تۇڭعيىقتا تۇنعان مۇناي

ايلار اۋناپ, جىلدار جىلجىعان سايىن وتاندىق كاسىپورىنعا قاراستى كەن ورىندارى ەسكىرىپ, قورى ازايىپ جاتىر. ويتكەنى مۇناي دا ماڭگىلىك ەمەس. تاۋسىلاتىن كەزى بار. نە ىستەۋ كەرەك؟ وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ تالاي بۋىنىنىڭ قاناتى قاتايعان كاسىپورىن باسشىلارى بىلتىر كەن ورىندارىندا قوسىمشا بارلاۋ ەسەبىنەن كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ قورىن ەسەلەدى. بۇل مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­تارىن جانداندىرۋعا قاتىستى تاپسىرماسىنا سايكەس قولعا الىندى.

وسىلايشا بيىل «ەمبىمۇنايگاز» يەلىگىندەگى كەن ورىندارىنىڭ تۇڭعيى­عىنان وندىرىلەتىن مۇناي قورى 86,2 ملن تونناعا جەتتى. ال بىلتىر مۇنداي قور كولەمى 74,3 ملن توننانى قۇراعان ەدى.

– بىلتىر پايدالى قازبالار قور­لارى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميس­سيا قولدانىستاعى س.نۇرجانوۆ, كەن­باي (شىعىس مولدابەك ۋچاسكەسى), ج.دوس­مۇحامبەتوۆ, بوتاقان, سونداي-اق قايتا اشىلعان باتىس قاراسور كەن ورىندارىندا 14,8 ملن توننا كومىرسۋ­تەگى شيكىزاتىنىڭ قورىن بالانسقا الىپ, بەكىتتى. قور وسىمىنە بايىرعى كەن ورىن­­دارىن يگەرۋگە جاڭا ادىستەر مەن تەح­نولوگيالاردى قولدانۋ, بەلسەندى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ناتي­جەسىندە قول جەتتى, – دەپ حابارلادى «ەمبىمۇنايگاز» اق-نىڭ قوعاممەن بايلانىس قىزمەتى.

سونىمەن بىرگە وتكەن جىلى تاي­سويعان بلوگىنىڭ 5 600 شارشى شاقى­رىم اۋماعىنا 3D موGت سەيسموبارلاۋ جۇرگىزىلدى. ەندى سەيسموبارلاۋ دەرەك­تەرىن وڭدەۋ ارقىلى بارلاۋ, بۇر­عىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن قۇرى­لىمدار دايىنداۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان وراي رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە س.نۇرجانوۆ كەن ورنىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا تابىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن.

– بايىرعى كەن ورىندارىن يگەرەتىن كومپانيانىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ. وسى باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستاردىڭ نا­تي­جەسىندە س.نۇرجانوۆ كەن ورنىن­دا بۇر­عىلانباعان بولىگىنىڭ ترياس شوگىن­دىلەرىندەگى 3252-3265 مەتر تۇڭ­­عيىقتا تۇنىپ تۇرعان مۇناي گوريزونتى انىقتالدى. نسۆ-11 باعالاۋ ۇڭعىماسىن بۇرعىلاۋدان سوڭ 9 مم شتۋتسەردە تاۋلىگىنە 165 تەكشە مەتر دەبيتپەن سۋسىز مۇناي بۇرقاعى الىندى. مۇنداعى مۇنايدىڭ ۇلەس سالماعى – 0,836 گ/سم3, ال, گاز فاكتورى – 105 م3/م3. قازىر ۇڭعىما جۇمىسىنىڭ وڭتايلى رە­جىمىن انىقتاۋ ماقساتىندا كاسىپشىلىك-گەو­لوگيالىق جانە گيدروديناميكالىق زەرتتەۋلەر كەشەنىن جۇرگىزۋ ارقىلى سىناق جالعاسۋدا – دەگەن اقپاراتپەن ءبولىستى كاسىپورىننىڭ قوعاممەن بايلانىس قىزمەتى.

«ەمبىمۇنايگاز» اق-تا يگەرۋدىڭ جوعارى ساتىسىنداعى كوپتەگەن كەن ورنىندا قالعان قوردى ءوندىرۋ ءۇشىن زاماناۋي تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالار قول­دا­نىلۋدا. بۇل كەن ورىندارىن يگەرۋگە نەعۇرلىم كۇردەلى گەولوگيالىق نىسان­داردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىن­داي تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى – ۆەرتيكال­دى ۇڭعىمالارمەن سالىستىرعاندا جوعارى تيىم­دىلىكتى كورسەتەتىن گوريزونتالدى ۇڭعى­مالاردى بۇرعىلاۋ. كاسىپورىن مۇناي­شىلارى بىلتىر وسى ادىسپەن بەس گوري­زون­تالدى ۇڭعىمانى بۇرعىلادى. پاي­دالانۋ ساتىسىنداعى ءتورت ۇڭعىما مۇ­ن­اي ءوندىرۋدىڭ جاقسى كورسەتكىشىن قام­تا­ماسىز ەتۋدە. ال بىرەۋى سىناقتان وتۋدە.

– ءاربىر گوريزونتالدى ۇڭعىما ۇلكەن قاۋىپتەرگە قاراماستان ءبىزدىڭ ماماندار ءساتتى قول جەتكىزگەن ناقتى گەولوگيالىق ماقسات ءۇشىن قولعا الىندى. جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە گوريزونتالدى ۇڭعىمانىڭ ونىمدىلىك كوەففيتسيەنتى ۆەرتيكالدى ۇڭعىمادان بىرنەشە ەسە جوعارى ەكەنى انىقتالدى. بولاشاقتا كاسىپورىن مۇنايشىلارى گوريزونتالدى ۇڭعىمالاردى 300 مەتر تەرەڭدىكتەگى تۇتقىرلىعى جوعارى قاباتتاردا بۇرعى­لاۋدى, جىل سايىن ونىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى.

«ەمبىمۇنايگاز» قولعا العان تاعى ءبىر جاڭا ءادىس – ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى. بۇل ترانسفورماتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى قاناتقاقتى جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە قولعا الىندى. ال ينتەللەك­تۋالدى كەن ورنى – ءوندىرۋ قورىن وڭتايلى پايدالانۋ ءۇشىن باسقارۋ پۋلتىنە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇڭعىمالاردان اقپاراتتى بەرۋگە جول اشاتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا. ينتەللەكتۋالدى ۇڭعىمالار بىرىنشىدەن, دەرەكتەردى ۇزدىكسىز وڭدەيدى. ەكىنشىدەن, جەدەل باقىلاۋ, شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن اقپاراتتار مونيتورينگىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى.

وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى العاشقى قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قىزىلقوعا اۋدانىنداعى «ۋاز» كەن ورنىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى بۇل كەن ورنىنان 2012 جىلدان بەرى مۇناي الۋ ۇزدىكسىز ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. مۇنداعى مۇناي قورىنىڭ 27 پايى­زى ءوندىرۋ ساتىسىندا دەپ ەسەپتەلەدى. ال وزگە كەن ورىندارىنا قاراعاندا, سۋلانۋ ۇدەرىسى 59 پايىزدىڭ شاماسىندا ەكەنى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە قالدىق قورىنىڭ الەۋەتى 971 مىڭ توننانى قۇرايدى.

«ۋاز» – شاعىن كەن ورنى. مۇندا ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان 40-قا جۋىق ۇڭعىما بار. ءار جىل سايىن جاڭارتى­لاتىن گەولوگيالىق-گيدرو­ديناميكالىق مودەل قۇرىلىپ, ون­دىرىلەتىن ءونىم جونىن­دە بولەك ەسەپ جۇرگىزىلەدى. وسىلايشا كەن ورنىنداعى 8 شتانگالى تەرەڭدىك سوراپتىق ۇڭعىماعا ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ ستانساسى ورناتىلىپ, اقپارات جولداۋ تەتىگىمەن, ديناموگرافتارمەن, باسقا دا ساندىق قۇرالدارمەن جابدىق­تالىپتى. وسىنداي ستانسالار 23 ەلەكترلى ۆينتتىك سوراپتى ۇڭعىمالارعا دا ورناتىلىپ, قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتىلدى.

مامانداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, «ەمبى­مۇنايگاز» اق كەڭسەسىندەگى باقى­­­لاۋ ورتالىعىندا ينتەللەكتۋالدى كەن ورنىنداعى جۇمىستار جونىندە جيناقتالعان اقپاراتتار تالدانىپ, قابىلداۋ جۇرگىزىلەدى. مۇندا كەن ورنىنان تۇسكەن اقپاراتتار ساقتالادى. وندىرىستىك ەسەپتەر, مونيتورينگ جۇر­گىزەتىن تالداۋ جۇيەسى, سونىمەن بىرگە, كەن ورنىنداعى جابدىق جۇمىسىنىڭ بارىسى تىركەلەدى. ءتىپتى ۇلكەن ەكراندا كەن ورنىنان بارلىق ولشەمدەر بويىن­شا اقپاراتتار ونلاين جۇيەسىندە كورى­نىپ تۇرادى. ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى ون­دىرىستىك قاتەرلەردى تومەندەتەدى. اپات­­­تىق جاعدايلاردى الدىن الا ەسكەر­تەدى. ەڭ باستىسى, اقپاراتتاردى ۇزدىكسىز وڭدەۋدى جەدەل باسقارۋدى, شۇعىل شەشىم قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

كەن ورنىندا ەڭبەك ەتەتىن مۇناي­شىنىڭ ءبارى جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە ماشىقتاندى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرى مودۋلدىق باعدارلاما بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرسە, قىتايداعى دۋنين قالاسىندا تاجىريبە جيناپ كەلگەنى دە بار. سول سەبەپتەن, مۇنايشىلار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ دامىل­سىز جۇمىس ىستەۋىن, مۇناي ءوندىرۋ ۇدە­رىسىنىڭ توقتاماۋىن قاداعالاۋداعى جاۋاپ­كەر­شىلىكتى جەتە سەزىنەدى. مۇناي­شىلار بۇرىنعىداي ءار ۇڭعىمانىڭ اراسىندا شاپقىلاپ جۇرمەيدى. ءبارى دە مۇنايدىڭ 600 مەتر تەرەڭدىكتەن الىن­عانىن, سۋ, تۇز سەكىلدى ىلەسپە قوسپا­لاردان تازارتىلىپ, پەشتە قىزدى­رىلۋى, ءتىپتى قۇبىرمەن سولتۇستىك جولدىباي كەنىشىنە تاسىمالدانۋىنا دەيىنگى ۇدەرىستىڭ ءبارىن ونلاين جۇيەسىمەن باقىلاپ وتىرادى.

ينتەللەكتۋالدى كەن ورنىنداعى جۇ­مىستاردى ونلاين جۇيەسىندە باسقارۋ تەحنولوگياسىنان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «ۋاز» كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ قوسىمشا 3 پا­يىزعا ارتادى ەكەن. ەڭ نەگىزگى كۇتىلەتىن سا­تىلى ناتيجەلەر شىعىندى ازايتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, بىرىن­شىدەن, جەراستى جابدىقتارىن پاي­دا­لانۋدىڭ باياۋ ءتارتىبى ۇڭعىمالاردى جوندەۋ سانىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, كەن ورنىنداعى ۇڭعىمالار جۇمىسىنىڭ توقتاۋىن تىركەۋ, قالىپقا كەلتىرۋ ۋاقىتىن 15-20 پايىزعا ازايادى دەگەن بولجام بار. ۇشىنشىدەن, ۇڭعى­مالاردا جۇمسالاتىن ەلەكتر ەنەرگياسى 30-40 پايىزعا ۇنەمدەلەدى.

اتىراۋ وبلىسى