ەل ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق – تاۋەلسىزدىك. ەگەمەندىگى جوق ەل ەشقاشان رۋحاني جاڭعىرا المايدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. زامانىندا مۇسا پايعامبار, ەلى بوداندىقتان بوساپ شىققان كەزدە, ەشكىممەن ارالاستىرماي, قىرىق جىل قۇمنىڭ ىشىنەن الىپ ءوتتى دەگەن دەرەك بار. بۇل ونىڭ ەلىن قۇلدىق سانادان ارىلتامىن دەگەن امالى بولسا كەرەك.
بوداندىقتا بولعان زاماندا ءبىز دە رۋحاني قاينارلارىمىزدان الىستاپ قالعان ەدىك. تاۋەلسىزدىك سول وسالدىعىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋعا بارىنشا مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ وتىر.
رۋحاني جاڭعىرىپ, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرۋدە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى ارنادان سۋسىنداپ, سول قۇندىلىقتاردى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
تاۋەلسىزدىك ويلاۋ جۇيەمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەرتۋدە. وتكەن ءداۋىر يدەولوگياسى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, تاريحي تامىرلارىمىزعا بالتا شاپقان جات ىلىمدەردىڭ زيانىن ۇعىنىپ, ولاردى ءبىرتىن-ءبىرتىن وبەكتيۆتى تۇردە تاني باستادىق. دانىشپان شاكارىمشە ايتساق, «ساۋ اقىلعا» سالىپ قاراۋعا بەيىمدەلىپ كەلەمىز.
اكادەميك-جازۋشى عاريفوللا ەسىمنىڭ «عۇلاما-نامە» اتتى شىعارماسىن وقىپ, ىشىنە ۇڭىلگەنىمدە وعان انىق كوز جەتكىزدىم. اۆتوردىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىستەرىنەن تۋىنداعان, قازاقتىڭ ءۇش بىردەي عۇلاماسىنىڭ (اباي – شاكارىم – مۇحتار) شىعارماشىلىعىن, ويشىلدىق تابيعاتىن زەردەلەيتىن تريلوگيا, وي كوزىمەن وقىعان ادامدى حاكىمدىكتىڭ تەرەڭدىگىنە, دانىشپاندىقتىڭ سىرشىلدىعىنا, كەمەڭگەرلىكتىڭ اسىل ارناسىنا باستايدى. ءۇش تۇلعاعا ارنالعان تريلوگيادا عۇلامالاردىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىن, ۇندەستىك بايلانىسىن اڭعارا وتىرىپ, تۇتاس تۋىندى جاساعانى شىعارما اۆتورىنىڭ ولاردى تانۋعا ەرەكشە دايىندىقپەن, اسقان ۇقىپتىلىقپەن كەلگەندىگىن كورسەتەدى.
عاريفوللا ەسىمنىڭ جازعان دۇنيەلەرىن جىبەرىپ الماي, ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن جاننىڭ ءبىرى مەنمىن دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى اباي, شاكارىم, ەلدىك سانا تۋرالى جازعان دۇنيەلەرىمەن جاقسى تانىسپىن. ەسىمدە قالىپتى, سوناۋ ءبىر جىلى «ابايدىڭ جولى بار, ونى مۇحتار اۋەزوۆ كورسەتەۋگە تىرىستى, بىراق سونىمەن قوسا ابايعا باراتىن جول بار, سول جولدى تاپپاي ابايدىڭ رۋحاني الەمىنە ەنە المايمىز, ونىڭ جۇمباعى دا وسىندا», دەگەن ەدى.
ەلىمىزدە اباي تۋرالى جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەر جوق ەمەس, قۇدايعا شۇكىر بارشىلىق. بىراق سول ابايدىڭ ىشىنە ەنەتىن كىلتتى, ابايعا باراتىن جولدى تاپقاندار ساۋساقپەن سانارلىق. عارەكەڭنىڭ «ابايدىڭ جولى جانە ابايعا باراتىن جول بار» دەگەن سۇيەكتى ءسوزى «عۇلاما-نامە» تريلوگياسىندا گەرمەنەۆتيكالىق ءادىس ارقىلى نەگىزگى ۇستانىمعا اينالعانى كورىنىپ-اق تۇر.
عاريفوللا ەسىم كەڭەس زامانىنداعى ساناعا ءسىڭىستى بولعان كوزقاراس بىزگە باعدار بولا المايدى, سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋىمىز قاجەت دەپ ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. ونىڭ تاۋەلسىزدىك تەك ساياسي تۇسىنىك ەمەس, باستىسى رۋحاني تاۋەلسىزدىكتە دەگەنىنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز.
عاريفوللا ەسىم شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ۇستانىمى – سىرتتان كەلگەن جات ىلىمدەر مەن قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ ارا جىگىن اشىپ تانۋ. بۇل ۇستانىم اسىرەسە قازاق ويشىلدارىنىڭ تۋرالى ايتىپ, جازىپ جۇرگەن دۇنيەلەرىنەن ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ونىڭ ءبىر ايتقانى تاعى دا ەسىمىزدە. «كەڭەس داۋىرىندە سىرتتان كەلگەن ىلىمدەرمەن ورنىعىپ العان كاتەگوريالىق ويلاۋ ارقىلى قازاقتىڭ ءتول دۇنيەتانىمىن ءبىز ەشقاشان ءوز مانىندە تاني المايمىز. ءبىز ولاردى ءوز ارناسىنان ىزدەۋىمىز كەرەك. تامىرسىز نارسە ەبەلەك ءتارىزدى. جەل قاي جاقتان سوقسا, سونىڭ ىعىندا كەتە بەرەدى. كەڭەس زامانىندا سىرتتان كەلگەن ىلىمدەر ءبىزدىڭ سانامىزدى جەل تۇرسا, باسى اۋعان جاققا دومالاي جونەلەتىن قاڭباققا اينالدىردى, سودان ساناداعى جەلبۋازدىق پايدا بولدى, ءبىز اباي, شاكارىم, مۇحتارلاردى ۇرپاققا تانىتۋ ءۇشىن وسى وتكەن زامان قالىپتاستىرعان ىشكى تسەنزۋرامىزدان ارىلۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ولاردىڭ حاكىمدىگىن, دانىشپاندىعىن, كەمەڭگەرلىگىن تۇسىنە الامىز», دەيدى.
اۆتوردىڭ «عۇلاما-نامە» ەڭبەگى وسىنداي شىعارماشىلىق ۇستانىمنان تۋىنداعان دۇنيە ەكەندىگىنە ونى وقىعان ءار وقىرماننىڭ كوز جەتكىزەتىنى كۇمانسىز. اباي جولى قانداي جول دەگەن سۇراققا «عۇلاما-نامەدەن» كەلەسىدەي جاۋاپ تابامىز.
«اباي جولى – قازاق بولۋ جولى!
اباي جولى – الەمدى قازاق بولىپ قابىلداۋ جولى!
اباي جولى – نەمەرەنىڭ نەمەرەسى قازاق بولىپ, اباي تىلىندە, ياعني قازاق تىلىندە سويلەسىپ, ۇعىسىپ ۇلى دالاعا يەلىك ەتۋ جولى!
اباي جولى – قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك جول!
اباي جولى – ەركىن ەر قازاقتىڭ جولى!»...
وسىدان اسىرىپ, باسقاشا قالاي ايتۋعا بولادى؟! ابايدى تانۋ – قازاقتى تانۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلەسىڭ. «عۇلاما-نامەدە» ءبىز ءۇشىن, ءبىزدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىز ءۇشىن تەرەڭ ويلى, تاعىلىمدى پىكىرلەر ۇشان-تەڭىز.
اۆتور نەگە قازاق حالقى اباي جولىمەن ءجۇرۋى كەرەك دەگەن سۇراققا دا ىزدەنىس جاساعان. قازاق ابايدىڭ جولىمەن ءجۇرۋى قاجەت, سەبەبى «حاكىم اباي الەمدە ەشبىر ويشىل ايتا الماعان بيىك يدەيا ۇستانعان دەيدى. ول قانداي يدەيا؟ ول: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم» دەگەن يدەيا. راسىمەن دە, قازاقتى ماڭگىلىك ەل بولۋعا باستايتىن يدەيا وسى ەمەس پە؟! بۇل تىپتەن قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, الەم ءۇشىن سۇرانىسقا يە بولىپ تۇرعان يدەيا دەسە, ارتىق بولماس. وسى يدەيا حاكىم ابايدى ادامزاتتىڭ ۇستازى دارەجەسىنە كوتەرىپ تۇرعانىنا قالاي تاڭعالمايسىڭ.
مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆتىڭ «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ تۋرالى» 2019 جىلدىڭ 30 مامىرداعى №55 جارلىعىنا سايكەس 2020 جىلى حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە مازمۇندىق دەڭگەيدە مەرەكەلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاۋلى قابىلداندى. قاۋلىعا سايكەس مەملەكەت باسشىسى ءوزى ايتىپ وتكەندەي «توي تويلاۋعا ەمەس, وي ويلاۋعا باستايتىن» كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. وسى ءبىر مەرەيلى جىلى ابايدان باستاۋ الىپ, شاكارىم مەن مۇحتاردا جالعاسىن تاباتىن عۇلامالىق ءداستۇردى تالقىلاپ, تۇسىندىرەتىن «عۇلامە-نامە» سىندى شىعارمانىڭ جارىق كورىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلۋى سول پرەزيدەنت ايتقان توي تويلاۋ ەمەس, وي ويلاۋدىڭ كورىنىسى بولىپ وتىر.
«عۇلاما-نامە» ءار قازاقتىڭ ۇيىندە تۇرسا, اباي سالىپ كەتكەن اسىل ارنالى رۋح, عۇلامالىق ءداستۇر وسكەلەڭ ۇرپاققا باعدار ۇستاناتىن, رۋحاني باعا جەتپەس قازىنا بولارى ءسوزسىز.
اباي جىلىن قالاي قورىتىندىلايمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بالكىم وسى جىل قورىتىندىسى اياسىندا جوعارىداعى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن حاكىم يدەياسىن الەمدىك ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋ قاجەت شىعار. ول وعان تولىقتاي لايىقتى.
«عۇلاما-نامە» – ويدىڭ قازىناسى. ءۇش كىتاپتان تۇراتىن تريلوگيانىڭ العاشقى بولىگى قاسيەتتى قازاق دالاسىندا عۇلامالىق ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ويشىل تۇلعالارعا ارنالعان. اناحارسيس, قورقىت اتا, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن سىندى ويشىلداردىڭ تاعىلىمدى يدەيالارى عۇلامالىق قۇبىلىستىڭ كورىنىسى رەتىندە سيپاتتالعان. تريلوگيانىڭ ءبىرىنشى كىتابى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ابايدىڭ جولى, ونىڭ حاكىمدىگى جايلى. ەكىنشى كىتاپ اباي ءداستۇرىن جالعاستىرعان شاكارىمنىڭ دانالىق ويلارىنا ارنالعان. ءۇشىنشى كىتاپ – اسىل ارنانىڭ جالعاسى, ابايدىڭ جولىن الەمگە تانىتقان كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ويشىلدىق تابيعاتىن اشقان تۋىندى.
«عۇلاما-نامەنىڭ» ءبىز اڭعارعان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, اۆتور وسى عۇلامالار ويىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويماي, ولاردىڭ وي يىرىمدەرىن العا تارتىپ, وقىرماندى ويلانتىپ تاستاپ وتىراتىندىعىندا. سول ارقىلى اۆتور عۇلامالاردىڭ تەرەڭ ويىن وقىرماندارعا جاڭاشا قىرىنان اشىپ بەرىپ وتىرادى. شاكارىمنىڭ «نوقتاسىز وي» ويلاۋ, «ساۋ اقىلدى بولۋ», ار ءبىلىمى جايلى تەرەڭ دە تاعىلىمدى يدەيالارى بۇگىنگى قوعامعا اۋاداي قاجەت ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىڭ. «ادامدىق بورىشىڭ, حالقىڭا ەڭبەك قىل» دەگەن وسيەتى ۇرپاق ءۇشىن ۇستانىمعا اينالاتىن پىكىر.
