قارقارالى. 2011 جىل. كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە تسەنزۋرانىڭ الەگىنەن جانارتاۋداي بۋىرقانا قايناعان جىر تاسقىنىن اتقىلاي الماي ىشتە كەتكەن اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, تۋعان جەرىندە ءوز اتىنداعى اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى تاۋ باۋرايىندا دۇبىرلەپ وتكەن رەسپۋبليكالىق مەرەيتويدىڭ اياعى ءان-جىرمەن جالعاستى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ ءار تۇپكىرىنەن كەلگەن ءداستۇرلى ءان شەبەرلەرى ساعىنىشپەن قاۋىشىپ كەشكى استان كەيىن ارقانىڭ التىن ءتاجى قارقارالى ەتەگىندەگى ايدىن كولدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان «تاسبۇلاق» دەمالىس ءۇيىنىڭ جانىنداعى تاۋ ەتەگىندەگى الاڭقايعا القاقوتان جايعاسىپ سىرلاسا وتىرىپ, ءان باستاپ كەتكەلى قانشاما ۋاقىت بولدى.
تاڭەرتەڭ باستالعان مەرەيتوي باعدارلاماسىنان شارشاعان قوناقتار ەندىگى ۇيقىعا دا كەتكەن شىعار. جوق, مەن قاتەلەسىپپىن. ەشكىم دە ۇيىقتاماپتى... ايلى تۇندە تاۋ بوكتەرىن قالىقتاي اۋەلەگەن ءتاتتى ءان, كولدىڭ بەتىن دىرىلدەتىپ, كۇندىزگى شارشاعاندارىن سامالداي سەرپىلتە ۇيقىلارىن قاشىرىپ گۇلگە ۇيمەلەگەن اراداي كوڭىلدەرىن ءان بازارىنا ۇيىلتا قالعان, كوزدەرى ۇيقىدا بولعانىمەن كوڭىلدەرى اندە. سەمەيلىكتەر اباي اندەرىن شىرقاپ, كەرەكۋلىكتەر ەستاي اندەرىمەن بازارىن تارقاتسا, قاراوتكەل, كوكشە انشىلەرى اقان, ءبىرجان اندەرىن اۋەلەتىپ, ايلى ءتۇننىڭ جانارىن انمەن كوركەمدەپ شىرايىن شابىتتاندىرىپ شىقتى. ءبىر كەزدە قازاقتىڭ قادىرلى ءانشىسى مەيىرحان ادامبەكوۆ «شايتان كول اققۋلار مەكەنىن» سامالاداي شىرقاي جونەلگەندە, ۇيقىلارىن سەرپىپ تاستاپ كەيبىرى بالكونعا, ەندى ءبىرى اسىعىس كيىنىپ دالاعا اتىپ شىقتى. نە ۇيقىنى قيماي, نە ءان ءلاززاتىن ۇزە الماي جاتقان مەن دە دالاعا شىعىپ كول جاعاسىنداعى ءان بازارىنا جاقىندادىم. ءان سۇيەر قاۋىم قاپتاپ تۇر. شابىتتانعان انشىلەر بىرىنەن ءبىرى ءاندى قاعىپ الىپ جالعاستىرىپ اكەتىپ جاتىر. مەيىرحان ن.تىلەنديەۆتىڭ جۇرەكجاردى «ساعىندىم عوي...» ءانىن بوزداتىپ بىتىرگەندە قاسىنداعى جان دوسى جاقانعا بۇرىلىپ: «كەزەك سەنىكى» دەگەندەي كوز جانارىمەن بەلگى بەرگەندە, ءان دەگەندە قامشى سالدىرمايتىن جاقان وسى انشىلەر توبىنىڭ ورتاسىندا توماعاسى سىپىرىلعان قىرانداي ەرەكشە سەرپىلىسپەن ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قىزىل اسىعىن» اۋەلەتە جونەلگەندە قالعىعان تاۋ دا ۇيقىسى اشىلعانداي جاڭعىرىپ قويا بەردى. دەمالىس ءۇيىنىڭ بالكونىندا تۇرعان, كولدىڭ قارسى بەتىندەگى جاعالاۋدا وتىرعان دەمالۋشىلار ءان اسەرىنەن دەلەبەلەرى قوزىپ: «بەۋ...اۋەلەت....شىركىن نەتكەن داۋىس» دەپ شابىتتانىپ كەتتى. تىڭداۋشىلاردىڭ قولپاشتاۋىمەن دەنەسى قىزعان سايگ ۇلىكتەي قامشى سالدىرماستان ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىم» ءانىن جۇرەكتى قوزعاي بەزىلدەتىپ قويا بەردى. ساعىنىش پەن قيماستىقتىڭ الىسقا كەتكەن سارىنى ءبىراز تىڭداۋشىنىڭ مەيىرىن قاندىرىپ, جۇرەك تۇبىندەگى اينىماس سەزىمىنىڭ پەردەسىن شەرتكەندەي كۇرسىنىپ ءوتتى. اينالاسىنداعى ارىپتەستەرى مەن تىڭداۋشىلارىنىڭ ەرەكشە تەبىرەنىستەرىن سەزگەن جاقان اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسىن» سىرلى سەزىممەن سىزداتا, جۇرەكتى قوزعاي جونەلدى.
اي قانشا جارىق بولعانىمەن اۋەلەگەن داۋىسى بولماسا, بەت پەردەسى كورىنبەگەن سوڭ, ورىنداۋشىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن كوزىنەن كورۋگە مۇمكىندىك بولمادى. بىراق اقان سەرىنىڭ بالقاديشاعا دەگەن ايانىش سەزىمى, قيماستىعى, ەڭ باستىسى سۇيىسپەنشىلىگى تىڭداۋشىلاردىڭ جۇرەگىنە جەتىپ جاتتى. كەيبىرىنىڭ كوز الدىنا كورنەكتى جازۋشى س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اقان سەرى» رومانىنداعى عاجايىپ سۋرەتتەلگەن وسى كورىنىسى كەلىپ تەبىرەنتكەن شىعار. ويتكەنى سول قارقارالى ەتەگىندەگى ايلى تۇندە كول جاعاسىندا ەستىگەن «بالقاديشا» ءانى مەنىڭ ەسىمدە س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اقان سەرى» رومانىنداعى سۋرەتتەۋمەن جاقان (جاقسىگەلدى كەمالوۆتىڭ) ورىنداعان انىمەن قابىسىپ ماڭگى ەسىمدە قالدى. «بالقاديشانى» كىم ورىنداسا دا مەنىڭ كوز الدىما سول كورىنىس كەلە قالادى. بۇل ءانشىنىڭ ەرەن شەبەرلىگى! ءان ءلاززاتىنا بالقىپ تۇرىپ بوزبالا جاقاننىڭ ءوسۋ كەزەڭى, انشىلىك جولىنىڭ سۇرلەۋدەن باستالىپ, قۇشتارلىعى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءانشى جاقسىگەلدى كەمالوۆ بولىپ ابىرويعا جەتۋى كوز الدىمنان ءوتىپ جاتتى.
مەن جاقسىگەلدى كەمالوۆتى ساحنادان كوپ كورىپ تىڭدادىم. ءار كورگەن سايىن دياپازونىنىڭ كەڭدىگىنە رەپەرتۋار تاڭداۋداعى تالعامپازدىعىنا اسىرەسە ساحناداعى مول مادەنيەتىنە تاڭ قالامىن. ساحناعا ۇلتتىق كيىممەن دومبىراسىن ۇستاپ نىق باسىپ شىعىپ كەلە جاتقاندا, قازاقتىڭ ۇلانعايىر دالاسىن قايسارلىقپەن بيلەپ, ءان-جىرىمەن تايسالدىرعان ناعىز بابالاردىڭ رۋحى شىققانداي ماقتانىش بيلەيدى. ال اۋەلەتە بەتقاراتپاس جۇرەگىنەن كۇمبىرلەي ءان باستاعاندا بابالارىمىز – ءمادي, يمان ءجۇسىپ, بالۋان شولاقتار وسىنداي تەگەۋرىندى بولعان ەكەن عوي دەپ ويلايسىڭ, ناعىز ۇلتتىق كولوريتتى ساقتاعان داۋىلپاز ءانشى. ساحنادا قانداي كەلبەتتى بولسا, ومىردە دە مىنەزگە وتە باي, دوستىققا ادال جان. جان-جاعىن قورشاعان دوس-جولداستارى كوپ بولسا دا ىشكى سىرىن كەز كەلگەنگە اشا بەرمەيتىن بەرىك. ستۋدەنت كەزىنەن, 1980 جىلداردان بىلگەنىممەن ومىردەگى جاقان مەن ساحناداعى جاقسىگەلدى كەمالوۆتىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ومىردە كەلبەتتى بويشاڭ بوزبالا, توپ ورتاسىندا ەسكەن جەلدەي جىلدامدىلىعىمەن ءوزىنىڭ وجەتتىلىگى مەن قاتقان قايسارلىعىمەن, وتتى كوز جانارىمەن كوپ سويلەمەي-اق, ىشكى جان-دۇنيەسىن اقتارادى. كوشەدەگى مىنەزى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىن قاسيەتتى ساحناعا الىپ شىقپايدى. كيەلى ساحنانى, اسىل ونەردى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. جانە دە كەيبىر انشىلەر سياقتى كوشە اندەرىن ورىندامايدى, ءتىپتى ۇيرەنبەيدى دە. قازىر ءوزىنىڭ تالعامپاز قاسيەتى مەن ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن شاكىرتتەرىنە ۇيرەتۋدە. شاكىرتتەرىنىڭ الدى ەلىمىزگە تانىمال ونەر مايتالماندارى. ءوزى ونەرگە قانداي ادال بولسا, ەڭ الدىمەن شاكىرتتەرىنەن جۇرەك تازالىعىن تالاپ ەتەتىن پاراساتتى ۇستاز, مادەنيەتتى جان. ادالدىعى مەن ازاماتتىعى قانىنا بىتكەن تەكتىلىگىنەن. ال تالانتتىلىعى قۇداي بەرگەن اسىل مارجان بولسا, سونى ەڭبەگىمەن بايىتىپ, بىلىمىمەن ۇشتاپ, ماپەلەپ جۇرگەن ءوزىنىڭ ونەرگە دەگەن ماحابباتى, بابالاردان قالعان كيەلى ءداستۇرلى انگە دەگەن قۇرمەتى.
ستۋدەنتتىك بوزبالا كەزىندە-اق دوستارىنىڭ اراسىنان وزا شىققان سايگ ۇلىكتەي ەرەكشەلەتكەن سۇڭعاق بويى, ناعىز جىگىتكە ءتان كەلبەتى, بەت قاراتپايتىن وتتى كوزدەرى ەمەس, قاسيەتتى دومبىرامەن اۋەلەتە سالعان ءانى ەدى. سول قازاقتىڭ قۇدىرەتتى قارا دومبىراسىمەن اۋىل بالالارىنىڭ ەرەكشە سالعان اندەرى قاراعاندى كوشەسىنىڭ ءار بۇرىشىندا اركىم سابالاپ بارىلداپ جۇرگەن گيتارانىڭ ءۇنىن باسىپ وزىپ, قاراعاندىلىقتارعا مەيىرحان ەكەۋى شىن ونەردىڭ قاسيەتىن تانىتتى, مويىنداتتى. قاراعاندى قالاسىنداعى مادەني ءىس-شارالاردى ەكەۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلتتىق ونەردىڭ مايەگىمەن سۋسىنداتىپ, الىستاپ بارا جاتقان ءان سايۇگىلىكتەرىن ونەر دوداسىنا قايتارىپ, بۇگىنگى تاڭدا ۇلى دالانى ءداستۇرلى انمەن تەربەتىپ ناعىز قازاقي كەلبەتىن كەلتىرىپ, تىپتەن الەم ساحناسىندا «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق دومبىرا» (ق.مىرزا الى)ەكەنىن تانىتىپ جۇرگەندەردىڭ بىرەگەيى – قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جاقسىگەلدى كەمالوۆ.
ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم تانعان اق جايىق تۋرالى ءان باستالعاندا ەسىمدى جيىپ, سۇيىكتى انىمە قۇلاق ءتۇردىم. ءان دوداسىندا ەلىتكەن جۇرت ۇيقىنى ۇمىتقانداي. ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ كەتكەن, ال ءان تۇنگى اسپاندى كومكەرىپ العان, تولاستار ەمەس. جاقسىگەلدى «ەدىل مەن جايىقتى» كەمەلىنە كەلتىرە ايتىپ بولا بەرگەندە, سىر بويىنان كەلگەن جاس ءانشى قوناقتاردىڭ ءبىرى: «ارقاعا بارىپ ءانشىمىن دەمە», – دەپ بابالارىمىز تەگىن ايتپاعان ەكەن. ارقا انىنە ءبىر جارىپ قالدىق. جاقان اعا ءسىزدىڭ ورىنداۋىڭىزدا بۇگىنگى مامىراجاي كۇنگى ماقپال تۇنىنەن ۇمىتىلماس ەسكەرتكىش بولسىن, ءىلياس اعامىزدىڭ «جايلاۋكول كەشتەرى-اي» ءانىن ورىنداپ بەرىڭىزشى دەگەندە, قاۋمالاعان جۇرت: ء«يا, بۇگىنگى ايلى ءتۇننىڭ قورىتىندى ءانى بولسىن» – دەپ شۋلاسىپ كەتكەندە جاقان: «دەگەندەرىڭىز بولسىن, بىراق بۇگىنگى تويدىڭ «توچكاسىن» مەيىرحان دوسىم ءبىرجاننىڭ «ايتبايىمەن» اياقتاسىن, سوسىن مەن باستاپ ءبارىمىز قوسىلىپ ءىلياس اعانىڭ انىمەن باياۋلاپ دەمالىس ورنىنا قايتارعا ايتايىن دەدى. ءبارى ماقۇلداعان سوڭ مەيىرحان ءبىرجان سالدىڭ «بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم» – دەپ اسقاقتاتا جونەلگەندە شىعىس جاقتان تاڭنىڭ قىلاڭى بىلىنە باستاعان ەكەن. مەيىرحاننىڭ اۋەلى ءانى ءتۇن قاراڭعىسىن سىرىپ, اتىپ كەلە جاتقان جارىق كۇنگە قاراي ۇمتىلعانداي اۋەلەپ بارا جاتتى. ءان بازارىنان ءلاززات العان ەل-جۇرت قيماستىقپەن قاسىم تويىنان مول رۋحاني سارقىت جيناپ جاتار ورىندارىنا اياڭداپ, تارقاي باستادى. دوسىنىڭ ءانى اياقتالعاندا جاقان باياۋلاتا قيماس ءتۇننىڭ ەستەلىگى رەتىندە «جايلاۋ كول كەشتەرىن» سىزىلتا تاڭعى سامالمەن ەسىلە, اينالاسىنداعى جۇرتتىڭ قوسىلۋىمەن باياۋ شارىقتاپ بارا جاتتى. ءبارىنىڭ ويىندا ۇمىتىلماس ءتاتتى ءان كەشى قالدى.
...بيىلعى كوكتەمدى (2020 ج.) قىتايدىڭ جامان دەرتىنە بايلانىستى ەمىرەنە قارسى الا المادىق. كوكتەمنىڭ شۋاقتى كۇنىنىڭ بىرىندە ءدارىحانادان شىعىپ كەلە جاتسام بەتىندە بەتپەردە جاقان ماشيناسىنان ءتۇسىپ كەلەدى ەكەن. مەنى كورىپ جۇگىرىپ كەلىپ امانداسىپ جاتىر, نە قول بەرەرىن, نە ادەتىنشە قۇشاعىنا الارىن بىلمەي ابدىراپ قالدى. «ەي, قويشى» – دەپ ك ۇلىمدەپ قۇشاعىنا الدى. بوزبالا كەزىندە ءبىر كوكتەمدە جەرلەس دوسى, دومبىراشى مارقۇم الپىسپەن ەكەۋى دوستارىنىڭ ورتاسىندا ءبىر كەزدەسكەنبىز. ۇمىتىلماس شاقتار عوي. سول ەسىنە ءتۇسىپ: «كوكتەم عوي, اعا» دەپ ك ۇلىمدەپ قارقىلداپ قويا بەردى. مەن دە نەنىڭ ەسكە تۇسكەنىن بايقاپ ك ۇلىپ: ء«يا, كوكتەم..» دەدىم. اسىعىس ەكەن. امانداسايىن دەپ توقتاعان ازاماتتىعىنا ريزا بولىپ قالا بەردىم. ءبىر كەزدەگى ونەرگە قۇشتار بوزبالانىڭ, بۇل كۇندە ساحنا تورىندە ونەر قايراتكەرى بولىپ قالىپتاسقانىنا قۋانىپ ماقتانىپ قالدىم. ...ءيا, ەستە عوي....جايلاۋ كول كەشتەرى!
كەڭەس جۇمابەكوۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى