«بوكەننەن سۇلۋ اڭدى مەن كورمەدىم»

كيىكتەردىڭ سانى ءوستى

ەلىمىز جەر كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇر. ۇشى-قيىرى شەتسىز دالا تەك ادامعا عانا تيەسىلى دەسەك, قاتەلەسەمىز. ادامزاتتان بولەك, جۇ­­مىر پلانەتادا باسقا دا تىرشىلىك يە­لە­رى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەستەن شى­عار­ماعان ءجون. قۋانتارلىعى سول, قا­زاق­ستان­نىڭ جانۋارلار الەمى بيوالۋان­دى­لى­­عىمەن ەرەكشەلەنەدى. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ونجىلدىقتا جابايى اڭ-قۇس­تارعا جاسالعان قاستاندىق كوبەيىپ, بۇل ەكولوگيالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىز­بەي قويمادى. دەسەك تە, قازىر جاعداي ءبىر­شاما رەتتەلىپ, دالاداعى تىرشىلىك بۇ­رىنعى قالپىنا ورالعانداي. وعان ەكو­لوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن وتكى­زىل­گەن قورعالجىن مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنا ۇيىمداستىرىلعان ساپار كەزىندە قانىقتىق.

بۇل ايماقتىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى كوز سۇيسىنتەدى. اسىرەسە جوعالۋعا جاقىن اقبوكەندەردىڭ سانى بىرتىندەپ كوبەيىپ جاتقانى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. «وحوتزووپروم» كاسىپورنىنىڭ وكىلدەرى جاعىمدى وزگەرىسكە قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋ مەن ينسپەكتورلاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاق­سارتۋ سەپتىگىن تيگىزگەنىن ايتادى.

ء«بىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە قاراعاندى, اق­مولا, قوستاناي جانە پاۆلودار وبلى­سىنداعى قورعالۋعا جاتاتىن جەرلەر­ كى­رە­­دى. وسى قورعالجىن تابيعي قورىعىندا شا­­­مامەن 30 مىڭداي كيىك بار. تۇتاستاي اقمو­لا وڭىرىندە ولاردىڭ سانى 70 مىڭ­عا تاياۋ. بىراق بۇل ستاتيستيكا كۇزدە اۋە­دەن جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگتەن كەيىن جا­­ڭارۋى مۇمكىن. بيىل كيىكتەر ەكىدەن, ۇش­تەن تولدەدى», دەدى «وحوتزووپروم» كا­سىپ­­­ورنى ورتالىق ايماقتىق فيليالى باس­­­شىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايبەك ءالىپباي.

12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرماق

ساندارعا كەلگەندە, تابيعات ساقشىلا­رى ءبىراز قىنجىلاتىنى بايقالدى. ويت­كەنى ونسىز دا سيرەك جانۋار تۋرالى ار­تىق اقپاراتتى جاريالاۋ براكونەرلەرگە ءتيىمدى. ايتسە دە بۇل باعىتتا زاڭنىڭ قا­تاڭ­داعانى كولەڭكەلى كاسىپتى تىيعان سىندى.

«جۇمىستىڭ كۇشەيتىلگەنى قىلمىس سانىن ازايتتى دەسەك تە بولادى. براكو­نەرلەردىڭ ءۇش ءتۇرى بار. ءبىرى كيىكتى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن اتسا, ەندى ءبىرى باسقا اڭدى كوزدەپ, اقبوكەندى جول-جونەكەي اتىپ كەتۋى مۇمكىن. ۇشىنشىلەرى – بۇل ءىستى كاسىپكە اينالدىرعان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ. ولار جانۋاردىڭ ءمۇيىزى مەن ەتىن ساتىپ, زاڭسىز بيزنەستى كاسىبي تۇرعىدا يگەرىپ العاندار. ەڭ قاۋىپتىسى دە وسىلار. تۇنگى ساعات 3-تەن باستاپ, تاڭعى 5-كە دەيىن مونيتورينگ جۇرگىزە­مىز. ويتكەنى سوڭعى كەزدە براكونەرلەر ءتۇن اۋا شىعىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان كۇنى-ءتۇنى كەزەكشىلىك جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعان. كيىكتى اتقان ادامعا 12 جىل باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان. بۇل دا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتىپ وتىر», دەدى ا.ءالىپباي.

الەۋمەتتىك ماسەلە قاشان شەشىلەدى؟

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ءتيىس­تى زاڭنىڭ كۇشەيۋىنە بىلتىر دا­­­لا اڭدارىن قورعاپ, قازا تاپقان قو­­­رىقشى-ينسپەكتورلار ەرلان نۇرعا­ليەۆ پەن قانىش نۇرتازينوۆتىڭ ولىمدەرى تۇرت­كى بولدى. قىلمىسكەرلەردەن قور­عا­نىپ ءجۇرىپ, جاراقاتتانعان تاعى ءبىر ينس­­پەك­تور سامات وسپانوۆ «ايبىن» وردە­نىمەن ماراپاتتالعان ەدى.

قورشاعان ورتاداعى ءتارتىپتى قا­دا­عالايتىن ينسپەكتورلار ءۇشىن ولىم­مەن بەتپە-بەت كەلۋ قالىپتى قۇ­بى­لىس­قا اينالدى. ايتالىق, وسى سالادا ۇزاق جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ جۇر­گەن دوستاي نۇربەكوۆتىڭ كەڭىردەگى پى­شاق جاراقاتىنان قالعان تىرتىقتان كو­رىنبەيدى. ونى براكونەرلەرمەن بول­عان ۇرىستا العان. سوعان قاراماستان ول بۇل سالانى تاستاپ كەتپەدى.

ا.ءالىپباي قاراماعىندا 50 ينسپەكتور جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. قورعالا­تىن اۋماقتىڭ كولەمى 50 ملن گەكتاردان اسىپ جىعىلادى. سوندا ءار ينسپەكتورعا 1 ملن گەكتاردان كەلەدى. وسىعان قاراپ, جۇك­تەمەنىڭ اۋقىمىن باعامداي بەرۋگە دە بولادى.

ء«بىزدىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ الاتىن ور­تاشا ايلىق جالاقىسى ون بەس كۇندىك ءىسساپار اقىسىن قوسا ەسەپتەگەندە – 150 مىڭ تەڭگە. سونداي-اق قىزمەتكەرلەرىمىز قىل­مىسكەرلەردى ۇستاسا اقشالاي سىي­اقى تولەنەدى. بۇل دا ينسپەكتورلارعا قو­سىمشا قولداۋ. الايدا تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ قۇنى بارلىعىنان دا جوعارى. جىگىتتەردىڭ بۇل ماماندىق­قا تارتىلۋىنىڭ سىرى وسىدا جاتىر. ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, وق وت­پەيتىن كۇرتەشە, ارنايى قارۋ جانە باسقا دا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار بەرىلگەن», دەدى «وحوتزووپرومنىڭ» ايماقتىق وكىل­دىگىنىڭ باسشىسى.

بۇرىنعى كەزدەرگە قاراعاندا, قازىر سالا ماماندارىنىڭ تەحنيكالىق جا­راقتالۋى كوڭىلدەن شىعادى. دەگەنمەن تەحنيكا مىڭ جەردەن جاڭا ءارى ساپالى بولعانىمەن اتالعان سالاداعى قاۋىپتىڭ سەيىلمەيتىنى انىق. وسىنداي ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىنداعى مامان يەلەرىن 150 مىڭ تەڭگەلىك جالاقىمەن قامتىپ, ماسەلەنى جىلى جابا سالۋ وڭاي, ارينە. ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىن جانە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بۇل ىسپەن اينالىسۋ قولىنان كەلمەيتىن سالا وكىلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن جان-جاقتى قاراستىرۋ ۋاقىتى جەتتى. ولاي بولماعان جاعدايدا, ساناۋ­لى مامانداردىڭ قاتارى ازايا بەرەتىن ءتۇرى بار.

كۇرە جول كيىكتەردىڭ ميگراتسياسىن تەجەۋى مۇمكىن

كەزەك كۇتتىرمەيتىن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە «ورتالىق-باتىس» اۆتو­ماگيس­ترال­دى جولىنىڭ قۇرىلىسى. نەگە دە­سە­ڭىز, كۇرە جولدىڭ ءدالىزى قورعال­جىن اۋماعىمەن وتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كيىك­­­­تەردىڭ كوشى-قونىن تەجەۋى مۇم­كىن. ەلىمىزدە كيىكتەردىڭ ورال, بەت­پاق­­دالا جانە ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى بار ەكە­نىن ەسكەرسەك, قورعالجىن قو­رى­عى اقبوكەندەردىڭ ازىق بەلدەۋى سانا­لادى. سول سەبەپتى ەكولوگتار جول قۇ­رىلىسىن جوبالاۋدا اتالعان ماسەلە ەسكەرىلسە ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. 1200 شاقىرىمنان اساتىن جولدىڭ قۇ­رىلىسى ءۇش وبلىسقا جالعاسىپ جاتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە سەنسەك, بۇل جوباعا كىرىسپەستەن بۇرىن ەكولوگتارمەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ, ارنايى وتكەلدەردى سالۋ ماسەلەسى قا­راستىرىلادى. سوعان سايكەس, 40-تان اس­تام وتكىزۋ پۋنك­تتەرىن سالۋ جوسپارلا­نۋدا. الايدا ينس­پەكتورلاردىڭ ايتۋىنشا, كيىك اتاۋلى مىڭ جەردەن وتكەل سالىنسا دا كولىكتىڭ دىبىسى بار جەرگە جاقىنداي قويۋى ەكىتالاي.

بىلتىر اۋەدەن جۇرگىزىلگەن ەسەپ بو­يىنشا قازاقستاندا 300 مىڭنان اسا اقبوكەن بايقالعان. ونىڭ ىشىندە ورال ايماعىندا – 217 مىڭ, ۇستىرتتە – 2900 جانە بەتپاقدالادا 111 500 دالانىڭ سۇلۋ اڭى ەسەپكە الىنعان. 

اقمولا وبلىسى