ءۇشىنشى كىتاپتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى جايلى ءسوز ەتكەن اۆتور «كەمەڭگەرلىك دەگەن نە؟ كىمدى كەمەڭگەر دەپ ايتامىز. ءسوز تانۋشى ادام – كەمەڭگەر. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ ءسوزىن تانىعان» دەپ جازادى. ال ءبىز سول ابايدىڭ ءسوزىن تولىق تاني الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ويعا قالاسىڭ.
قازاقتىڭ قاي ويشىلىن الساڭىز دا ولاردىڭ دانالىق يدەيالارى كوركەم ويلاۋ, مەتافوراعا تولى. سوندىقتان ولارعا جالاڭ لوگيزم, سحولاستيكاعا ۇرىندىراتىن قۇرعاق راتسيوناليزم اتىمەن جات. مەتافورالىق, كوركەم ويلاۋ حالقىمىزدىڭ سانا بولمىسىنا ەتەنە جاقىن.
«عۇلاما-نامەنى» وقىرمان رەتىندە قولعا العاندا, ويپىرماي قالاي بولار ەكەن دەگەن وي تۋعانى انىق. سەبەبى تريلوگيادا مازمۇندالاتىن اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى تۇلعالار ءسوز يەلەرى, ويلارىن اسقان كوركەمدىكپەن ورگەن قالامگەرلەر. ولاي بولسا ءسوز يەسىنە ءسوز ارناۋدىڭ ءوزى قيىننىڭ قيىنى ەمەس پە؟!
تريلوگيانى وقىپ وتىرىپ اڭعارعان تاعى ءبىر دۇنيەم – اۆتوردىڭ عۇلامالاردىڭ ءسوزىن تانىپ الىپ بارىپ قولىنا قالام العانى.
ويدى تانىپ بارىپ ايتۋ, ءسوزدى تانىپ بارىپ سويلەۋ كەشەگى دانىشپان بي-شەشەندەرىمىزگە ءتان, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان قاسيەتىمىز ەدى. عاريفوللا ەسىم وسى ءبىر اتالى قاسيەتتى جاڭعىرتۋشى قالامگەر. «عۇلاما-نامە» مەنى وسىنداي ويعا جەتەلەدى.
دانالىققا قۇشتارلىق اركىمدە بولۋى مۇمكىن. بىراق دانالىققا قۇشتار جانداردىڭ بارلىعى دانىشپان ەمەس. دانىشپاندىق ءوزىڭ دە سول وي بيىگىندە ويلانا ءبىلۋدى بىلدىرسە كەرەك.
«عۇلاما-نامە» ءبىزدى كوپ ويلاندىراتىن دۇنيە. كىتاپتى وقي وتىرىپ عۇلامالىق دەگەن نە ءوزى دەگەن ويعا قالدىم. عۇلامالىق ول ۋاقىت وتكەن سايىن ەسكىرمەيتىن, جاڭارا بەرەتىن يدەيا ەكەن, توزبايتىن اسىل وي ەكەن.
ولاي بولسا «عۇلاما-نامە» – ارناسىن تاپقان, اسىل ويعا قۇرىلعان تۋىندى.
ەل گازەتى «Egemen Qazaqstannan» 2020 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ حابارلاماسىن كوزىم شالدى.
2020 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىنداعى əدەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ اتالعان سىيلىقتى الۋ ءۇشىن الدىن الا ىرىكتەۋدەن وتكەن جəنە كونكۋرستىڭ كەلەسى كەزەڭىنە جىبەرىلگەن شىعارمالار تىزىمىنەن عاريفوللا ەسىمنىڭ «عۇلاما-نامە» تۋىندىسىن كورىپ, قۋانىپ قالدىم.
عاريفوللا ەسىمنىڭ «عۇلاما-نامە» شىعارماسى كۇردەلى تاقىرىپتى, اۋقىمدى يدەيالاردى قامتىعان, رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا قوعامعا بەرەرى مول, حاكىم ابايدىڭ بيىلعى مەرەيلى جىلىندا وقىرمانعا جول تارتىپ وتىرعان قۇندى دۇنيە. سوندىقتان دا مەن ونى مەملەكەتتىك سىيلىققا تولىق لايىقتى شىعارما دەپ باعالايمىن.
ەدىل مامىتبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى