«كارتوپ دەپ, شىركىن, اعايىندى بەگاليەۆتەردىڭ كارتوبىن ايت!» دەگەندى ەستىگەن سوڭ جۋالىعا تارتتىق. استىنا «لەكسۋس-470» ماركالى «ءدجيپتىڭ» س ۇلىكتەي قاراسىن مىنگەن كەرىمقۇل اعايىندىلاردىڭ ۇلكەنى ەكەن. ءوزى قارسى الدى. تىرلىگىنە تاستاي سياقتى. تىلگە دە ءدىلمار ەكەنى بايقالىپ تۇر. «كەلگەندەرىڭىز دۇرىس بولدى, ەڭبەك ادامدارىنىڭ تىرشىلىگىن ءوز كوزىڭمەن كورگەننىڭ ءجونى بولەك قوي» دەپ الىپ, ءبىراز مالىمەتتەردەن شۋ دەگەننەن-اق حاباردار ەتىپ تاستادى.
«كارتوپ دەپ, شىركىن, اعايىندى بەگاليەۆتەردىڭ كارتوبىن ايت!» دەگەندى ەستىگەن سوڭ جۋالىعا تارتتىق. استىنا «لەكسۋس-470» ماركالى «ءدجيپتىڭ» س ۇلىكتەي قاراسىن مىنگەن كەرىمقۇل اعايىندىلاردىڭ ۇلكەنى ەكەن. ءوزى قارسى الدى. تىرلىگىنە تاستاي سياقتى. تىلگە دە ءدىلمار ەكەنى بايقالىپ تۇر. «كەلگەندەرىڭىز دۇرىس بولدى, ەڭبەك ادامدارىنىڭ تىرشىلىگىن ءوز كوزىڭمەن كورگەننىڭ ءجونى بولەك قوي» دەپ الىپ, ءبىراز مالىمەتتەردەن شۋ دەگەننەن-اق حاباردار ەتىپ تاستادى.
«تۋ-ۋ, كارتوپتا تۇرعان نە بار, سونى دا ءسوز قىلىپ» دەپ قيتىقساڭىز قاتتى قاتەلەسەسىز. ويتكەنى, بەگاليەۆتەردىڭ ءبىز كورگەن كارتوبى قىرعىز اعايىندار ساتىپ جاتقان كارتوپتاردان بولەك. بولەك بولاتىنى, تۇقىمى جاقسى. سوسىن بۇگىندە سانگە اينالىپ, جۇرتتىڭ ءسۇيسىنىپ جەيتىنى دە, نەگىزىنەن, گوللاند كارتوبى بولعان. جاڭالىققا جانى قۇمار بەگاليەۆتەر سونداي تۇقىمنىڭ ءار كيلوگرامى 250 تەڭگە تۇراتىنىنا قاراماستان, اقشاسىن ەۋرومەن تولەپ جانە سوناۋ باتىس ەۋروپاداعى نيدەرلاندى دەگەن مەملەكەتتى «يت ارقاسى قيان» دەمەستەن ءبىر اي ءجۇرىپ الىپ كەلگەن. نيدەرلاندىڭىز جۇرتتىڭ ءبارى گوللانديا دەيتىن ەلدىڭ رەسمي اتاۋى. ال گوللانديا سول ەلدەگى ون ەكى پروۆينتسيانىڭ نەبارى ەكەۋى عانا.
ءجا, سونىمەن سولتۇستىك تەڭىزدىڭ جاعالاۋىنان جەتكەن «سانتە» باستاعان «جاتجەرلىك» كارتوپتار جۋالىعا جەرسىنىپ, ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم بەرە باستادى. «جوق بولساڭ بەرە المايتىن, بار بولساڭ كورە المايتىن» اعايىننىڭ سىرى بەلگىلى عوي, «نيدەرلاندى توپىراعىندا وسەتىن كارتوپ اكەلدىك» دەگەندە «الدىمەن وزىمىزدىكىن قارىق قىپ الساڭدارشى» دەپ مىسقىلداعان, قازىر ءبارىنىڭ كۇلكىلەرى ساپ تىيىلعان. «سانتە» دە سەنىمدى اقتادى. العاشقى جىلى ءار گەكتاردان 280 تسەنتنەردەن ءونىم بەرسە, بيىل, مىنە, ءار گەكتاردىڭ ءونىمى 320-350 تسەنتنەرگە جەتىپ وتىر. بىراق, بەگاليەۆتەر ءۇشىن بۇل ءالى دە از.
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, – دەيدى كەرىمقۇل, جازدا قىرعىز اعايىندار سۋىمىزدى ءبوگەپ, بىرازىراق شۋ شىعاردى. سول داۋدىڭ سالدارىنان جايشىلىقتا بەس مارتە سۋ ىشەتىن كارتوبىمىز ءۇش-اق رەت سۋ ءىشتى. ەگەر سۋى قانىق بولعاندا ءار گەكتاردان 400 تسەنتنەردەن كارتوپ الاتىن مۇمكىندىگىمىز بار ەدى...
بەگاليەۆتەر شارۋا قوجالىعىن 1996 جىلى قۇرىپتى. اتىن اجەلەرىنىڭ ەسىمىمەن «زىليحا» دەپ قويعان. ەلدىڭ «اعايىندىلار» دەپ جۇرگەندەرى سول اسىل اجەنىڭ نەمەرەلەرى كەرىمقۇل, نۇرجىگىت جانە نۇرلان. جۋالىلىق ديقانداردىڭ كوپشىلىگى سياقتى بۇلار دا ءىستى اق ەگىستەن باستاعان. ودان جامان بولعان جوق. تاستارى ورگە دومالاي باستادى. ال 2000 جىلدان باستاپ «مۇنى دا بايقاپ كورەيىك» دەپ 2 گەكتار جەرگە كارتوپ ەككەن. سول 2 گەكتاردىڭ كولەمى بۇگىندە 150 گەكتارعا ۇلعايدى. كەرىمقۇلدىڭ ءىنىسى نۇرجىگىت وقىعان, كوزى اشىق جىگىت, ىزدەنىپ ءجۇرىپ قاراعاندى وبلىسىنداعى «استرا-اگرو» دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورنىنان كارتوپ ءوسىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جوباسىن تاپتى. ءسويتىپ, گەرمانيا ەلىنىڭ جاڭا تەحنولوگيامەن كارتوپ ەگەتىن تەحنيكاسىن الىپ كەلدى. ءونىمدى قيقالاماي ساپالى جينايتىن كومباينعا دا قول جەتتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ «يننوۆاتسيا» دەپ تاپتىشتەي بەرەتىنى بەكەر ەمەس ەكەن, جاڭالىق جاقسىلىعىن قوسا اكەلىپ, كارتوپتىڭ ونىمدىلىگى ارتا باستادى. ويتكەنى, بۇرىن ءار گەكتاردان 120-170 تسەنتنەر كارتوپ جيناسا, جاڭا تەحنولوگيامەن ونى 250-350 تسەنتنەرگە جەتكىزدى. بىراق, شابىس تىلەپ, جەر تارپىعان تۇلپارداي ىسكەر كاسىپكەردىڭ ءبىر ورىندا تىقىرشىپ تۇرمايتىنى بار ەمەس پە, سول سياقتى 2011 جىلى نيدەرلاندى مەملەكەتىندەگى كارتوپ تۇقىمىن دايىندايتىن فيرمامەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, 50 توننا ەليتالىق كارتوپ ساتىپ الدى.
كارتوپتى ءوسىرۋ بار دا, ونى وتكىزۋ, ساقتاۋ جانە كۇتۋ بار. مىسالى, كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارى وسىرگەن ونىمدەرىن الىپ-ساتارلارعا القاپ باسىنان ءلاج جوق ارزان باعاعا ساتىپ جىبەرەدى. ەگەر وزدەرىنىڭ ءونىم ساقتايتىن قويمالارى بولسا بۇيتپەس ەدى. ال الىپ-ساتارلار بۇلاردىڭ الاجازداي تەر توگىپ وسىرگەن كارتوبىن ەكى ەسە باعاعا وتكىزىپ, پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلەدى دە قالادى. بازار مەن دۇكەندەردەگى باعانىڭ كوتەرىلىپ جاتقانى دا سودان. ءونىمدى ءبىر قولدان ەمەس, ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى قولدان العان سوڭ باعا كوتەرىلمەگەندە قايتەدى.
ال بەگاليەۆتەردىڭ وزدەرىنە كەلسەك, «سانتەسىن» ساقتايتىن قويماسى بار. ول دا گوللانديالىق تاسىلمەن جاسالعان. ونداعى جەلدەتكىش, جىلىتقىش سياقتى شەتەلدىك قۇرىلعىلار «بوراندى بەكەتتىڭ» اق قار, كوك مۇزىندا كارتوپ ساقتاۋعا قاجەتتى تەمپەراتۋرانى ۇستاپ تۇرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە گوللانديانىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سارى كارتوبىن سارى مايداي ساقتاپ, قاقاعان قىستا دا, كوكتەمنىڭ كوكوزەك شاعىندا دا جەي بەرەسىز, ءيا ساتا بەرەسىز.
– ءبىز قازىردىڭ وزىندە كەيبىر مەكەمەلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, ساپالى, تازا كارتوپ جىبەرىپ وتىرمىز. سونىمەن بىرگە, تۇقىمدىق قوردى دا ەستەن شىعارمايمىز. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى باستالعان كەزدە ونى قاجەت ەتكەن شارۋا قوجالىقتارىنا ساتامىز. بىزدە بارلىعى 385 گەكتار جەر بولسا, سونىڭ 185 گەكتارى سۋارمالى القاپ. قالعانىنا كۇزدىك بيداي مەن ارپا ەگەمىز. كارتوپ ەگىلگەن جەرگە دە ءبىر-ەكى جىل جوڭىشقا نەمەسە بيداي ەگىپ, جەردى تىڭايتىپ وتىرامىز, – دەيدى كەرىمقۇل.
ءونىم كوبەيگەن سايىن قويمانىڭ ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى. «مۇمكىندىكتەرىڭ بار عوي, بىزگە قويما سالىپ بەرسەڭدەر سوعان ءوز ونىمدەرىمىزدى ساقتار ەدىك» دەگەن ديقاندار تىلەگى دە بار. «تەگىن ەمەس, اقىسىن تولەيمىز» دەيدى. سوندىقتان, كەرىمقۇلدىڭ ەندىگى ءبىر ويى جاڭا تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ, تاعى ەكى قويما سالۋ. وعان ءوزىنىڭ دە, باسقا شارۋالاردىڭ ونىمدەرىن دە ساقتاۋعا بولادى.
شارۋا قوجالىعىندا 25 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 60 مىڭ تەڭگە. ال ماۋسىم كەزىندە جۇمىسشىلاردىڭ سانى 150 ادامعا جەتەدى.
«اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ» دەگەن. اكەسى مامىردىڭ دا اماناتى وسى ەدى. كەرىمقۇل شىمكەنت قالاسىنىڭ كەرىمسال اۋاسىمەن بەيمارال تىنىستاپ جۇرگەندە تۋعان اۋىلىنا شاقىرىپ, ءوزى تەر توككەن جەردى اماناتتاپ كەتكەن دە اكەسى. «ىرىس قايدا باراسىڭ, ىنتىماققا بارىمىن» دەگەن, ۇشەۋىڭنىڭ باستارىڭ اجىراماسىن, ىلعي تاتۋ-ءتاتتى جۇرىڭدەر. سوندا بەرەكەلەرىڭ كىرىپ, ىستەرىڭ العا باسادى», دەپ ەدى جارىقتىق. تۋعان اۋىلىنا مەشىت سالدىرىپ, جولدارىنا اسفالت توسەتىپ, ءوزى قۇرمەتتى قوناقتارمەن بىرگە تورگە شىققان كەزدە اكە اماناتىنىڭ تۋرالىعىنا كوزى جەتە تۇسكەن. قازىر بەگاليەۆتەردىڭ بەرەكەلى باستامالارىنان ۇلگى الىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. بۇرىن ءبىر-بىرىمەن ارالاسپايتىن اعايىنداردىڭ باستارى بىرىگىپ, شارۋالارىن دوڭگەلەتە باستادى.
بالاسى كارىپجان بىردە «اكە, سىزدەر اق ەگىسپەن جانە كارتوپەن اينالىسىپ جۇرسىزدەر عوي, ال انا جىلقىلار مەن سيىر, ۋاق مالداردىڭ باستارى كوبەيمەي جاتىر. مەن وكىمەت بولماي-اق, لۋگوۆويداعى تەحنيكۋمعا ءتۇسىپ, مال اۋرۋلارىنىڭ قىر-سىرىن ءبىلىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسايىن», دەيدى. «بولاتىن بالا ون بەسىندە باسپىن دەر, بولمايتىن بالا وتىزىندا جاسپىن دەر», ءالى مەكتەپ بىتىرمەگەن بالاسىنىڭ اسىرەسە, «مەن وكىمەت بولماي-اق قويايىن» دەگەن سوزىنە راحاتتانىپ تۇرىپ كۇلسە دە, «ءاي, مۇنىكى دە ءجون ەكەن-اۋ» دەگەن.
ەل امان, جۇرت تىنىش بولسا اعايىندى بەگاليەۆتەردىڭ بۇل ارمانى دا ورىندالاتىن كۇن الىس ەمەس.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى,
تۇكتىباي اۋىلى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور