ادىلەتتى قوعام قاعيداسىن ارقاۋ ەتتى

ون ءبىر تارماقتان تۇراتىن جولداۋدىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, قوعامنىڭ وتكىر تالابىنا ساي كەلەتىن ۇتىمدى, ناقتى ناتيجە بەرەتىن, ەلگە پايداسى مول شەشىمدەر قابىلداۋعا جۇمىلدىرۋ. ول شەشىمدەر مەيلىنشە ءادىل بولىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى جانە دارىندى جاستارعا جول اشاتىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساتىلاردىڭ ورنىعۋىنا سەبەپ بولۋى ءتيىس.

جولداۋ وتە اۋقىمدى بولعاندىقتان, ونداعى ايتىلعان تاپسىرمالار مەن قويىلعان مىندەتتەردى بىردەن ەڭسەرىپ, تۇسىنە قويۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى ۇمىت بولا باستاعان ادىلەتتى قوعام قاعيداسى, زاڭ ۇستەمدىگى, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ سەكىلدى ۇعىمدار جاڭا تۇرعىدا ايتىلىپ وتىر. ايتارى جوق, كەز كەلگەن نارىقتىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن قوعام تۇراقتى دامۋى ءۇشىن  سول ەلدىڭ بەلسەندى, وزىق ويلى ازاماتتارىنىڭ قابىلەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانۋىنا مەيلىنشە جاعداي جاسالۋى كەرەك. ال ونىڭ كەپىلى – زاڭ ۇستەمدىگى, سايا­سي بيلىكتەن تاۋەلسىز سوت جۇيەسى, ءتيىمدى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى جانە  كەڭ اۋقىمدا ايتىلاتىن مەملەكەتتەگى ساياسي تۇراقتىلىق. ەلدە وسى اتالعان كاتەگوريا­لار قالىپتاسىپ,  بيلىك پەن قوعامنىڭ اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورىن العان جاعدايدا عانا مەملەكەت تۇراقتى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسەتىنى راس جانە بۇل – اكسيوما.  سوندىقتان دا بۇل جولداۋ وسىنىسىمەن قۇندى.

سودان دا بولار, جولداۋدىڭ ءبىرىن­شى ءبولىمى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا ارنالدى. بۇل مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ وڭايعا سوقپاي­تىنى, وعان قوعامنىڭ ءارتۇرلى ساياسي توپتارى توسقاۋىل قويعىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى جاع­داي. دەمەك جولداۋدان تۋىندايتىن ءاربىر تاپسىرما مەن ۇكىمەت الدىنداعى مىندەت­تەردى ناقتىلاپ, ولاردىڭ ورىندال­ۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ ءىستىڭ ءساتتى بولۋى­نىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولارى انىق. ونى ۇتىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنىشتى بولاتىن ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. جوعارىدا اتالعان وزەكتى ماسەلەلەر  جان-جاقتى تالقىلانىپ, ءتيىستى وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن رەفورمالار جونىندەگى جوعارى پرەزيدەنتتىك كەڭەس قۇرىلاتىنى ايتىلدى. «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشى, اتالعان وزگەرىستەردىڭ ءبارى ءتيىمدى شەشىمدەر تابۋعا كومەكتەسەرى ءسوزسىز.

ەلدىڭ كوكەيىندە كوپتەن جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكالىق ۆەدومستۆوسىنىڭ زامان تالابىنا ساي تاۋەلسىز قىزمەت اتقارۋىنا جاعداي جاساۋ ەدى. ەندى بۇل پروبلەما دا وڭ شەشىمىن تاباتىن بولدى. جولداۋعا سايكەس ستاتيستيكا كوميتەتى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى قۇرامىنا كىرەتىن بولدى. ارينە بۇل ستاتيستيكالىق ۆەدومستۆونىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىن تۇزەپ, قوعامعا قاجەت شىنايى, تولىق ءارى ناقتى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى الۋعا جول اشادى. دەمەك, بۇل شەشىم جالعان اقپارات جاساقتاپ, كوزبوياۋشىلىققا ءۇيىر بولعان باسشىلاردىڭ جولىنا توسقاۋىل بولارى انىق. ساپالى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ۇتىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا كەپىل بولادى. اتالعان شەشىم دە مەملەكەتتى باسقارۋدى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسۋگە ىقپالىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى.

ودان بولەك «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى ودان ءارى پىسىقتالىپ, ونى ناقتى ىسكە اسىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدى نەگىزى قالىپتاساتىن بولدى. وسى تۇرعىدا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تاپسىرمالار تۋرالى ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى. ولاردىڭ قازىرگى جاعدايى تۇسىنىكسىز, سەبەبى قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىن ۆەدومستۆونىڭ باسشىلارى جاساقتايتىن بولعاندىقتان, ولارعا قوعام ەش باقىلاۋ جاساي المايدى. ونىڭ ۇستىنە, كەڭەستىڭ ءىس-ارەكەتى, قۇزىرەتى زاڭ جۇزىندە ناقتىلانباعاندىقتان ولار نەمەن جانە قالاي اينالىساتىنىن, قانداي شەشىم قابىلدايتىنىن تولىق بىلە بەرمەيدى. سول سەبەپتى ينستيتۋتتىڭ زاتى اتىنا ساي كەلمەيتىن ەدى, ەندى بۇل كەمشىلىك تە جو­يىلاتىن بولدى. جولداۋدا «ولاردى ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىراتىن كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا تارتۋ قاجەت. سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. پارلامەنت قاراۋىنداعى ءتيىستى زاڭ جوباسىن جىل اياعىنا دەيىن قابىلداعان ءجون» دەگەن تاپسىرما  بەرىلدى. ەگەر اتالعان تاپسىرمالار دۇرىس ورىندالسا, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ دە وزىنە لايىقتى ورنىن تاۋىپ, مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋگە, ولاردىڭ جۇمىستارىنىڭ حالىق الدىندا اشىق بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ايقىن. سايىپ كەلگەندە, اتالعان جۇمىستاردىڭ ءبارى حالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەلىمىزدە ساياسي بيلىك قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى شارالارى بولىپ تابىلادى. 

پرەزيدەنت كەزەكتى جولداۋىندا «قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى, جۇمىس ورىندارىن جانە حالىقتىڭ تابىسىن ساقتاپ قالۋ» دەپ قاداپ ايتتى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن مەيلىنشە جاقسارتۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستى ماقساتى ەكەنىن حالىق بىلەدى. مىنا قيىن زاماندا ەلدى ىندەتتەن امان الىپ شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باتىل قيمىلداپ, توتەنشە جاعداي جاريالاعانى, كارانتين سالدارىنان ۋاقىتشا تابىسسىز قالعان 4,5 ملن-نان استام ازاماتقا 42 500 تەڭگە مولشەرىندە كومەك بەرگەنى, وعان 450 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالعانى بارشاعا ءمالىم. ودان بولەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە, ينفەكتسيامەن كۇرەسكە تىكەلەي ارالاسقان مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ساقتاي وتىرىپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن  6 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجاتتىڭ بيىل جۇمسالىپ جاتقانى جۇرتشىلىققا ءمالىم. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان كومەك ەكەنى جانە وسىنداي جاردەمنىڭ كورشىلەس ەلدەردە, ءتىپتى باسقا ءىرى مەملەكەتتەردە كورسەتىلمەگەنى جولداۋدا اتاپ ءوتىلدى. 

ىندەتتىڭ الداعى كەزەڭدە دە باسىلا قويمايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, مەديتسينا سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرنەشە مىندەتتەر جولداۋدا ناقتىلانىپ وتىر. سانى بار دا ساپاسى جوق, مىندەتتەرى ايقىندالماعان, رەسۋرستارمەن قامتىلماعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان باس تارتىپ, ولاردىڭ ورنىنا ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتەلەيتىن, ماقساتى ايقىن, قاجەت رەسۋرستارمەن تولىق قامتىلعان ۇلتتىق باعدارلامالار دايىنداۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇل دا مەملەكەت قاراجاتى مەن باسقا دا رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ناق­تى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە سەپتى­گىن تيگىزەر شەشىم بولارى داۋسىز. بولا­شاق ۇلتتىق باعدارلامالاردىڭ اتى اتال­ما­عانىمەن باعىتتارى جولداۋدا ايقىن­دالىپ وتىر. ولاردىڭ العاشقىلارى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن  قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا,  اگروونەركاسىپ كەشەنىن شۇعىل دامىتىپ, وتاندىق تۇتىنۋ تاۋارلارىن ءوندىرۋدى جولعا قويۋمەن بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى بولدى. 

قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋى ادامنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ مەن ونىڭ باستى قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋگە, كەرەك دەسەڭىز, قاستەرلەۋگە ارنالعان تولىققاندى ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجات بولعانىن جۇرەگىمىزبەن سەزدىك. ەڭ باستىسى, جولداۋدىڭ بارىنشا ناقتىلىعى الداعى كۇنگە دەگەن سەنىمدى ەسەلەي ءتۇستى. وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن تەڭگەرىمدى دامىتۋ, ءبىلىم جانە مەديتسينا سالاسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ, سالالارعا بىلىكتى مامانداردى تارتۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىلارىن اۋقىمدى مولشەردە كوتەرۋ, حالىقتى باسپانامەن قامتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ, جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ جالعا العان باسپانالارىنا سۋبسيديا بەرۋ, كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتۋ, قورشاعان ورتاعا قامقورلىقپەن قاراۋ, ءومىردىڭ بار سالاسىن جاڭا تسيفرلى تەحنولوگياعا كوشىرۋ, ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, وسىنىڭ ءبارىن جۇيەلى جولعا قويا وتىرىپ, جەكە تۇلعالار مەن بۇكىل قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ سەكىلدى اۋقىمدى مىندەتتەر قويىلدى. ەندى وسى مىندەتتەردى اتقارۋعا بارشامىز جۇمىلا كىرىسەتىن كەز كەلدى.

جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,

مەملەكەت قايراتكەرى