قازاق حاندىعى قاشان قۇرىلدى؟ (كينو تىلىندە سويلەگەن تاريح)

ەندىگى اڭگىمە سول «قازاق ەلى» سەريالى­نىڭ كينونۇسقاسى تۋرالى بولماق.

ماقالامنىڭ باسىندا بىردەن اشىپ ايتقىم كەلەتىنى, مەن ءوزى كينوعا دا, ادەبيەتكە دە قاتىسى جوق اداممىن. قازاق تىلىندە شىققان ۇلتتىق كينولاردى, شامام كەلگەنشە, تالعامىما ساي ۇزبەي كورەتىن قاراپايىم كورەرمەنمىن جانە دە جوعارىدا اتالعان كينوەپوپەيانىڭ اۆتورلارىن تەك قانا شىققان كىتاپتارى, تۇسىرگەن كينولارى مەن بۇرىندارى ويناعان رولدەرى (تەاتر مەن كينودا) ارقىلى عانا بىلەمىن. بەتپە-بەت كورىسىپ, تىلدەسىپ كورگەن كىسىلەرىم ەمەس, سىرتتاي تالانتتارىن باعالاپ, قۇرمەت تۇتاتىن ازاماتتار.

مەن ءوزىم, حيميا جانە مۇناي تاسىمالى ينجەنەرى ماماندىقتارىن تاڭداپ, سول سالادا عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ بايلانىسىن زەرتتەپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ, ولاردىڭ قورىتىندىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋدى ومىرلىك كرەدوسى ساناپ جۇرگەن عىلىمي قىزمەتكەرمىن. ەل ىشىندە بولىپ جاتقان ساياسي جانە ادەبي-مادەني شارالارعا دا ءوز دەڭگەيىمدە, رەتىنشە قاتىسىپ جۇرەتىنىم بار, ونىڭ ىشىندە ونەر ولكەسىندە بولىپ جاتقان جاقسىلىقتارعا دا قۇمار جان ەكەنىم, سىرت كوزدەن تىس, وزىمە عانا ايان. نەگىزى عالىم رەتىندەگى باستى ءپرينتسيپىم «عىلىم-يننوۆاتسيا-ءوندىرىس» اتتى ۇشتاعاننىڭ تارماقتارىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ءوزىمنىڭ ەڭبەك جولىمدا وسى باعىتتاردى باستى ارقاۋ ەتىپ العان جايىم بار. وسى تۇرعىدان كەلگەن­دە پىكىر بىلدىرگىم كەلىپ وتىرعان كينوەپو­پەيانىڭ دا ومىرگە كەلۋىندە مەنىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىمە ۇقساستىقتار بايقالادى.

قازاق حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىققان زامانى تۋرالى «قازاق حاندىعى. الماس قىلىش», «قازاق حان­دىعى. التىن تاق» (تەلەۆيدەنيەدە «قازاق ەلى») فيلمدەرىن ءبىر ەمەس, بىر­نەشە رەت كوردىم. كوڭىلىم تولدى. قىزىعا ءارى ماقتانىش سەزىممەن تۇشىنا كورىپ شىققانىم راس.

وسى كينوەپوپەيانى كورىپ شىققان سوڭ, ەرىكسىز ءارتۇرلى ويعا بەرىلەسىڭ. كوزىقاراقتى كورەرمەندەردىڭ ەسىندە بولار, بۇرىندا وسىنداي تاريحي كينولاردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن مۇحيتتىڭ ار جاق, بەر جاعىنان ستسەناري جازاتىن اۆتور, رەجيسسەرلەر, ءتىپتى باستى رولدەردى سومدايتىن اكتەرلەردى دە شاقىرىپ, اۋرەگە ءتۇسىپ, جارتىلاي شاشىلىپ قالعانىمىز بار ەمەس پە. ول كينو شىققان سوڭ دا شەكەمىزدىڭ قىزعانى شامالى. ءبىز پىكىر بىلدىرمەكشى كينوەپوپەيانىڭ ەڭ باس­تى ەرەكشەلىگى, بۇل جەردە ونداي شالا ءب ۇلىنۋدىڭ بىرەۋى دە جوق, ستسەناري اۆتورى دا, ءتۇسىرۋشى رەجيسسەر-ماماندار دا, باستى رولدەردەگى اكتەرلەر دە ءوز ەلىمىز­دىڭ ازاماتتارى, تاڭداعان كاسىبى­نىڭ ماي­تالماندارى جانە ءوز سالاسى­نىڭ شى­ڭىنا شىققان, عىلىم مەن يننوۆا­تسيا­­نىڭ قاتپار-قاتپار يىرىمدەرىن تولىق ما­نىن­دە زەردەلەگەن, ناتيجەسىندە جيىنتىق ەڭبەك­تەرىن ەكرانعا جۇپ-جۇمىر الىپ شىققان تالانتتار. قاراپايىم تىل­مەن ايتقاندا: 1) ستسەناري اۆتورىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ جازىلعان ەڭبەگى; 2) رەجيسسەردىڭ تەحنيكالاردى شەبەر پايدالانىپ يننوۆاتسيالىق دەڭگەيدە كينو ءتۇسىرۋى; 3) اكتەرلەردىڭ كەيىپكەر­لەرىن شەبەر ويناپ, كورەرمەنگە (عىلىمي تۇرعىدان ءوندىرىس دەپ تۇسىنۋگە دە بولادى) جەتكىزۋى – ءبارى جينالىپ كەلىپ عاجاپ كينوەپوپەيا تۋعىزعان. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان عاسى­رى­مىزدا, كينو سالاسىندا «عىلىم-يننو­ۆاتسيا-ءوندىرىس» ۇشتاعانىنىڭ اسقان تالعاممەن جانە بىلىكتىلىكپەن جىم­داسا ىسكە اسۋى دەپ سانايمىن.

كينوەپوپەيانى كورىپ وتىرىپ, سول زامان وقيعالارى, كەيىپكەرلەرى بەينەبىر ءتىرىلىپ كوز الدىمىزعا كەلگەندەي اسەر الاسىڭ. سول كينو كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە قينالاسىڭ, بىرگە قۋاناسىڭ, سولارمەن بىرگە تاريحي كەزەڭدە جۇرگەندەي بولاسىڭ. فيلمنەن كەيىن سول زامان تاريحىن قايتا قاراپ شىعۋعا تۋرا كەلدى ء(وزىم ءۇشىن). سوندا كوزىمىز جەتكەنى اۆتورلار تاريحي وقيعالارعا, كەيىپكەرلەرگە مەيلىنشە ادال بولعان ەكەن. اكتەرلەر كەرەي, جانى­بەك, شايبانشاح, قوبىلاندى باتىر بەينەلەرىن وتە شەبەر جانە ەستەن كەتپەستەي سومداعان.

ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ءفيلمنىڭ ەستە قالعان كەيبىر شىمىر ساتتەرىنە توقتالا كەتەيىن.

ءفيلمنىڭ باس جاعىندا كەرەي مەن جانىبەك باستاعان ساربازداردىڭ ويراتتارمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس كەزى كورسەتىلەدى. قازاق سۇلتاندارى وتە اۋىر جاعدايدا, كوپ شىعىنمەن ۋاقىتشا جەڭىسكە جەتەدى. ارتتارىنان كومەككە شايبانشاح ۋادە ەتكەن قوسىمشا كۇش كەلەدى دەگەن ءۇمىت بولعان. وكىنىشكە قاراي, وڭ قانات­تان قوبى­لاندى باتىر باستاعان سارباز­دار مەن سول قاناتتان ارعىن رۋى­نىڭ مىڭ­دىقتارى كەلمەي قالادى. ول حابار­دى جاس سۇلتاندار قاسىم مەن بۇرىندىق وكىنىش­پەن جەتكىزەدى. سول ساتتەگى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءوز حاندارى شايبانشاحقا دەگەن كۇدىگى مەن اتتەگەن-اي دەپ قينالعان ساتتەرى جۇزدەرىندە دە, قيمىلدارىندا دا وتە شىنايى شىققان. ءوزىڭ كورەرمەن بولساڭ دا, ءفيلمنىڭ سول ساتىندە قازاق سۇلتاندارىمەن بىرگە قاتتى قينالاسىڭ. شىندىعىندا دا قوسىمشا اسكەردى شايبانشاح ءوزىنىڭ ىشكى ەسەبىن رەتتەۋ ءۇشىن, ياعني ەكى سۇلتاننان قۇتىلۋ ءۇشىن, ادەيى جىبەرمەگەن. سول ساتتەگى ويرات­تاردىڭ قوسىمشا كۇشپەن كەلىپ قازاق­تاردى قور­شاۋى, ەكى سۇلتاننىڭ ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەگەن جاۋابى نامىسىڭدى قايراي, بويىڭداعى قانىڭدى قىزدىرا تۇسەدى. بۇل ەپيزودتىڭ اسەرى ويرات نويانى­نىڭ سوزىندە جالعاسىن تابادى – «كەرەي, جانىبەك, سەندەردىڭ ولىسپەي بەرىس­­پەي­تىندەرىڭدى بىلەم. سەندەردى اجال­­عا ءوز حاندارىڭ شايبانشاح ايداپ سالىپ وتىر. ەرلىكتەرىڭدى شىن مويىن­داعان­دىق­تان سەندەردى وسى جولى ءتىرى جىبەرەم» دەگەن ءساتى دە اكتەرلەردىڭ شەبەر ءارى شىمىر ويناۋىندا كورسەتىلگەن. وسىنداي اسەرمەن ءفيلمدى ءارى قاراي ىنتىعا كورەسىڭ.

جاسى ۇلكەن كەرەي سۇلتان مەن جاسى كىشى جانىبەك سۇلتانداردىڭ ءوزارا سىيلاستىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزەتى, قازاق حالقىن تاۋەلسىزدىككە باستاعان نيەت ۇمتىلىستارى; جاس سۇلتاندار قاسىم مەن بۇرىندىقتىڭ اكەلەرىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى; شايبانشاحتىڭ قوس سۇلتانعا قارسى اڭشىلىق كەزىندەگى ۇيىمداستىرعان قاستاندىق ءارى جاۋىزدىق ارەكەتتەرى; قوبى­لاندىنىڭ ەسى كىرىپ قوس سۇلتان توبىنا قايتا ورالۋ ءساتى; قازاق دەگەن ۇلت­تىڭ – نامىس پەن ۇيات, ىنتىماق پەن ەل بىرلىگى دەگەن ۇعىمداردىڭ جيىنتىعىنان تۇرا­تىندىعى – ءفيلمنىڭ كوپتەگەن ەپيزودىندا سەنىمدى ءارى شىنايى تۇردە بەينەلەنگەن. اكتەرلەردىڭ ءبارى دە ويداعىداي ەڭبەكتەنگەن دەپ ويلايمىن. ەرەكشە باسا ايتا كەتەتىن جاي – بۇل فيلمدەگى اكتەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءوز وبرازدارىنا تولىقتاي ەنىپ, قازاقتى دا, قالماقتى دا, حاندى دا, سۇل­تاندى دا, باتىردى دا, جىراۋدى دا, حانشانى دا, تىپتەن بالانىڭ دا رولدەرىن نانىم­دى سيپاتتاعان. ايتا بەرسە, فيلمنەن كەل­تىرەتىن مىسالدار كوپ, ونىڭ بارىنە توقتالىپ جاتۋدى ارتىق كورىپ وتىر­مىن. سەبەبى مەنىڭ ويىمشا وسى «قازاق ەلى» ءفيلمىن ەلىمىزدىڭ قازاقتىلدى كورەر­مەندەرى تۇگەلگە جۋىق كورگەن شىعار دەپ ويلايمىن. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس.

بۇل تاريحي كينوەپوپەيا قازاق رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلكەن ونەر تۋىندىسى بولدى.

كينوەپوپەيانىڭ تاريحي ءرولىن مويىنداپ قانا قويماي, ۇرپاعىمىز وزدەرىنىڭ تاريحي تامىرىنىڭ قايدا جاتقانىن ءبىلۋ ءۇشىن بۇل ءفيلمدى مەكتەپتەردە تاريح ساباقتارىندا كورنەكى قۇرال رەتىندە پايدالانۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ونىڭ سىرتىندا, جالپى ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرىنە, جالپى اسكەري ماماندارعا, ونىڭ ىشىندە شەكارا قىزمەتىندەگى جانە اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ساربازدارعا وسى كينوەپوپەيا­نى مىندەتتى تۇردە كورسەتۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى تەلەەكراندى ەشقانداي ءمانى جوق شەتەلدىك كينوسەريالداردىڭ جاۋلاپ الۋى, كوپتەگەن تۇرعىننىڭ, اسىرەسە قازاقتىلدى كورەرمەندەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرۋدا. ونداي شەتەلدىك جولبيكە كينولاردىڭ ورنىنا وسى «قازاق ەلى» كينوەپوپەياسىن ايىنا ءبىر رەت (ونىڭ ىشىندە مەرەكە كۇندەرى) ۇلتتىق تەلەەكراننان قايتالاپ كورسەتىپ وتىرسا, پاتريوتتىق تۇرعىدان, ەلدىك تۇرعىدان وڭدى شەشىم بولار ەدى دەپ ويلايمىن.

قازىرگى عاسىر, «جىلت ەتتى دە جوق بولدى, كورگەن تۇستەي ساعىمداي» دەپ ولەڭدە ايتىلاتىنداي, جىلت ەتپە دۇنيەلەرگە تولىپ كەتتى. ەكى-ءۇش ءاندى ءار جەردە شىرقاي ساپ – جۇلدىز, شاعىن مەكەمەنى بىرەر جىل باسقارعان بولىپ – قايراتكەر, ءبىر-ەكى كىتاپشا جازىپ – ۇلى جازۋشى بوپ جاتقاندار قانشاما. مەنىڭ ويىمشا, كەلەشەك ۇرپاققا تولىمدى, تۇراقتى, تاريح پەن قازىرگى زاماندى بەرىك بايلانىس­تىراتىن ۇلتتىق-يننوۆاتسيالىق تۋىندى­لار كەرەك. تاعى دا ءبىر كوپتەن ويدا جۇر­گەن ماسەلە وسى ەلىمىزدىڭ ادەبيەتىن, ونەرى مەن مادە­نيەتىن شەتەلگە جان-جاقتى تانىستىرۋ ءۇشىن, قازاقتىڭ ءبىر عانا تولىققاندى ءفيلمىن شەتەلگە تاراتسا دا جەتەدى-اۋ دەپ ويلايمىن (ارينە, وزىپ شىققان ۇزدىك ءفيلمىن). سەبەبى فيلم­دە بارلىق كوم­پو­نەنتتەرى, جوعارىدا كەلتىرگەن ۇشتا­­عان­نىڭ («عىلىم-ين­نوۆاتسيا-ءوندىرىس») بارلىق نەگىزدەرى بولۋ كەرەك: ادە­بيەت­تىڭ تەرەڭدىگى, ونەردىڭ دارا شى­ڭى, مادە­نيەتتىڭ بيىك دەڭگەيى جانە ت.ت.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. ادامدى جəنە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىر­دىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى. مەن حالقى­مىزدىڭ əلەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ كوبىرەك بولعانىن قالاي­مىن. ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىم­دارىمىز دا وزگەرۋى كەرەك. قازاق قوعا­مىندا جاڭا قاعيداتتار جəنە جاڭا باعدار­لار سالتانات قۇرۋعا ءتيىس. قازاق زيالى­لارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. پرەزي­دەنت اتاپ وتكەن, جاڭعىرعان ەل­دىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الۋ دەگەن ءسوزدىڭ ءىس جۇزىندەگى كورى­نىسى – «قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ۇسىنعان «قازاق ەلى» سەريالىنىڭ كينونۇسقاسى (اۆتور­لارى: ەلۋباەۆ سماعۇل ابات ۇلى, ءاب­دراشوۆ رۇستەم جاراسقان ۇلى, اسەنوۆ ارمان تۇرسىنباي ۇلى, كەمالوۆ قاي­رات كەمال ۇلى, دايىروۆ ەركەبۇلان مۇرات­ ۇلى) دەپ بىلەمىن.

بۇل تۋىندى ەلىمىزدىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىقتى ەڭبەك, ال اۆتورلار ۇجىمى ءسوزسىز لاۋرەات اتانۋ­عا لايىقتى تالانت يەلەرى.

ەربول ماحموتوۆ,

حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور