اكادەميك ساعاديەۆ جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى

وسى شارالارعا سايكەس 1994 جىلدىڭ باسىندا وتكەن ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ جالپى جينالىسى ونىڭ بۇرىنعى پرەزي­دەنتى مەن پرەزيديۋمىنىڭ ءوز قىز­مەت­تەرىن توقتاتۋ تۋرالى وتىنىش­تەرىمەن كەلى­سىپ, ۇعا-نىڭ جاڭا پرەزي­دەنتى ەتىپ ك.ءا.ساعاديەۆتى سايلادى.

ول كەزدە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 50 جىلعا جۋىق تاريحى بار, قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ۇدەمەلى دامۋ ۇستىندە بولعان ۇلكەن مەكەمە بولاتىن. وندا 7706 ادام جۇمىس ىستەيتىن. ونى 3668-ءى عىلىمي قىزمەتكەر ەدى. اكادەميا 900-گە جۋىق تاقىرىپتى بىرىكتىرەتىن 37 ىرگەلى زەرتتەۋلەر باعدارلاماسىن جانە 5 سونداي باعدارلامانى رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتىناسۋىمەن جۇرگىزەتىن. زەرتتەۋلەردى ۇعا جۇيەسىندەگى 43 عىلىم وشاقتارى مەن باسقا 11 مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆولارعا قارايتىن 72 مەكەمە ورىندايتىن.

وسى كيەلى عىلىم ورداسىن كەنجەعالي ابەن ۇلى جەتىك مەڭگەرىپ, بايسالدى قا­لىپتا باسقارا ءبىلدى. ونى مەن الىس­تان ەمەس, جانىندا باس عىلىمي حات­شىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەندە كور­دىم. بۇل قىزمەتكە ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ شا­قى­رۋى­مەن 1994 جىلدىڭ مامىر ايىندا اۋىسقانمىن.

ك.ءا.ساعاديەۆ قر ۇعا-نىڭ جانە ونىڭ پرەزيديۋمىنىڭ تۇپكى ماقساتتارى – قا­زاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ەكەنىن العا قويىپ, وسىدان ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­ميا­سىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى تۋىن­داي­تىنىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراق­تى دامۋىنىڭ باسىندا عىلىمي-تەح­نيكالىق پروگرەسس تۇرۋى قاجەت ەكە­نىن دايەكتى تۇردە ۇستانا ءبىلدى. ول ىرگەلى عىلىمداردى «قوعامنىڭ, ونىڭ الەۋەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى, ۇلت وركە­نيەتتىلىگىنىڭ سەنىمدى كورسەتكىشى, تەح­نيكانىڭ, تەحنولوگيانىڭ جانە ءوندى­رىستىڭ ىلگەرىلەۋ ۇردىستەرىن كورىپ-ەستيتىن حالىقتىڭ كوزى مەن قۇلاعىنا» تەڭەدى.

وسىعان بايلانىستى العاشقى ۇلكەن شارا رەتىندە ۇعا-نىڭ جالپى جينا­لىسىندا «قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەح­نيكالىق تاۋەلسىزدىگى جانە قر ۇعا-نىڭ مىندەتتەرى» دەگەن بايانداما جاساپ, ەلى­مىزدە نارىق جاعدايىندا تۋىندايتىن عىلىمي باعىتتاردى انىقتاۋعا, ولاردىڭ شەشىمدەرىن تابۋعا جول اشتى.

كەنجەعالي ابەن ۇلىنىڭ دايەكتى دالەل­دەرى مەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا رەس­پۋبليكا ۇكىمەتى, ۇعا-نىڭ جالپى جينالىسى مەن پرەزيديۋمى ۋاقىتىندا قاجەتتى قاۋلىلار قابىلداپ, ولاردىڭ نەگىزىندە:

كۇردەلى عىلىمي-تەحنيكالىق پروب­لەمالاردى مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن قاراستىرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى;

وزەكتى ماسەلەلەر اكادەميانىڭ عىلى­مي بولىمشەلەرىندە تالقىلانىپ, زەرت­تەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتا­رىنا كىرگىزىلىپ وتىردى;

بۇرىنعى 15 جىل ارالىعىندا جۇر­گىزىلگەن عىلىمي تاقىرىپتار مەن ولار­دىڭ قورىتىندىلارى سالىستىرمالى تۇردە تالدانىپ, ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن تاقىرىپتار باعدارلامالاردان الىندى;

عىلىمدى دامىتۋدىڭ كەلەلى باعىت­تارى بويىنشا جاڭادان ءتورت عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلدى. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ تۇر;

اكادەميانىڭ بيولوگيا بولىمشەسىنەن مەديتسينالىق بولىمشە ءبولىنىپ شىعىپ, قىزمەتىن باستاپ كەتتى;

كورنەكتى جانە جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن قولداۋ ماقساتىندا 100 ءبىر جىل­دىق ارنايى ستيپەنديالار تاعايىن­دالىپ, ولاردىڭ تاڭداۋلىلارىنا ناقتى كومەك كورسەتىلىپ تۇردى;

ينستيتۋت باسشىلارىنىڭ قۇرامى جا­­ڭارتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا قا­بىلەت­تى جاستار تارتىلدى. بوساتىلعان دي­رەكتورلاردىڭ كوبىنە عىلىمي ىزدەنىس­تەرىن قۇرمەتتى ديرەكتور دەڭگەيىندە جال­عاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى;

قىرىق جاسقا دەيىنگى ون تالانتتى عىلىم دوكتورى اكادەمياعا مۇشە-كور­رەسپوندەنت بولىپ سايلاندى;

كەلەلى عىلىمي تاقىرىپتارعا كونكۋرس جاريالانىپ, جەڭىمپازدارعا قوماق­تى سىياقى تاپسىرىلىپ تۇردى;

نارىق جاعدايىندا اكادەميا قۇرى­لىمدارى مەن مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن رەت­تەيتىن جارعىلار مەن ەرەجەلەر قايتا جاسالىپ, بەكىتىلدى;

قابىلەتتى عىلىمي كادرلاردىڭ باسقا سالالارعا اۋىسىپ كەتۋىن تەجەيتىن, اسپي­رانتتاردىڭ ديسسەرتاتسيالارىن ۋاقى­تىندا قورعاۋىن ىنتالاندىراتىن شارالار ىسكە قوسىلدى;

اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ قۇرامى عى­لىم­­نىڭ بۇرىن قامتىلماعان باعىت­تارى بويىنشا تولىقتىرىلدى;

حالىقارالىق عىلىمي بايلانىستار كۇشەيتىلدى. ۇلتتىق اكادەمياعا ءبىرىنشى رەت شەتەلدىك مۇشە رەتىندە روسسيانىڭ, ۋكراينانىڭ جانە پاكىستاننىڭ ءىرى عا­لىم­دارى سايلاندى;

مەرزىمدى ۋاقىتتا شىعىپ تۇراتىن «اكا­­دەميالىق باياندامالار» جۋرنالى اعىل­شىن تىلىنە اۋدارىلىپ, تاراتىلا باستادى;

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بار­لىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى ەكى ەسەگە كوبەيتىلدى.

سول جىلدارى قازىر رەسپۋبليكادا ءجيى ءسوز بولىپ جاتقان ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما بەكىتىلدى;

كوسموناۆت-زەرتتەۋشى ت.مۇساباەۆ عا­رىشقا ۇشىپ, «مير» وربيتالىق كەشە­نىندە ءبىرىنشى رەت بيوتەحنولوگيالىق, مە­ديتسينالىق, استروفيزيكالىق جانە قاشىقتان باقىلاۋ جۇمىستارىن ناتيجەلى جۇرگىزىپ ورالدى;

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وندى­رىسكە ەنگىزۋگە دايىن 168 جەتىستىگى مەن 183 تاجىريبەلىك-وندىرىستىك سىناققا جىبە­رۋگە بولاتىن جۇمىسى تۋرالى مالى­مەتتەر جەكە جيناق رەتىندە باسىلىپ, بارلىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆو­لارعا, ونەركاسىپ ورىندارى مەن مەكەمەلەرگە تاراتىلدى;

ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ پرەزيدەنتتىگى كە­زىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جال­پى­رەسپۋبليكالىق قوعامدىق جانە مادەني شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ورتا­لى­عىنا اينالدى. ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستار مەن مەرەيتوي جوعارى دەڭگەيدە الماتى مەن جيدەبايدا وتكىزىلدى. وعان يۋنەسكو مەن 22 ەلدىڭ وكىلدەرى, رەسپۋبليكا عالىمدارى, جازۋشىلارى مەن اقىندارى, كينو مەن تەاتر قايراتكەرلەرى قاتىناستى. ورتا ازيانىڭ ۇلى عالىم-ەنتسيكلوپەديسى جانە مەملەكەت قايراتكەرى مۇحامەد تاراعاي ۇلىقبەكتىڭ 600 جىل­دىعىنا, قىرعىز ەپوسى «ماناستىڭ» 1000 جىلدىعىنا, س.سەيفۋللين مەن ە.بوكەتوۆتىڭ ومىرلەرى مەن قىزمەتتەرىنە ارنالعان سەسسيالار مەن كونفەرەنتسيالار سول ۋاقىتتىڭ ءىرى وقي­عالارى بولدى. مىسالى, اباي مەن «ما­­ناس» ەپوسىنىڭ سالتاناتتارىنا ش.ايت­­­ماتوۆ ەۋروپادان ارنايى ەكى رەت كەلدى.

كەنجەعالي ابەن ۇلىنىڭ جوسپارىن­دا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-تاريحي مۇرا­لارىن جانە «الاش» فەنومەنىن جان­دى-جاقتى زەرتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ, قازاقتىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرلەرى تۋرالى عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق سەريا شىعارۋ, اكادەميا قاتارىنا باسقا شىعارماشىلىق باعىتتا ەرەكشە ورنى بار ازاماتتاردى مۇشەلىككە تارتۋ, ول ءۇشىن سول ۇيىمدارمەن بايلانىستى نى­عايتۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى حالىق­ارالىق-گرانتتىق دەڭگەيگە كوتەرۋ, قولدانبالى زەرتتەۋلەردى كەلىسىمشارت­تار ارقىلى زاۋىتتىق-وندىرىستىك جاعدايعا كوشىرۋ, اكادەميادا جەكە تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق عىلىمي بولىمشەلەر قۇرۋ سياقتى الۋان ءتۇرلى ماسەلەلەر دە بولدى.

بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. وعان ەكونوميكالىق داعدارىس تا, باسقا سۋبەكتيۆتى فاكتورلار دا اسەرىن تيگىزدى. ۇعا «كەڭەستىك اناحرونيزم», «كونستيتۋتسيا نورمالارىنا ساي­كەس كەلمەيتىن زاڭسىز مەكەمە» قاتارىندا اتالا باستادى. قارجى تاپشى­لىعىنا بايلانىستى اكادەميادا قىسقارتۋ جۇرگىزۋ ونىڭ جۇمىسىنىڭ باستى كورسەتكىشىنە اينالىپ كەتتى. سونىڭ اسەرىنەن ۇعا-دا ەكى جىلدا ءۇش قىسقارتۋ ناۋقانى ءوتىپ, وندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار سانى 2500 كىسىگە, ال عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانى 672 كىسىگە ازايدى. ىزدەنىس جۇرگىزىپ جاتقان تاقىرىپتاردىڭ 332-ءسى توقتاتىلىپ, عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ 240 بولىمدەرى مەن زەرتحانالارى قىسقارتىلدى. ونىڭ سىرتىندا ءۇش عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسى جابىلىپ, باسقا جەتى عىلىمي مەكەمە ءۇش عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسىنە بىرىكتىرىلدى.

ك.ءا.ساعاديەۆ بۇل تەندەنتسياعا بەي­جاي قاراي الماي, رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە «عىلىمسىز عۇمىر تۇل», «اكادەميا ناۋك نا پەرەپۋتە», «نەلزيا راستاسكيۆات ەدينىي رابوتايۋ­ششي ورگانيزم, نەلزيا رازبازاريۆات ۆەليكوە نارودنوە دوستويانيە» دەگەن سەكىلدى ماقالالار جازىپ, اكادەميانىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارىن, ماتەريالدىق-تەحنيقالىق بازاسى مەن كادرلارىن ساقتاپ قالۋعا بارلىق كۇشىن سالدى.

دەگەنمەن بۇل ارەكەتتەر عىلىم اكادەمياسى – عىلىم مينيسترلىگىن قۇرۋمەن اياقتالىپ, اكادەميك ك.ءا.ساعاديەۆ جاڭا اشىلعان قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.

اكادەميك ك.ءا.ساعاديەۆ سيرەك ەرۋديتسيالى ينتەللەكت يەسى, الماس قىلىشتاي ەرەكشە شىڭدالۋدان وتكەن زياتكەر عا­لىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالقىمىزدىڭ ساف التىنداي كادرلار قورى­نىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, دالانىڭ دارا دارىندى ءارى تاعىلىمدى تۇلعاسى بولدى.

كەنجەكەڭنىڭ جۇرەكتىلىگى مەن شە­شەندىگى دە ەرەكشە بولدى. قانداي دا ۇل­كەن اۋديتوريالارعا تايسالماي كىرە­تىن. مۇدىرمەي سويلەيتىن. ءبىر سوزگە قايتا سوق­پايتىن. سويلەگەن سايىن تىڭداۋ­شىسىن وزىنە تارتا تۇسەتىن. ونىڭ قاتى­سۋى­مەن وتكەن كۇندەلىكتى وتىرىستار شاعىن كون­فە­رەنتسيالارعا, ال عىلىمي سەمينارلار ۇلكەن فورۋمدارعا اينالىپ كەتە باراتىن.

كەنجەكەڭ دە, ناعىتاي جەڭگەمىز دە دوستىق پەن سىيلاستىقتى جوعارى باعا­لادى, زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, جاراسىمدى قارىم-قاتىناس جاسادى.

كەنجەعالي ابەن ۇلى ماقالالارى مەن باياندامالارىن ءوزى دايىندايتىن. ا4 قاعا­زىنىڭ جارتىسىنا جازعان مارجانداي ۇساق ءسوز تىزبەكتەرىنىڭ ءبىر تۇزەتۋسىز تالاي بەتتەرى كومپيۋتەرلەرگە تەرىلىپ جات­قانىن تالاي كوردىم. سول ادەتىمەن حال­قىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى اباي قۇنان­باي ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, حالەل دوس­مۇحامەدوۆ, قانىش سات­باەۆ, شاح­مار­دان ەسەنوۆ, ەۆنەي بوكە­توۆ, ماناش قوزى­باەۆ, ومىرزاق سۇلتان­عازيننىڭ كور­كەم پورترەتتەرىن اسىل سوز­دەرمەن ورنەك­تەپ شىقتى.

وسىلارعا بايلانىستى ويىمدا قال­عان ەكى جاعدايدى ايتا كەتەيىن. ولار­دىڭ ءبىرى جوعارىدا كورسەتىلگەن عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ جونىندەگى بايانداماعا بايلانىستى. وعان عىلىمي بولىم­شە­لەر­دەن مالىمەتتەر جيناپ, العاشقى نۇس­قاسىن جاساۋ ماعان تاپسىرىلعان. مەن كەلگەن ماتەريالدارمەن ءبىر جەتى­دەي جۇمىس ىستەپ, كولەمى 68 بەتتەي بايان­داماعا نەگىز بولادى-اۋ دەگەن ماتەريالداردى كەنجەكەڭە جەتكىزىپ بەردىم. ەكى كۇننەن كەيىن پرەزيدەنت مەن بەرگەن نۇس­قا مەن ءوزى جازعان 36 بەت قولجازبانى قو­لىما ۇستاتتى. ىشىندە مەن دايىنداعان ماتە­ريال­دان ماردىمدى ەشتەڭە بولماي شىقتى.

ەكىنشىسى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا دايىندىق كەزىندە بولدى. كەنجەكەڭ «كىرىپ شىق» دەگەن سوڭ كابينەتىنە بارسام, كىتاپحانادان «قازاق» گازە­تىنىڭ قالىڭ تىكپەسىن الدىرىپ, ا.بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ وتىر ەكەن. ماعان سول جەردە اباي تۋرالى ءوز بايانداماسىنىڭ قولجازباسىن وقىپ بەردى. تاڭدانعانىم سونشا, «نەگە جازۋشى بولماعانسىز» – دەپ, ىزىنشە وسىنىم ورىنسىز بولدى-اۋ, اكادەميا پرەزيدەنتىن جازۋشىدان تومەنسىتىپ تاستادىم با»  دەپ ىڭعاي­سىزدانىپ قالدىم. بىراق وعان كەن­جەكەڭ «كەيدە ءوزىم دە نەگە سول جولعا تۇسپەدىم ەكەن دەگەن ويعا كەلەمىن» دەپ مەنىڭ جاعدايىمدى جەڭىلدەتىپ تاستادى.

 * * *

كەنجەكەڭدى كوپتەن بىلسەم دە تاعى كور­سەم دەپ كەلەسى كەزدەسۋدى اڭساپ جۇ­رەتىنمىن. بىراق پاندەمياعا بايلانىس­تى شەكتەۋ كەزىندە كەنجەكەڭمەن تەلەفون ارقىلى عانا سويلەسىپ تۇرۋعا تۋرا كەلدى. وپەراتسيادان كەيىن مازاسىن الا بەرمەيىن دەپ تەلەفون سوعۋدى سيرەتىپ جىبەرسەم, ءوزى حابارلاسۋشى ەدى. سوڭعى اۋرۋحاناعا جاتارىنىڭ الدىندا سويلەسكەنىمدە «جاقسىمىن. تاماقتى از-ازداپ ءجيى ىشەمىن. بىرتىندەپ سالماق قوسىپ كەلەمىن. كۇنىنە ءبىر-ەكى ساعات جۇمىس تا ىستەي باستادىم. فەيسبۋكتا پاراقشام بار. ويلارىمدى سوندا جازىپ ءجۇرمىن», دەگەنىندە, مەن ولار نە جونىندە ەكەنىن سۇراپ ەدىم, ول «جازاتىن دۇنيە كوپ. الدىمەن جەكە تابىس سالىعى تۋرالى جازباقشىمىن. ەلدىڭ قازىرگى جاعدايىندا تابىس سالىعىن تەزىرەك پروگرەستى شكالاعا كوشىرمەسەك قيىن بولادى. باي باي ءتۇسىپ, كەدەي ودان ءارى كەدەيلەنە بەرەدى. بۇل ءتاسىل كوپ مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىندە بار», دەدى.

مەن «كەنجەكە, وندا جالاقىلاردىڭ دەنى كونۆەرت ارقىلى بەرۋگە كوشىرىلەدى دەگەن ءسوز بار عوي», دەگەنىمدە: «ولاي ىستەتپەيتىن ادىستەر قوسا شەشىلەتىن بولادى ءسابيت, قالقام, بىرەۋ ەسىك قاعىپ تۇر, كەلگەن جەڭگەڭ شىعار, بارايىن, سۆەتاعا سالەم ايت», دەپ ءسوزىن اياقتاپ ەدى اياۋلى اعامىز. ول كەزدە ۇلكەن جۇرەك سوعۋىن توقتاتىپ, ارتىندا وكىنىش پەن ساعىنىش قالاتىنىن سەزبەپ ەدىم.

ءسابيت بايزاقوۆ,

ۇعا اكادەميگى