550 تۋريستىك كومپانياسى قاتىستى. سونداي-اق, الماتى ءتۋريزمنىڭ وكىلدەرى جىل سايىن وتكىزىلەتىن رەسپۋبليكالىق «استانا-دەمالىس» كورمەسىنە جانە «سارقىلماس ساياحات» كوشپەلى جارمەڭكەسىنە تۇراقتى قاتىسىپ تۇرادى. اتالعان شارالاردىڭ ماقساتى ءوزى­­­­مىز­دىڭ ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ەكەندىگى بەلگىلى.

لوليتاكيم,

الماتى قالالىق تۋريزم باسقارماسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءبولىم ءىباسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.

عيماراتتار مەن جولايرىقتارى اسەم كورىنۋى ءتيىس

ءبىزدىڭ كومپانيا الماتى قالاسىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءىرى قالالارىنداعى الىپ قۇرىلىستار مەن بەلگىلى عيماراتتارىنىڭ سىرتقى كەلبەتىن شىنىمەن جابدىقتادى. ەسكەرەتىن جايت, ءبىزدىڭ ءوندىرىپ وتىرعان شىنىلارىمىز جىلۋ مەن جارىقتى ۇنەمدەۋگە كومەك­تەسەدى جانە بەرىكتىگى مەن ساپاسى جونىنەن دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە.

«قازقۇرىلىسشىنى» جشس-ءى 2003 جىلى الماتى قالاسىندا ىسكە كىرىسكەن, ال 2004 جىلدىڭ تامىزىندا وندىرىستىك اينەك شىعارۋدى قولعا الدى. «قازقۇرىلىسشىنى» جشس-ءى 2003 جىلى قۇرىلىپ, ءوزىنىڭ العاشقى اينەك ءوندىرىس ءىسىن 2004 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستادى.

«قازقۇرىلىسشىنى» جشس-ءى ءوزىنىڭ قازاقستان نارىعىندا جۇمىسىن باستاعالى بەرى ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا كوپتەگەن عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردى ساپالى اينەكپەن جابدىقتاپ ۇلگەردى. ماسەلەن, الماتى قالاسىندا – «نۇر-مۇباراك» رۋحاني ورتالىعى, ورتالىق مۇراجاي, بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايى, «شىمبۇلاق» تاۋ-شاڭعى شيپاجايى, حالىقارالىق شاڭعى-ترامپلين كەشەنىنىڭ عيماراتى, «مەگا» ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق كەشەنى, «جاس­تار», «ستوليچنىي», «گاۋھارتاس», «الماتى تاۋەرس» تۇرعىن ءۇي كەشەنى, «اليانس بانك», ەۋرازيا دامۋ بانكى, استانا, شىمكەنت, قاراعان­­­­دى سەكىلدى ءىرى قالالاردىڭ ايتۋلى بيزنەس ورتالىقتارى مەن ساۋدا كە­شەندەرى جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنداعى كورنەكى عيماراتتاردى ادىپتەپ شىقتى. ەندى ءىرى قالالارداعى جولايرىقتار مەن تاريحي ورىنداردىڭ تابيعي اسەردەن بۇزىلماس ءۇشىن ۇزاق ءارى تالعامعا ساي ساۋلەتىن ساقتاۋ ءۇشىن اينەكپەن قاپتاۋ ءىسىن ۇسىنىپ وتىر.

مۇراتحانتوقمادي,

«قازقۇرىلىسشىنى» كومپانياسىنىڭ باسشىسى.

قالا بيلىگى ءۇشىن اتقاراتىن شارۋا كوپ

قازىربىزدىڭقالامىزكۇنساناپقۇلپىرىپكەلەدى. اسىرەسە, جاز ايلارىندا قالادا ارالاي­تىن, قىدىراتىن جەرلەر ەرەكشە رەڭگە ءبو­­­­­لە­نىپ, جاقسى دەمالۋعا مۇمكىندىك مولايا تۇسەدى.

كەيىنگى جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن جولايرىقتارى مەن مەترو قۇرلىسى دا قازىر باراتىن جەرگە ۋاقتىلى جەتۋگە سەبى ءتيىپ تۇر. وت­باسى مۇشەلەرىمەن قالا سىرتىنا شى­عىپ, تا­بيعات اياسىندا سەيىلدەۋگە دە, قالا ىشىندەگى سايا­باق­تاردا كوڭىل كوتەرۋگە دە جاعداي جاسال­عان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازىر قالا كوشەلەرىنە ورناتىلعان بەينەكامەرالار مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جاڭاشا جۇمىس ىستەۋ مانەرى تۇرعىندار مەن قالاعا قىدىرىپ كەلۋشى قوناقتاردىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ءبىرشاما جاقسارتتى. كولىكتەردىڭ بەي-بەرەكەت ءجۇرىسى, تەرەزەلەردەن قوقىس تاستاۋ, اياققا ورالاتىن قايىر­شىلار مەن قاراڭعى قالتارىستا توناپ كەتەتىن الاياقتار سەكىلدى بەيباستاقتىقتار كۇن ساناپ ازايىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.

ارينە, ءالى دە بولسا قالا باسشىلىعىنىڭ اتقاراتىن ىستەرى بارشىلىق. ماسەلەن, قىس ماۋسىمىندا جولداردى تازالاۋ مەن كوك تايعاق بوپ جاتاتىن جاياۋ جۇرگىنشى جولدارىن, قاردىڭ سالماعىن كوتەرە الماي قۇلاپ جاتاتىن تالدار, سونداي-اق, قىستا جارىلاتىن قۇبىرلار مەن جىلۋ ماسەلەسىن ءالى دە بولسا تولىق شەشۋ كەرەك. اسىرەسە, قالانىڭ تۇكپىرگى اۋداندارىندا مۇنداي جاعدايلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تولىق تاپپاي تۇر.

تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت, قازىرگى تاڭدا الماتى قالاسىنىڭ اۋماعى كۇننەن-كۇنگە كە­ڭە­يىپ كەلەدى. كوپ جاعدايدا قالا تۇرعىندارى وزدە­رى تۇراتىن اۋدان تۋرالى اقپاراتقا قانىق ەمەس. قاي اۋدان, قاي كوشە قايتا جاساقتاۋ شاراسىنا تاپ بولاتىنىن, جەكەلەگەن ۇيلەردىڭ ورنىنا قاي كەزدە كوپقاباتتى ۇيلەر سالىناتىنىن بىلە بەرمەيدى. سول سياقتى, گاز, سۋ, كارىز قۇبىرى تۇسەتىن شەك تە بەلگىلى ەمەس. سونداي ماسەلەلەر ەرتەرەك ەسكەرتىلسە ەل ىشىندە داۋ تۋىنداماس ەدى, تۇسىنبەۋشىلىكتەر ورىن الماي, تىنىش ەل بازبىرەۋلەرگە الدانباس ەدى دەپ ويلايمىن.

ءماجيت قونىس ۇلى,

قالا تۇرعىنى.

 

الىپ شاھار العا باسا بەرەدى

پرەزيدەنت جانىنداعى ورتا­لىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءداس­تۇرلى بريفينگ جالعاسۋدا. باس­قوسۋدىڭ بۇل جولعى قوناعى بولىپ الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ كەلدى. شارانى رەسمي وكىل ال­تاي ابيبۋللاەۆ كىرىسپە سوزبەن اشتى.

بريفينگتە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ قالا دامۋى مەن بولاشاقتا اتقارىلاتىن يگى جۇمىس­تارى جايىندا جۇرتشىلىققا باياندادى. مۇندا الىپ شاھار ابىرويى مەن ونىڭ حالقى ءۇشىن ءتۇرلى سالالاردا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار لەگى دە نازاردان تىس قالمادى.

اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-قىر­كۇيەك ايلارىندا قالاداعى ونەر­كاسىپ ورىندارى 457,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپتىك ونىمدەرىن شى­عارعان. شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­تىڭ بەلسەندى سۋبەكتىلەر سانى بيىل­عى جىلعى قىركۇيەكتە ءجۇز مىڭ­­نان اسىپ جىعىلسا, جۇمىسپەن قام­­­­تىلعاندار سانى 374 750 بولىپ وتىر.

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا دا ءبىرشاما جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. الماتى قالاسىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 5 مىڭنان استام جۇمىس ورنى بار 30 جوبا كىرگەن. 2010 جىلدان وسى كەزگە دەيىن 3 مىڭ جۇمىس ورنى بار 19 جوبا ىسكە اسىرىلسا, 2013 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا 15,5 ميلليارد تەڭگەگە 2 جوبا پايدالانۋعا بەرىلگەن.

الاتاۋ اۋدانىنداعى وندىرىستىك ايماقتىڭ دا قالانىڭ دامۋىنا بەرەر سەرپىنى مول. بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 20 مىڭ جۇمىس ورنىن اشاتىن 169 الەۋەتتى ينۆەستورلار ءتىزىمى جاسالىپتى. بۇل جوبا ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. مامانداندىرىلعان ءوندىرىس ايماعىن قۇرۋ بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتپەك. اتاپ ايتقاندا, قالا ورتالىعىندا ورنا­­­لاسقان وندىرىستەردى سىرتقا كو­شىرۋ, الماتى ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋ, ينۆەس­تيتسيالىق رەسۋرستار تارتۋ مەن وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن كوبەيتۋ, سونداي-اق, ونەركاسىپتىك سەكتوردا مامانداردى دايارلاۋ مەن ولاردى قولدانۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ سىندى يگى جۇمىستار بار.

الماتىنىڭ ەكولوگيالىق جاع­دا­يىن جاقسارتۋ ءۇشىن كەشەن­دى شارالار قابىلدانعان. قالا­نىڭ باستى ەكولوگيالىق پروب­لەماسى-اتموسفەرالىق اۋا­نىڭ لاستانۋى دەسەك, ونىڭ 80 پايى­زى اۆتوكولىكتەر ۇلەسىندە ەكەن. اۆتوكولىكتەردىڭ اۋانى لاس­تاۋ مولشەرلەرىن باقىلاۋدى كۇ­شەيتۋ ماقساتىندا قالانىڭ باستى كىرەبەرىستەرىندە ارنايى ەكولو­گيالىق بەكەتتەر ورناتىلعان. ەكو­لوگيانى جاقسارتۋ ءۇشىن قابىل­­دان­عان كەشەندى شارالاردىڭ ءناتي­جەسىندە اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى بىرتىندەپ تومەندەۋدە.

جالپى, الماتى دەگەندە ونى دۇنيەجۇزىلىك سپورت ورتا­­­لىق­تارى­نىڭ ءبىرى رەتىندە قابىل­­داي­دى ءدۇيىم جۇرت. VII قىسقى ازيا ويىن­­دارىنىڭ تابىس­تى وتكەندىگى مەن بىرەگەي سپورت نىساندارىنىڭ سالىنعاندىعى شاھاردا الەمدىك ايتۋلى دارەجەدەگى جارىستاردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە مۇندا ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ۆولەيبولدان الەمدىك FIVB باس جۇلدەلىك كەزەڭى, ترامپليننەن سەكى­رۋدەن الەم كۋبوگى كەزەڭى جانە بوكس­تان الەم چەمپيوناتى سىندى باي­راقتى باسەكەلەر ءوتۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. وسىنداي ىرگەلى جارىستار قالا­داعى سپورتتىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ, ەلىمىز بەن سپورتشى­لارى­مىزدى الەمگە الماتى ارقىلى تانىتپاق.

الداعى ۋاقىتتا بولاتىن ايتۋلى سپورتتىق ءىرى شارانىڭ ءبىرى 2017 جىلى الماتىدا قىسقى ۋنيۆەرسيادانىڭ ءوتۋى. وسى الەمدىك شارا قارساڭىندا قالادا مۇز سارايى مەن مۇز الاڭى, سونىمەن قاتار, سپورتشىلارعا ارنالعان اۋىل ءتارىزدى تاعى بىرنەشە نىساندار سالىنباقشى. اتالعان سپورتتىق وقيعانى ءوز دەڭگەيىندە وتكىزۋ ءۇشىن قالادا بارلىق قاجەتتى قور مەن تاجىريبە دە جەتكىلىكتى.

جۋىردا 2022 جىلعى قىسقى وليمپيادانى الماتىدا وتكىزۋ تۋرالى سۇرانىس جولدانعان. وسى ورايدا ازيا وليمپيادالىق كەڭەسىنىڭ (اوك) پرەزيدەنتى شەيح احماد ءال-فاحاد ءال-ساباح پەن حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ توراعاسى جاك روگگەنىڭ ازيادانىڭ وتكىزىل­گەنىنە جوعارى باعا بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سول كەزدە ولار الما­تىنىڭ وليمپيا ويىندارىن وتكى­زۋگە بارلىق مۇمكىندىگىنىڭ بار ەكەنىن ايتقان-دى.

الماتىنىڭ وليمپيادانى وتكىزۋگە دەگەن سالماقتى باسىم­دىق­تارى بار. بىرىنشىدەن وليمپيا ويىندارى ورتالىق ازيا اۋماعىندا ءالى ءبىر رەت تە وتكىزىلمەسە, ەكىنشىدەن قالادا وليمپيا ويىندارىن وتكىزۋگە قاجەتتى سپورتتىق نىساندار تۇگەلدەي دەرلىك بار دەۋگە بولادى.

ابدىراحمانقىدىربەك,

«ەگەمەنقازاقستان».

 

ايقارما بەتتى دايىنداعاندار: قورعانبەك امانجول, قانات ەسكەندىر, «ەگەمەن قازاقستان».