داۋ مۇراتى – ءبىتىم

كوپ ۇزاماي قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزى بولادى. وندا دا وتكەن وزگە دە سەزدەگىلەردەي وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋديالاردىڭ V سەزىندە: «سوت تارتىبىندە قاراستىرىلۋعا جاتاتىن داۋلار سانىن ازايتىپ, ولاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە بىتىمگەرشىلىك راسىمدەر مەن مەدياتسيا­لاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى. بۇل سوت تورەلىگىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋعىزادى», دەگەن ەدى. الايدا, داۋلاسقان سوتتاسۋشىلاردى بىتىمگەرشىلىككە شاقىراتىن ارنايى ناقتى زاڭنامالىق شارالار بولماعان سوڭ, بىتىمگە كەلۋدىڭ قاراسى, ياعني داۋلاسۋشىلاردىڭ سانىن ازايتۋدىڭ امالى كورىنەر ەمەس. تىركەلگەن 1700 مەدياتوردىڭ 357-ءسى عانا ناقتى قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە مەدياتسيانى كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس مەدياتورلار دا جۇزەگە اسىرادى. ارينە, سوتتالعاندار مەن سوتتاسۋشىلار, ياعني داۋلاسۋشىلار سانىنىڭ وتە كوپتىگىنە باسقا دا بىرقاتار قۇقىقتىق-مادەني, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سەبەپتەر اسەر ەتەتىنى انىق. ءبىز بۇگىن وسى سۋديالار سەزىنىڭ قارساڭىندا اتالعان ماسەلەلەرگە تاعى دا ءبىر جان-جاقتى نازار اۋدارا وتىرىپ, ونى تۇپكىلىكتى شەشۋ جولدارىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ايتپەسە, بۇل بەلەڭ العان داۋلاسۋشىلىق قازاق قوعامىن قايدا اپارىپ تىرەمەك؟

*قازاقستان سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى قارساڭىندا

كوپ ۇزاماي قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزى بولادى. وندا دا وتكەن وزگە دە سەزدەگىلەردەي وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋديالاردىڭ V سەزىندە: «سوت تارتىبىندە قاراستىرىلۋعا جاتاتىن داۋلار سانىن ازايتىپ, ولاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە بىتىمگەرشىلىك راسىمدەر مەن مەدياتسيا­لاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى. بۇل سوت تورەلىگىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋعىزادى», دەگەن ەدى. الايدا, داۋلاسقان سوتتاسۋشىلاردى بىتىمگەرشىلىككە شاقىراتىن ارنايى ناقتى زاڭنامالىق شارالار بولماعان سوڭ, بىتىمگە كەلۋدىڭ قاراسى, ياعني داۋلاسۋشىلاردىڭ سانىن ازايتۋدىڭ امالى كورىنەر ەمەس. تىركەلگەن 1700 مەدياتوردىڭ 357-ءسى عانا ناقتى قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە مەدياتسيانى كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس مەدياتورلار دا جۇزەگە اسىرادى. ارينە, سوتتالعاندار مەن سوتتاسۋشىلار, ياعني داۋلاسۋشىلار سانىنىڭ وتە كوپتىگىنە باسقا دا بىرقاتار قۇقىقتىق-مادەني, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سەبەپتەر اسەر ەتەتىنى انىق. ءبىز بۇگىن وسى سۋديالار سەزىنىڭ قارساڭىندا اتالعان ماسەلەلەرگە تاعى دا ءبىر جان-جاقتى نازار اۋدارا وتىرىپ, ونى تۇپكىلىكتى شەشۋ جولدارىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ايتپەسە, بۇل بەلەڭ العان داۋلاسۋشىلىق قازاق قوعامىن قايدا اپارىپ تىرەمەك؟

داۋلاسقانعا داۋا بار ما؟

ال بۇرىنعىلار «داۋلاسقانعا داۋا جوق» دەگەن ەكەن. مۇنداعى استارلى ويدا, ادال ادام ايىپتى بولسا كىناسىن داۋلاسپاي-اق مويىندايتىنى بىلدىرىلگەن عوي. ويتكەنى, ايىبىن مويىنداماي داۋلاسقان ادامعا داۋا جوق ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەندەشە, بايقاپ قاراساڭىز, بۇل ءسوز بۇرىنعى زامانعا ەمەس, ناقتى قازىرگى كەزەڭگە قاراتا ايتىلعان سەكىلدى. سەبەبى, جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نە كوپ, داۋلاسۋشى جان كوپ. ناقتىراق ايتقاندا, داۋلاسۋشى دەپ وتىرعانىمىز سوتتاسۋشىلار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, باسقا دا ادام قۇقىن قورعايدى-اۋ دەگەن مەكەمەلەرگە جولدانعان ارىز-شاعىمداردان جەر قايىسادى. ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتىپ, ءداپ مىنا تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان شاقتا از عانا حالقىمىزدىڭ ەكى ميلليونعا جۋىعى ءبىر-بىرىمەن سوتتاسىپ جۇرەدى دەگەنگە كىم سەنگەن؟

بىراق سەنبەسكە امال جوق. قازىرگى كۇنى داۋلاسۋدى قوياتىن جان كورىنبەيدى, بارىنىكى دۇرىس, كىنالى ەشكىم جوق. سوندىقتان داۋ­لاسۋشى ەكى تاراپ تا ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە بارىن سالادى. سوڭعى تيىنى قالعانشا سوتتاسادى. اقىرى شارشاعان سوت ولاردىڭ ءبىرىن سوتتاپ تىنادى. سوندا دا قويمايدى, ۇدەرىس قايتادان باستالادى. ەكى تاراپتىڭ ءبىرى شىن مانىندە كىنالى بولسا دا, ونى قولمەن ۇستاعانداي ناقتى ايتىپ بەرەتىن جان جوق. ونىڭ كىناسىن ءدال تاۋىپ, بەتىنە باسسا ايىبىن مويىنداپ تۇزەلۋگە قادام جاسار ما ەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, كەزىندە اباي اتامىز: «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەپ ايتقانداي, و زاماندا قانداي قىلمىس جاساسا دا تۇزەلمەگەن ادام بولماعان. ياعني تۇرمە دە, تۇرمەدە «اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن» سوتتالعاندار دا بولعان جوق. مىنە, قازىر باتىس ەلدەرى قاقساپ ايتاتىن ناعىز دەموكراتيا دەگەن سول ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ زامانىندا بولعان ەكەن. وعان ايعاق ۋينستون چەرچيلل دە: «ماعان تۇرمەلەرىڭدى كورسەتىڭدەر, سوندا مەن سەندەردىڭ دەموكراتيالارىڭ قانداي ەكەنىن ايتامىن», دەپ شىنايىلىقتى تانىتقانى انىق. ەندەشە, ەتەك العان داۋ­لاسۋ مەن سوتتاسۋدى, وسىنى وزدەرىنە تابىس قىلاتىنداردىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارىن توقتاتۋدىڭ جولىن ويلاناتىن كەز ابدەن جەتكەن سەكىلدى.

ايتپەسە, مۇنداي كەلەڭسىزدىك ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرەر بولسا, ابدەن سۇيەككە دە, قانعا دا ءسىڭىپ, ادەتكە, ءتىپتى, داستۇرگە اينالىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ سوندا ەرتەڭگى ۇرپاق بولماشى ۇرىس ءۇشىن داۋ شىعارىپ, سوتتاسىپ جۇرگەن كەزىندە وزىنە باسۋ ايتقانعا: «بولمايدى, بۇل اعا ۇرپاقتان قالعان ونەگە, ادەت, ءداستۇرىمىز» دەسە, نە دەيمىز؟ قانداي دەموكراتيا تۋرالى ءسوز قوزعاي الامىز سوندا؟ وتكەن جىلى رەسپۋبليكا سوتتارى 600 مىڭ تالاپ ارىز, 300 مىڭ اكىمشىلىك جانە 40 مىڭ قىلمىستىق ءىس قارادى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىر ميلليونعا جۋىق ءىس دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن سوت پروتسەسىنە ەڭ از دەگەندە 2 ميلليون­ ادام تارتىلادى, ياعني وسىنشاما ادام تەك سوتتاسۋمەن جۇرەدى ەكەن. بۇل, وزدە­رىڭىز دە بايقاعانداي, ەل حالقىنىڭ بەلسەندى ەكونوميكالىق بولىگىنىڭ شيرەگى دەگەن ءسوز.

سوندا ەل حالقىنىڭ ناعىز جۇمىس ىستەي الاتىن شيرەگى سوتتاسۋمەن جۇرسە, ­43129-ى­ تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتىرسا, 6762 ادام تۇتقىندالىپ تەرگەۋ وقشاۋلا­عى­شىندا, 27964 ادام قوعامنان وقشاۋ­لان­باعان جازاعا تارتىلسا, 21902 ادام ۋاقىتشا قاماۋ يزولياتورلارىندا ۇس­تالسا جانە 65086 ادام اكىمشىلىك قا­ماۋدا بولسا, بوستاندىقتا جۇمىسقا جارامدى جانداردان كىمدەر قالعانى؟ قازاقستاندا بار بولعانى, بارلىق ۇلت وكىلدەرىن قوسقاندا 17-اق ميلليون ادام بار. ولاردان زەينەتكەرلىككە شىققانىن, جوو ستۋدەنتتەرىن, مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلاردى, بالاباقشاداعى, بالاسىن باققان جاس انالار, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز قورعالعان توپتارى مەن جۇمىسسىزدار ارمياسىن الىپ تاستاڭىز. سوندا نە بولدى؟ بىزگە مەملەكەتىمىزدى وركەندەتۋ ءۇشىن جۇمىس قولدارى اۋاداي قاجەت دەيمىز, سوندىقتان شەت ەلدەن قولىنان ءىس كەلەتىن جۇمىس كۇشىن شاقىرۋ ءتيىمدى دەيمىز, ال ءوزىمىزدىڭ بىرنەشە ميلليون ادامدارىمىز ءبىر-ءبىرىن تۇرمەگە وتىرعىزا الماي داۋلاسىپ ءجۇر. داۋلاسا الماعاندارى تۇرمەدە وتىر.

ەندى جوعارىداعى كەلەڭسىز سانداردى سارالاساڭىز قازاقستاندا جۇمىسقا جارامدى ۇركەردەي عانا توپ قالعان سەكىلدى. بىراق سولاردىڭ كوبى جۇمىسسىز عوي جانە ولاردىڭ تەڭ جارىمى بازار جاعالاپ كەتكەن. سوندا ءبىزدىڭ ءوندىرىس ورىندارى, كاسىپورىندار, زاۋىتتار قايدا؟ ولاردا كىم جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ الدە «اتى بار دا, زاتى جوق», ياعني نارىقتىق باسەكەگە قابىلەتسىز زاۋىتتار ما؟ حالىق اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنا تارتىلعان دەيىن دەسەك, اۋىلدىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. اۋىلىنا بارعان ادامنىڭ جۇرەگى قارس ايىرىلادى. ەندەشە, ءبىزدىڭ ەلدە نەلىكتەن داۋلاسۋشى تاراپتار مەن سوتتالعاندار كوپ دەگەندە, بۇل ماسەلەگە بىرجاقتى عانا قاراۋعا بولمايدى ەكەن. بۇل جاعدايدا بار كىنانى سوتقا اۋدارا بەرۋ دە قيسىنسىز. ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسى ورتا اۋىرلىقتاعى قىلمىستاردى قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن شارتتى جازاعا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ماسەلەن, اقتوبە قالالىق سوتى ۆ.كراماردى شۇجىق ۇرلاعانى ءۇشىن ەكى جىلعا سوتتادى. كراماردىڭ بۇرىنعى سوتتىلىعى بىتپەگەن. سوندىقتان قك-ءتىڭ 59-بابى, 175-باپتىڭ 2-بولىگى بويىنشا سوت ونى قالايدا سوتتاۋعا ءتيىس. كرامار سوتتالاتىندىعىن بىلە تۇرا ۇرلىققا بارعان. بۇل ارادا, ارينە, جالپىعا ءتان نەگىزگى الەۋمەتتىك سەبەپتەردى ۇمىتۋعا بولمايدى. وسىنىڭ سالدارىنان وسكەن «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانىن ازايتۋ ماقساتىندا 1991-1996 جىلدارى ەكى مارتە راقىمشىلىق جاسالعانىمەن, ءبارىبىر سوتتالعانداردىڭ سانى 41 پايىزعا ءوسىپ, «تۇرمە كورسەتكىشى» بو­يىنشا قازاقستاندى ءۇشىنشى ورىنعا ءبىر-اق «شىعاردى». نەگىزگى سەبەپ, جاسالعان قىلمىستاردىڭ كوپتىگى, شارتتى سوتتاۋ ينستيتۋتىن جويۋ جانە ەڭ باستىسى كسرو قۇلاعاننان كەيىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى ەدى. وسىعان بايلانىستى قاماۋعا الىنعاندار سانى كۇننەن-كۇنگە شارىقتاپ بارا جاتتى. قىلمىس جاساعاندار مەن داۋلاسقاندار وتە كوپ. نە ىستەۋ كەرەك؟ سودان 1997 جانە 2000 جىلدارى ءبىر ەمەس, تاعى ەكى مارتە راقىمشىلىق جاسالدى. ەگەر سول كەزدە تاپ وسى راقىمشىلىقتار بولماعاندا, 2001 جىلى سوتتالعاندار سانى سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدەگى, ياعني 80-ءشى جىلداردىڭ ورتا كەزىندەگى سوتتالعاندار سانىنان دا اسىپ كەتەتىن ەدى.

بىراق 1998 جىلى جاڭا قىلمىستىق كودەكستى ەنگىزۋ ارقىلى سوتتالعاندار سانى قايتادان 8 پايىزعا كوبەيدى. وعان نە سەبەپ بولدى دەگەندە, جازالاۋ مەرزىمى ۇلعايىپ, 15-تەن 30 جىلعا جەتكەنىن, بۇرىنعى قاز.كسر قك-دەگى 2 دارەجەنىڭ ورنىنا, قىلمىستاردى 4 دارەجەگە ءبولۋدى جانە قىلمىستاردىڭ قاۋىپتىلىگىنە بايلانىستى جازالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن ەنگىزۋدى ايتا الامىز. 2002 جىلى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى زاڭىنا بايلانىستى قك-ءتىڭ كەيبىر باپتارى جەڭىلدەتىلدى, مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋدىڭ ۋاقىتى قىسقاردى, ءسويتىپ, تاعى «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانى ءبىرشاما تومەندەدى. الايدا, مۇنداي شارالار ۋاقىتشا عانا تيىمدىلىك بەرىپ, ارتىنشا قايتادان «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانى شارىقتاپ كەتتى. مىنە, سوندىقتان دا تەك زاڭداردى قاتايتۋ, جازالاۋدى كۇشەيتۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ سەكىلدى شارالارمەن عانا اينالىسۋ, ەشۋاقىتتا وڭ ناتيجە بەرمەيدى ەكەن. دەمەك, ماسەلە ادامداردىڭ قىلمىسقا نەگە ءجيى باراتىنىن جانە ونى بولدىرماۋدىڭ جولىن اشىپ, انىقتاپ, ارسىز شەنەۋنىكتەردىڭ قولىنداعى بيلىگىن بايۋعا عانا پايدالاناتىنىن جانە ولارعا كوپشىلىكتىڭ ناپاقاسىن سىبايلاس جەمقورلىقپەن جالماي بەرۋگە نەلىكتەن جول بەرىلەتىنىن تۇپكىلىكتى سارالاۋدا جاتىر. وسىدان ناقتى قورىتىندى شىعارىلسا, بەتپەردە سىپىرىلىپ شىندىق اشىلار ەدى.

كەشىرىمدىلىك – كىشىرەيۋ ەمەس

كەڭەستىك كەزەڭنەن مۇرا بولىپ قالعان كوپتەگەن ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونيالارى كسرو-نىڭ جازالاۋ ساياساتىنا ساي كۇشتەپ جەر اۋدارۋ, تىڭ جەرلەردى يگەرۋ سەكىلدى ماقساتتارىنا پايدالانىلعانى بەلگىلى. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كسرو-دا 700 مىڭ سوتتالعان تۇرمەدە وتىرسا, سونىڭ 100 مىڭى نەمەسە ءار جەتىنشىسى – قازاقستانداعى كولونيالاردا ۇستالعان ەكەن. دەمەك, سوندا 2000 جىلعا دەيىن كولونيالارعا ءبىرىنشى رەت تۇسكەن 450 مىڭ ادامنىڭ ءار 35-ءشىسى قازاقستاندىق بولعان, ءار 18-ءشى 18-50 جاس ارالىعىنداعىلار, ءار 9-شى ەر ادام ءبىر بۋىننان بولعان كورىنەدى. سوندا ءار 9-شى وتباسىندا ءبىر سوتتالعان ادام بار دەگەن ءسوز. ال بۇعان ۇستاۋ جاعدايى تۇرمەدەگىدەن ءبىر كەم ەمەس باسقا دا جازالاۋ مەن ەڭبەكپەن ەمدەۋ پروفيلاكتورياسىنان وتكەن ون مىڭداعان ادامداردى قوسساڭىز, ناعىز بوياماسىز تىرلىكتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الاسىز. قازىرگى كۇنى «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانى قايتادان ءوسۋى بايقالادى. وعان نەگىزى سەبەپ, سوتتالعانداردىڭ 95 پايىزى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستارى ءۇشىن وتىرعاندار, 18 مىڭى ەكى جانە ودان كوپ مارتە بۇرىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار. ءار جاسالعان قىلمىستى مىندەتتى تۇردە تىركەۋ جاۋاپتىلىعى جالپى قىلمىستىڭ كوپ ەكەندىگىن كورسەتتى.

ارينە, بۇل ورايدا داۋلاسۋشىلار دا, سوتتاسۋشىلار دا ەلدە كوپ دەپ تۇتاس حالىققا ءمىن تاعا المايسىز, كىنالاۋعا دا بولمايدى, بىراق ادامدار كەمشىلىگىن ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. ال كەمشىلىك نەدە؟ كەمشىلىك سول, ەشۋاقىتتا كەشىرىمدى بولا الماۋ. قاشاندا تەك مەنىكى عانا ءجون, سوندىقتان «قانعا-قان, كەككە-كەك» دەۋدەن تانباۋ. اتا-بابامىز كەشىرىمدى بولا بىلگەن. ال قازىرگى داۋلاسقاندار ەسىك الدىنداعى كورشىسىنە, ءتىپتى ءوزىنىڭ اعايىنىنا قاراتا قولدانادى مۇنى. داۋلاسقاننىڭ باسىن تۇقىرتپاي ايىزى قانبايدى. كەيبىر شەت­ەلدەردە, ماسەلەن, يسپانيادا الدىن الا بىتىمگەرشىلىكپەن قاتار, كەشىرىم جاساۋ ينستيتۋتى بار. ولاردا كوبىنە بىتىمگەرشىلىك سوتتىڭ ۇكىمىنە دەيىن جۇزەگە اسسا, كوپتەگەن جاعدايدا جازانى وتكەرىپ جاتقان ۋاقىتتا كەشىرىم جاسالادى ەكەن. ءسويتىپ, داۋعا تەز ارادا نۇكتە قويىلادى. ءبىزدىڭ قوعامدا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە كەشىرىمشىل بولۋى سوناۋ اتا-بابا عۇرپىنان باستاۋ الادى. تەك سول التىن ءجىپ وزەگى كەڭەستىك ءداۋىر كەزىندە ءۇزىلىپ قالعانى جانعا باتادى. كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ يدەولوگياسىنا ساي بيلەر سوتىنىڭ تۇپكى ماقساتى – داۋلاسۋشى جاقتاردى بىتىمگە كەلتىرۋ, تاتۋلاستىرۋ, تابىستىرۋ بولعان. «داۋ مۇراتى – ءبىتۋ» دەگەن ءسوز سودان قالسا كەرەك.

قازاق ادەت-عۇرپىن تەرەڭ زەرتتەگەن لەۆشين, بالليۋزەك, كوزلوۆتار «قازاق بيلەر سوتى – كەلىسىم سوتى» دەپ, تاڭدانا جازعان ەكەن. ال قازاقستاندىق عالىم كۇلتەلەەۆ «ۋگولوۆنوە وبىچنوە پراۆو كازاحوۆ» اتتى كىتابىندا 120 مىڭ رەسەي شارۋالارىنىڭ باستارىنا تۇسكەن داۋلارىن شەشۋ ءۇشىن قازاق بيلەرىنە جۇگىنگەنىن جازادى. ولار وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك سوتتىڭ بيۋروكراتياسىنان, پروتسەسسۋالدىق قيىندىعىنان قاشقان­دىعىن اتاپ كورسەتكەن. سونىمەن قاتار, قازاق بيلەر سوتى تاقىرىبىندا اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ باستاماسىمەن جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, بىرنەشە رەت ۇلكەن ءىس-شارالار وتكىزىلگەنى بەلگىلى. ءيا, ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن كەشىرە ءبىلۋى ۇلكەن قۇرمەت, بىراق ونىڭ كىلتىن تابا ءبىلۋ ناعىز بيلەر قولىندا تۇرعان ءىس.

اقش-تا, گەرمانيادا, فران­تسيادا جانە ت.ب. شەتەلدەردە داۋلاسۋ­شىلار, سوتتالعاندار ءبىزدىڭ ەلدەگىمەن سالىستىرعاندا, ياعني جالپى تۇرعىندار سانىنا شاققاندا الدەقايدا از. سەبەبى, ولاردا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كۇي ج­وعارى, سوعان ساي سوتقا دەيىنگى بىتىمگە كەلتىرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان. ياعني, داۋدىڭ تۋىنداۋى سەكىلدى ىقتيمال جانجالداردىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلعان. حالىققا كورسەتىلەتىن ءتيىمدى قىزمەت تۇرلەرى تۇرمىس­تى جاقسارتا تۇسەدى. جۇرتتىڭ زاڭ ساۋات­تىلىعىن كوتەرۋ, قۇقىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالىق ءۇشىن عانا جاسالعان جاعداي ادامداردىڭ جۇيكەسىن توزدىراتىن ماسەلەلەردى جويىپ, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇقىن ساقتاۋشىلىق, قۇرمەتتەۋشىلىك, سىيلاي الۋشىلىق قاسيەتتەرىن تۋدىرادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر عانا مىسال, ياعني ءوز­دەرى­ڭىز دە بايقاپ جۇرگەندەي, ەگەر كەنەت­تەن كولىك تىزگىنىن جاڭا ۇستاعان جۇرگىزۋشى جولدىڭ تارلىعىنان, اشىق قال­عان قۇدىقتان نەمەسە ويدىم-ويدىم شو­قالاقتاردان قاشىپ, بايقاماي بىرەۋدىڭ ال­دىنا كەسە-كولدەنەڭ ءتۇسىپ كەتسىنشى, ءبىتتى, اناۋ اكەسىن ولتىرگەندەي اشۋعا ءمىنىپ, دابىلدى بارىنشا دابىلداتىپ, ويقاستاي وراپ ءوتىپ, «نامىسىن تاپتاعان» جاننىڭ جولىنا قاساقانا كەدەرگى تۋعىزىپ, ايىزىن قاندىرادى. سوسىن جايىنا كەتسە جاقسى عوي, مۇندايدا اشۋمەن ءبىر-بىرىنە سوعىلىپ جول اپاتىن تۋدىراتىنى نەمەسە ءتىپتى ءبىر-ءبىرىن جول بەرمەدىڭ دەپ مىلتىق الىپ اتىپ تاستاي سالاتىندارى دا بار ەمەس پە. ولارعا نە دەيسىز؟

داۋلاسۋشىلاردىڭ وسىلايشا ءبىر-بىرىنە «ارتىقتىعىن», «وسال ەمەستىگىن», «مىق­تىلىعىن», بىراق «نامىسى تاپتال­عان­دىعىن» كورسەتۋى سوت الاڭىندا دا جال­عاسىن تابادى. قاي تاراپ بولسا دا وپپو­نەنتتەرىن تۇقىرتىپ, ءمورالدى قۇر­تىپ جىبەرۋگە كىرىسەدى. بۇل, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاراپتاردى تىعىرىققا تىرەيدى. ءسويتىپ, ناتيجەسىندە بولماشى عانا داۋ ءۇشىن, ءتىپتى, ەڭ جاقىن ادامدار: اعاسى مەن ءىنىسى, اكە مەن بالا, اناسى مەن قىزى وشتەسكەن جاۋعا اينالىپ شىعا كەلەدى. بۇل ۋاقىتتا ولار ماتەريالدىق تا, مورالدىق تا شىعىنعا ۇشىراپ, ابدەن كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ بىتەدى. وسىدان كەيىن ولاردى تاتۋلىققا, بىتىمگەرشىلىككە شاقىرىپ كورىڭىز. ويتكەنى, «ۋاقىتىندا بىتىمگەرشىلىككە جاسالماعان قادام كيلومەترلەرگە الشاقتاپ كەتەدى» دەگەن حالىقتىق افوريزم ومىرشەڭدىگى راستالا تۇسەدى. ەندەشە, كەشىرىمدىلىك كىشىرەيۋ ەمەس, كەمەلدىلىك ەكەن.

سوتتالعاندار سانى دا سالماق

ادامدار اراسىنداعى مۇنداي ءورشىپ بارا جاتقان تەكەتىرەس جاقسىلىققا اپارمايتىنى انىق. بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەسىرلى جۇيەسىنەن جۇققان ونەگە سۇيەككە ءسىڭىپ, ادەتكە اينالدى. داۋلاسقاندار سوڭعى دەمى قالعانشا جاعالاسادى. سول تاراپتار اراسىنداعى داۋدىڭ تۋىنداۋىنا جانە ونىڭ ءورشي بەرۋىنە نە سەبەپ؟ ارينە, قوعامدىق جاعداي ەكەندىگى بەلگىلى. ال وعان ءمان بەرىپ جاتقان بيلىك بار ما؟ بايقاساڭىز جۇمىسسىزدىق, كەدەيشىلىك, سوعان وراي ۇرلىق, توناۋ, قاراقشىلىق ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعان. بۇعان قاراپايىم حالىقتى جىلاتىپ, شەكتەن شىققان شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىق ارەكەتىن قوسىڭىز. «اۋزى قيسىق بولسا دا, باي بالاسى سويلەسىن» دەگەندەي, ولارعا «ءاي» دەر اجا, «قوي» دەر قوجا جوق. ەلباسى ايتقانداي, باقىلاۋ جوق بولعاندىقتان جول بويىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتقانداي, ادامدار جول اپاتىنا ۇشىراپ, وپات بولۋدا. بۇل ءبىر عانا مىسال, ال بيلىكتىڭ كەيبىر سالالارىنىڭ مىندەتىنە سالعىرت قاراۋىنان سىبايلاس جەمقورلىق دەندەگەن سوڭ اۋىلدىق جەرلەردە قانشاما ادام زارداپ شەگىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارى كەيبىرەۋلەردىڭ امالسىز اشىنۋىنا سوقتىرىپ, نەبىر قىلمىستاردىڭ ورىن الۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. قىلمىستىڭ الدىن الۋ جونىندەگى قولدانىستاعى زاڭداردىڭ جەتىلمەۋى جانە بار زاڭداردىڭ تالاپقا ساي ورىندالماۋى داۋلاسۋشى تاراپتار سانىنىڭ وسۋىنە اكەپ وتىر. وتكەن جىلى قايتالانىپ جاسالعان اۋىر قىلمىستاردىڭ سانى 15 پايىزعا وسكەن, ال قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قىلمىستىڭ سانى 73,7 پايىزعا كوتەرىلگەن.

زاڭ دەمەكشى, ءبىزدىڭ ەلدە قىلمىستىق زاڭداردىڭ جازالاۋ سالماعى دا باسىم تۇسەدى. باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى وتە كوپ جانە وعان بالاما رەتىندە بەرىلەتىن جازالاۋ تۇرلەرى جوق. ەلىمىزدە قىلمىستىق كودەكستەگى جازالاۋدىڭ ەڭ جوعارعى شەگى – 30 جىل, ال ەۋروپا ەلدەرىندە – 15. ماسەلەن, شۆەتسيادا – 14 كۇننەن 10 جىلعا, فينليانديادا – 1 ايدان 12 جىلعا, گەرمانيادا – 1 ايدان 15 جىلعا دەيىن. ءسويتىپ, وتكەن جىلى ەلىمىزدە سوتتالعانداردىڭ ءار ۇشىنشىسىنە 5 جىلدان 10 جىل مەرزىم بەرىلگەن. ال ۇستالعاندار جىل, اي, اپتا سايىن سوتتالىپ جاتقانىن ەسكەرسەڭىز, 10 نەمەسە 20 جىلعا سوتتالعانداردىڭ قاي كەزدە تۇرمە ءتورىن بوساتاتىندىعى بەيمالىم, ياعني ءۇستى-ۇستىنە قامالا بەرمەك. بۇدان قانداي قورىتىندى شىعادى؟ سوتتالعان تۇرمەدە نەعۇرلىم ۇزاق وتىرعان سايىن, سوعۇرلىم بۇزىلا تۇسەدى ەكەن. الەۋمەتتىك بايلانىستار ءۇزىلىپ, شاڭىراق شايقالىپ قۇلايدى. بۇرىنعى ومىرلىك يكەمدىلىك پەن تۇسىنىكتەردەن ايىرىلىپ, «جاتىپىشەر ارامتاماقتىق» قالىپتاسادى. اقىرىندا جۇمىسسىزدار سانى ودان ءارى ارتىپ, تۇراقتى مەكەنجايى جوقتار كوبەيە تۇسەدى. بۇل ءتۇرلى قىلمىستىڭ ورشۋىنە قايتادان سەبەپ ەمەس پە؟ ال بۇدان ەلگە قانداي پايدا بار؟ پايدا جوق, كەرىسىنشە سوڭعى ون جىلدا پەنيتەنتسيارلىق جۇيەگە شىعىن كولەمى 4,5 ەسەگە ءوسىپ, 2013 جىلى 47,5 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. سوندا مەملەكەتكە ءبىر سوتتالعاندى جىل بويىنا ۇستاۋ ءۇشىن 613 مىڭ تەڭگە كەرەك ەكەن. ءسويتىپ, ادامدى تۇزەيدى دەگەن تۇزەۋ مەكەمەڭىز قىلمىستىڭ «فابريكاسى» اتانىپ, قوعامعا دا تامىرىن جايىپ, تىرناعىن باتىرا باستادى.

داۋ كوپ, ناتيجە جوق

ەندەشە, داۋلاسقان جانداردى داۋ-دامايىنان قايتكەندە, قالايشا قۇتقارۋعا بولادى؟ جالپى, ءبىر-بىرىمەن جانجالداسىپ قالعان جانداردىڭ داۋىن ۋشىقتىرماي, ءتىپتى, سوتقا دا جەتكىزبەي ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى بولاتىنداي ەتىپ شەشۋ جولدارى بار ما؟ بار ەكەندىگى ءسوزسىز. الدىنا كەلگەن داۋلاسقان جانداردى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن كەلىستىرىپ بىتىمگە كەلتىرىپ, تاتۋلاستىرا بىلگەن اتا-بابا جولى بار. «قالاۋىن تاپسا, قار دا جانادى» دەگەندەي, بۇرىنعى بيلەردىڭ ارتىقشىلىعى – ادىلدىگى مەن ادالدىعىندا عانا. الايدا, قازىرگى سوتتارعا مۇنى ۇستانۋ وتە قيىن. وعان سەبەپتەر دە وتە كوپ. مىڭ جەردەن سوتتار تاۋەلسىز دەگەنىمىزبەن, ءبارىبىر ولارعا قىسىم جاسالاتىنى انىق. ەكىنشىدەن, ولار «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەندەي بولا المايدى. بولعىزبايدى. دەمەك, ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ايتقانداي: «بولماشى ماسەلەلەر بويىنشا داۋلاردى شەشۋ سوتتاردان تىس تارتىپپەن جۇرگىزىلەتىندەي تەتىكتەر قاراستىرۋ قاجەت».

بىراق بۇل تەتىكتەردى قاراستىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ قاجەت. ازىرگە ساراپشىلار مۇنداي كەمشىلىكتەر جيىنى ونعا جەتىپ جىعىلادى دەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەڭ اياعىندا «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانى كوبەيە بەرەتىنى دالەلدەنىپ وتىر. قىلمىستىق زاڭدىلىقتى قۋعىن-سۇرگىنگە اينالدىرۋ باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ جوعارى مەرزىمدەرىن تاعايىنداۋعا سوقتىرادى. بۇل كوبىنە بالاما جازالاۋ تۇرلەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, قىلمىستاردىڭ دارەجەسىن ايقىنداۋ كەزىندە ونىڭ بەلگىلەرىن جەتىلدىرمەۋ اۋىر قىلمىس ءۇشىن سوتتاۋدىڭ ۇلەسىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇعان قايتالاپ قىلمىس جاساعانداردى سوتتاۋ كەزىندەگى جازا تاعايىنداۋدىڭ قاتاڭدىعى دا اسەر ەتپەي قويمايدى.

ونىڭ ۇستىنە تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ ءىستى سوتقا جولداۋداعى جارىسى «جاقسى» كورسەتكىشتەرگە جەتۋدىڭ ءبىر جولى. مۇنى تەرگەۋشىلەردىڭ ەشقايسىسى دا جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, ولارعا جوسپاردى ورىنداۋ كەرەك. بۇل سوتتارعا دەگەن جۇكتەمەنى بىرنەشە ەسە ارتتىرىپ جىبەرەدى. كورىنگەن ادام سوتتاسىپ جۇرگەن سەكىلدى. ماسەلەن, سوڭعى بەس جىلدا ازاماتتىق ىستەردىڭ كولەمى 40 پايىزعا ارتقان. ايىنا ءبىر سۋدياعا 60 ىستەن كەلەدى ەكەن, ال الماتى مەن استانادا – 150 ىستەن تۇسەدى. دەمەك, سۋديا ءبىر كۇندە 7 ءىس قارايدى, ال وسى ىستەردىڭ ارقايسىسى بويىنشا قانشاما قاعاز تولتىرۋ قاجەت. ونىڭ بارىنە ۋاقىت قاجەت ەمەس پە؟ ال ۋاقىت جەتپەيدى, ياعني ءار ءىستى ەلەپ-ەكشەپ, تالداپ-تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جوق, ويتكەنى, سۋديا بەكىتىلگەن مەرزىمدە بارلىق ءىستى قاراپ ۇلگەرۋى ءتيىس. سول ءۇشىن «وڭ كەلگەنىن وڭ, سول كەلگەنىن سول» دەگەندەي, ءوز ىڭعايىنا لايىقتاپ, تەزدەتىپ نۇكتە قويۋعا تىرىسادى. بۇل اشىق ايتقاندا, بىتپەس داۋعا شىرمالعان «ادام تاعدىرلارىنىڭ كونۆەيەرى» دەگەن ءسوز.

جوعارىداعى جاعدايلاردىڭ سالدارى تەك سوتتارعا عانا ەمەس, پروكۋرورلارعا دا, سوت ورىنداۋشىلارىنا دا اۋىر سالماق ارتادى. ماسەلەن, پروكۋروردىڭ ءبىر كومەكشىسى عانا ءۇش-ءتورت سۋديانىڭ پروتسەستەرىنە تارتىلادى. ال مۇنداي جاعدايدا قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن ارتتىرۋ ءبىز ويلاعانداي ناتيجەگە جەتكىزبەيتىنى انىق, ويتكەنى, سوت ىستەرى كولەمى ارتا بەرگەن سايىن اتالعان قىزمەتكەرلەر سانىن دا كوبەيتە بەرۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ەندەشە, بۇگىنگى تاڭداعى سوت تورەلىگىنىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – وعان شەكتەن تىس جۇك ارتىلۋىندا بولىپ تۇر. سۋديالار مەن پروكۋرورلار قاعازعا كومىلىپ قالعان. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز تەككە ايتىپ وتىرعانىمىز جوق, وسىنىڭ سالدارى سوت شەشىمىنىڭ ساپاسىنا وراسان ىقپال ەتەدى. ال سوت شەشىمى دۇرىس بولماعان سوڭ, سوتتاسۋشىلار سانى دا ەشۋاقىتتا ازايمايدى. اشىنعان ادامدار قاتارى دا كوبەيىپ, قوعامدا شيەلەنىس ارتادى. وسىدان كەلىپ قاراپايىم ادامداردىڭ بيلىك ورگاندارىنا دەگەن سەنىمى تومەندەيدى. كۇنبە-كۇن اعىل-تەگىل ارىز حاتتار اعىنى سوتتارعا, پروكۋراتۋراعا, پارلامەنتكە, پارتيالاردىڭ قوعامدىق قابىلداۋلارىنا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جولدانادى. تەك وتكەن جىلى عانا سوتتار مەن پروكۋرورلار سوت اكتىلەرىنە بايلانىستى 90 مىڭنىڭ ۇستىندە ارىز قابىلدادى. بۇل بىلە-بىلگەن جانعا از سان ەمەس. الايدا ءتيىستى ورگاندار باسشىلارى مىڭ تۇگىلى, ءبىر رەت تە ويلانىپ, وڭ شەشىم شىعارار ەمەس.

ارينە, ءبىر تاراپ بولماسا دا, ەكىنشى تاراپ سوتتا جەڭىسكە جەتىپ, رەنىش ازاياتىن شىعار دەپ ويلايسىز عوي. جوق. سوتتا جەڭگەن ادامنىڭ دا مەملەكەتكە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي قايناپ جاتادى. ويتكەنى, سوت مىڭ جەردەن شەشىم شىعارا بەرسىن, سوت اكتىلەرى تۇگەل ورىندالمايتىنى دا بار.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جىل سايىن رەسپۋبليكا سوتتارى بىرنەشە مىڭداعان ىستەردى قارايدى. بارلىق قىلمىستىق ءىس­تەر بويىنشا مەملەكەتتىك ايىپتاۋلار­دى پرو­كۋرورلار قولداپ وتىرادى. ماسە­لەن, سەمەيدىڭ №2 قالالىق سوتى (15 سۋديا) 2012 جىلى 2002 ءىس قاراعان. ال ءبىر ءىستى ساپالى قاراپ, وڭ شەشىم شى­عا­رۋ ءۇشىن قانشاما جۇمىس تىندىرۋ قا­جەت. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرى قىلمىستىڭ وسۋىمەن سوتتار مەن پرو­كۋ­رورلاردىڭ جۇكتەمەسى دە وسە تۇسۋدە. ەگەر 2012 جىلدىڭ 1-توقسانىندا 7 805 قىلمىستىق ءىس قارالعان بولسا, 2013 جىلدىڭ 1-توقسانىندا 9 149 قىلمىستىق ءىس قارالدى. سوت تالقى­لاۋى­نىڭ سانى 15 پايىزعا ارتتى. ازاماتتىق پروتسەس­تەردە دە جىل سايىن سوتتارعا جارتى ميلليوننان استام تالاپتار تۇسەدى. وسىلايشا بىتپەس داۋلى ىستەردىڭ ءوسۋىنىڭ بىرقاتار سەبەپتەرى بار ەكەنى انىق.

مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ياعني جوعارىدا ايتقانىمىزداي, داۋلاسقاندارعا داۋا بولماي تۇرعانى, ولاردى بىتىمگە كەلتىرۋدىڭ امالى جوق. دەمەك, داۋلاسقان جانداردى سوتقا دەيىن-اق بىتىمگە كەلتىرىپ, تاتۋلاس­تىرۋ جولىن تاۋىپ, بىتىمگەرشىلىك جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ايتپەسە بارا-بارا نە بولماق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇل جامان ادەتكە بوي ۇيرەنىپ, سۇيەككە سىڭسە قايتىپ ارىلۋ مۇمكىن ەمەس. بولاشاق ۇرپاقتىڭ بىرلىگىن قازىرگى كەزدەن ويلاعان دۇرىس. ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ بويىنان كىشىپەيىلدىلىك, كەشىرىمدىلىك, جىعىلعانعا جۇدىرىق جۇمساماۋ, قينالعانعا قول ۇشىن بەرۋ, يىلگەنگە ءيىلۋ, قۇرمەتتەۋ سەكىلدى ىزگىلىكتى قاسيەتتەردىڭ ىزدەرى ءالى جويىلا قويعان جوق. تەك سوعان قوزعاۋ سالار ءادىل دە ادال رەتتەلەتىن زاڭدى تەتىكتەردى تابا ءبىلۋ قاجەت. ايتپەسە, سوتتارعا جۇگىنۋدىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ بارادى. «مەدياتسيا تۋرالى» 2011 جىلى شىققان زاڭ جاعدايدى جاقسارتا الماي وتىر. ويتكەنى, سوتتان تىس شەشىلەتىن داۋلار 1 پايىزعا دا جەتپەيدى, ال ەۋروپالىق ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70-80 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك, الدىندا ايتقانىمىزداي, قالايدا, قايتكەندە دە «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ۇستانىمدى ناقتى قولدانۋ قاجەت. سونىڭ ءبىرى – بىتىمگەرشىلىك.

الەكساندر تاسبولاتوۆ,

«ەگەمەن قازاقستان».