بيىلعى پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ەرەكشەلىگى, قوعامدا قالىپتاسقان ماڭىزدى ماسەلەلەرگە شەشىم تاباتىن باعىتتاردى بەلگىلەۋىندە. جولداۋدا ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ, ەكونوميكانىڭ الەمدىك وزگەرىستەر مەن زامان تالابىنا ساي قالىپتاسۋىنىڭ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارى ءار سالا بويىنشا سارالانىپ بەلگىلەنگەن.
قونىس اۋدارعانداردىڭ ىشىندە جاستار كوپ
ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە – دەموگرافيالىق احۋال. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى نەبارى 12 پايىزعا وسكەن. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1991 جىلدان باستاپ 2018 جىلعا دەيىن رەسەيدەن باسقا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ حالىق سانى 21,0%-دان 68,0%-عا دەيىن ءوستى.
ال كورشىمىز قىتاي ەلىندە 21,8% نەمەسە 350 ملن-عا وسكەن. بۇل ءوسىم قازاقستان حالقىنىڭ سانىنان 20 ەسە جوعارى. ياعني, قىتاي 1991 جىلدان بەرى 20 قازاقستان جاساپ وتىر. ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن باستى تەرىس فاكتوردىڭ ءبىرى – ەلدەن كوشىپ كەتۋ. قازاقستاننان باسقا ەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتۋشىلەردىڭ ىشىندە 43,8%-ىن 15-تەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايدى, بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تۇراقتى ازايۋىن سيپاتتايدى.
ال بۇل جولعى جولداۋدا دەموگرافيالىق جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن بالا تۋدى ىنتالاندىرۋ تۋرالى ايتىلعان. حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ تابيعي ءوسىمدى ارتتىرۋ جانە كوشى-قون ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ەسكەرسەك, مۇمكىندىكتەردى بىرجاقتى قاراۋعا بولمايتىنى ايقىن.
بىرىنشىدەن, جولداۋدا ماماندار جەتىسپەۋشىلىگىن اتاپ وتكەن. دەمەك, شەتتەگى 5 ملن-نان استام قازاق دياسپوراسى اراسىندا قانشاما بىلىكتى ماماندار بار. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بەلسەندى حالىق, ول ءوندىرۋشى جانە تۇتىنۋشى.
ەكىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ ءىجو ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي 35 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل دا قانداستاردىڭ كەلۋىن ىنتالاندىراتىن جانە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىكەلەي وڭ اسەر بەرەتىن جاعداي.
ۇشىنشىدەن, جولداۋدا اۋىلدىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋ ماسەلەسى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەتىنى ايتىلعان. قانداستاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۋىلدىق مەكەندەرگە ورنالاسىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بوس قالعان قانشاما اۋىلداردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بار.
تورتىنشىدەن, سولتۇستىك ايماقتارداعى اۋىلداردا مۇعالىم, دارىگەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى جەتىسپەيدى. وسى تۇرعىدا شەتەلدەردەگى قانداستار اراسىندا بىلىكتى مامان, تاجىريبەلى ازاماتتار قانشاما. قازىر ۋربانيزاتسيالىق ءۇردىس جالعاسۋدا. بۇل اۋىل مەن قالا دامۋىنداعى اتالعان وزگەشەلىكتىڭ سالدارى. كەلگەن قانداس اۋىلدا ورنالاسىپ مالىن ءوسىرىپ, ەگىنىن سالىپ تىرشىلىگىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا وسى ايتىلعانداردىڭ ءوزى كوشى-قوندى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتيىمدى تەتىك كوشىپ كەلۋشىلەردى كوبەيتەدى
1997 جىلى قابىلدانعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭعا قانشاما وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ماسەلە تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋ قيىن. زاڭنىڭ ورىندالۋى ونىڭ باسقا سالالىق زاڭدارمەن بايلانىسى جانە ۇكىمەت قاۋلىلارى مەن ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تەتىكتەرمەن تىكەلەي بايلانىستى. زاڭنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالماۋى وسىنداي زاڭدىق قۇجاتتاردىڭ رەتتەلمەۋىنەن ورىن الادى. مەنىڭ ويىمشا, شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋدى جانە قازاقستانعا ورالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ناقتىلى تەتىكتەرى بەلگىلەنگەن زاڭ قاجەت. 1948 جىلى تاۋەلسىزدىك العان كەزدە حالقىنىڭ سانى 800 مىڭنان اسپاعان يزرايل مەملەكەتى ءبىر جارىم بەتتەن عانا تۇراتىن «يزرايلگە قايتۋ» زاڭىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە 9 ملن-عا جەتتى.
بۇل تۇرعىدا ەل اۋماعىنان باسقا مەملەكەتتەرگە, اسىرەسە جاستاردىڭ قونىس اۋدارۋ ءۇردىسىن رەتتەۋ قاجەت بولسا, ەكىنشى جاعىنان شەتتەگى قازاقتىڭ وتانعا ورالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 1 ملن-نان استام قانداستاردىڭ كوشىپ كەلۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولعانىمەن ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. قانداستاردى ورنالاستىرۋ, جاڭا ورتاعا بەيىمدەۋ ماسەلەلەرىندە ءبىرشاما يگى باستامالار بولدى. الايدا كەيبىر ىستەر كوشى-قون جاعدايىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جۇيەلى ۇيىمداستىرۋعا كەدەرگى دە كەلتىرگەنى بەلگىلى. اسىرەسە كۆوتا جۇيەسى, ورالمانداردى مەملەكەتتەن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇردىسى باستاپقىدا شەتتەگى اعايىنداردىڭ ەلگە ورالۋ ىنتاسىن ارتتىرعانىمەن, 2000 جىلداردا جەمقورلىقتىڭ, قاعازباستىلىقتىڭ سالدارىنان ۇلكەن سىنعا ۇشىرادى. بۇل تۇسىنىكتى جاعداي, سەبەبى قونىس اۋدارىپ كەلگەن بارلىق قانداستاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇمكىن بولماعاندىقتان, كۆوتا جۇيەسى اتامەكەنگە ورالۋعا ىنتالى اعايىنداردىڭ كەلۋىن تەجەدى. ءبىز, حالقىمىزدىڭ «بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن دانالىعىن ايتىپ, قانداستاردى ورنالاستىرۋدا قالالارعا جاقىن مەكەندەردەن, بولاشاعى بار اۋىلداردان ءۇي سالۋعا جەر تەلىمدەرىن جانە ۇزاق مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ارقىلى باسپانالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگىن جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن شىققان ەدىك. سول كەزدەگى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءشامشا بەركىنباەۆا, شەرحان مۇرتازا, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ت.ب وسى يدەيانى قولداپ, الماتى قالاسىنان قاناتقاقتى جوبا باستاعانبىز. قازىر بايبەسىك اۋىلىندا 200-دەن استام وتباسى مەملەكەتتەن ءبىر تيىن قارجى الماستان باسپانالى بولدى. ءار ۇيدە شاعىن ءوندىرىس, تسەحتار بار, ياعني بارلىعى ەڭبەكتە. شەتتەن كەلگەن اعايىندار كوپبالالى ەكەنى بەلگىلى. وتاۋ كوتەرگەن بالالارىنا قوسىمشا ءۇيىن دە تۇرعىزىپ بەرىپ جاتىر. بۇل باستاما پاۆلودار, اقتاۋ, نۇر-سۇلتان قالالارىندا جالعاسىن تاپتى.
قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىندا ارنايى جوبامەن «نۇر-بەسىك» تۇرعىن ءۇي كەشەنى بوي كوتەرۋدە. الايدا مەملەكەتتەن ءبىر تيىن دا نەسيە بەرىلمەدى, كەرىسىنشە مەملەكەتكە 40 ملن تەڭگەدەن استام پايدا كىرگىزدىك. قازىرگى تاڭدا كەيبىر زاڭدىق نورمالاردىڭ قاراما-قايشىلىعى جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەرىنىڭ سالدارىنان سالعان ۇيلەرىنىڭ جەر تەلىمدەرىن زاڭداستىرۋ دۇرىس شەشىلمەي وتىر.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا «جەر ءۇي تەك تۇرعىن ءۇي عانا ەمەس, ول تابىسى تومەن ازاماتتار ءۇشىن, اسىرەسە كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن ەكونوميكالىق كومەك بولا الادى», دەپ اتاپ ءوتتى. دەمەك, جۇيەلى تەتىك جاسالار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ايتقىم كەلگەنى, بىزدە ەگەر مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ زاڭسىزدىعى نەمەسە پروبلەمالار تۋرالى جوعارى دەڭگەيدەگى ورگانعا ءوتىنىش-شاعىم جازساڭىز, ونىڭ جاۋابىن سول مەكەمە نەمەسە اكىمشىلىك ءوزى بەرەدى. ونداي جاعدايدا ادىلەتتىلىك ورنىنا اكىمگەرلىك, جەمقورلىق, قاعازباستىلىق پەن كوزبوياۋشىلىق ۇستەمدىك ەتەتىنى تۇسىنىكتى. سوڭىندا ماسەلە شەشىلگەندى قويىپ, سول ماسەلەنى كوتەرگەن ادام جەككورىنىشتى بولادى. اكىمشىلىك ەسىگى وعان ءاردايىم «تارس جابىق». جوعارى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەن «ورالمان ماسەلەسىن كوتەرىپ, بىزگە پروبلەما تاۋىپ بەردىڭ», دەگەن دە سوگىس الدىم. قازىرگى جاعداي وسىلاي. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءار ازاماتىنا باسپانا سالۋعا 10 سوتىق جەر تەلىمىنە يە بولۋ قۇقىعى بەرىلگەن» دەگەن زاڭ تارماعى قاعاز بەتىندە عانا تۇر. بىراق بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءالى كىرىسۋدەمىز.
زاڭ باپتارى حالىققا تۇسىنىكتى بولۋ كەرەك
جولداۋداعى اۋىل ماسەلەسىنە توقتالساق, جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ءححى عاسىردا سۋسىز, جولسىز, بايلانىس جۇيەسىنسىز وتىرعان اۋىلدار جەتكىلىكتى. كەيبىر اۋىلداردا ءار سىنىپتان 2-3 بالادان, بىرنەشە سىنىپ بىرىگىپ وقيتىن مەكتەپتەر بار. ونداي جاعدايدا قانداي ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. 15-16 وقۋشىسى, 20-داي جۇمىسشى-قىزمەتكەرى بار مەكتەپتەر بار. اۋىل حالقىنىڭ جەكە مالىن جاياتىن, جەم-ءشوپ دايىندايتىن جەرى جوق. جەر لاتيفۋنديستەردىڭ قولىندا. نە ءوزى, نە وزگە جەمىسىن جەمەيدى. اۋىل اكىمى جەر يەسىنىڭ اتىن ايتۋدان قورقادى. مىنە, بايتاق دالامىزدا قازاقتىڭ مالىن جاياتىن جەرى كادەگە اسپاي تۇر. پرەزيدەنت جولداۋىندا بۇل ماسەلە دە كوتەرىلدى. قۋانتارلىق جاعداي, قحر, موڭعوليا, وزبەكستاننان قانداستار كەلىپ جاتىر. قاراپايىم اۋىلدىڭ اكىمى «قانداستار كەلىپ اۋىل مەكتەبى ساقتالىپ قالدى, اۋلاعا جەمىس-جيدەك ەگىلىپ, تابادا نان ءپىسىرىلىپ, اق تاماقتىڭ ءتۇرى جاسالىپ داستارقان تۇزەلدى. اۋىلدا ناۋرىز مەرەكەسى تويلانىپ, قازاقشا كيىنىپ, دومبىرانىڭ ءۇنى شارىقتاپ, اندەر شىرقالىپ, جاڭعىرىپ جاتىرمىز دەپ اعىنان جارىلدى. وكىنىشتىسى, تاعى اعايىنداردىڭ مالىن وسىرۋگە, شاعىن نەسيەلەر الىپ كاسىبىن دوڭگەلەتىپ كەتۋىنە مۇمكىنشىلىك از.
پرەزيدەنت جولداۋىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ارقىلى قۇقىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ۇسىنىستارى بۇل ماسەلەنىڭ دە ءتۇيىنىن شەشەر دەگەن ءۇمىت بار.
كوشى-قون ماسەلەسىنە ارالاسقالى ءبىراز جىل بولدى. پارلامەنتتە, ۇكىمەت وتىرىستارىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلەمىز. جالپى, كوشى-قون ماسەلەسىن مەملەكەتتىڭ باسقا ماسەلەلەرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بىزدەگى ۇلكەن كەمشىلىك وسىندا. ەلدىڭ قالىپتى دامۋى قۇقىقتىق بازانىڭ دەڭگەيىمەن, باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن, ءبىلىم-عىلىم, دەنساۋلىق, مەملەكەتتىك يدەولوگيامەن, اۋماقتارداعى دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن, ءوندىرىس سالاسىنىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. الەمدى جايلاعان پاندەميا, ەكونوميكالىق داعدارىس, شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى – تابيعي بايلىعىمىزدى ساتىپ باقۋاتتى ءومىر كەشەمىز دەگەن ءبىزدى ەڭ الدىمەن تىعىرىققا تىرەدى. وسى كەزەڭدە جىبەرگەن قاتەلىكتەرىمىز العا شىعا كەلدى. ەڭ الدىمەن, ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتىپ, حالىقتىڭ قالىپتى تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق تەتىكتەرىمىزدەگى ولقىلىقتار, ياعني زاڭنىڭ ورىندالماۋى, اتقارۋشى بيلىكتىڭ, باسقارۋ جۇيەسىنىڭ حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان الشاقتىعى ايشىقتالا ءتۇستى. بۇل, قابىلدانعان زاڭداردىڭ قاراپايىم ومىرمەن ۇشتاسا بەرمەۋى دەسەك, ەكىنشى جاعىنان, قوعام تالابىنا ساي كەز كەلگەن زاڭدار تولىقتىرىلىپ, وزگەرتىلىپ وتىرۋى كەرەك. بىزدەگى زاڭدار – ءبىر-ءبىر توم كىتاپ. قاراپايىم حالىقتىڭ ونى وقىپ ءتۇسىنۋى قيىن. سوندىقتان قۇقىق بۇزۋشىلىق, سوت جۇيەسىنىڭ ادىلەتسىزدىگى, اتقارۋشى بيلىكتەگى ماماندار ساۋاتىنىڭ تومەندىگى دەگەن سياقتى سىلتاۋلار كوبەيە تۇسەدى. زاڭنىڭ ءار بابى ناقتى جانە تياناقتى, حالىققا تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. بۇل – تالقىلانباس قاعيدا.
قايرات بوداۋحان,
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, رەسپۋبليكالىق «اسار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى