يادرولىق قارۋسىز الەمگە جاسالعان نىق قادام

سەمەي پوليگونى 1949 جىلى اشىلعالى بەرى وندا 500-دەن استام يادرولىق سىناق جاسالىپتى. اتوم بومباسى ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىن اياۋسىز ءبۇلدىردى. ءتىپتى سىناق سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتا مەن جان-جانۋارلارعا تيگىزگەن زيانى جەتىپ ارتىلادى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ كەساپاتىن جەتە تۇ­سىنگەن قوعام بەلسەندىلەرى 1989 جىلى يادرو­لىق سىناققا قارسى قوزعالىسقا ۇيىت­قى بولدى.

اتاقتى اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاماسىمەن قۇرىلعان قوزعالىس حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن اۋداردى. قوزعالىس كسرو-عا عانا ەمەس, يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن تارتقان جاپونيادا, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى يادرولىق دەرجاۆا اقش-تا كەڭىنەن تانىلدى. وسىلايشا الەمگە ايگىلى «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى.

بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاپقان قوزعالىسقا شەرۋشىلەرمەن قاتار, 130 مىڭداي شاحتەرلەر تارتىلىپ, كسرو-دا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءدۇمپۋ تۋعىزدى. اسكەريلەردىڭ قارسىلىعى قانشا مىقتى بولسا دا حالىقتىڭ تالابى ودان دا زور شىعىپ, سول جىلى جوسپارلانعان 18 جارىلىس 7-گە دەيىن ازايتىلدى. قوزعالىستىڭ قۋاتى جىل ساناپ ارتا بەردى.

وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كورەگەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, باتىل پوزيتسيا ۇستانىپ, حا­لىقتىڭ تالابىن قولدايتىنىن انىق اڭ­عارتتى. ءسويتىپ قازاقستان ەگەمەندىگىن جا­­ريالاپ ۇلگەرمەسە دە, نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويدى.

بۇل تاريحي قۇجات قازاق حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ماڭىزدى قادام بولدى. ونىڭ يادرولىق كۇرەستەگى ماڭىزى دا ەرەكشە بولعانى بەلگىلى. سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى قازاقستان شىنايى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىككە قاراي شەشۋشى قادام جاسادى. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى جاساعان يادرولىق سىناقتار قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدى رادياتسيامەن ۋلادى. كەڭەس وداعىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى ەلىمىزدە جاسالىپ كەلدى. پوليگون جۇمىسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان جەرگىلىكتى تۇرعىن مەن تابيعاتقا وراسان زور نۇقسان كەلدى. ءبىر تەرمويادرولىق بومبا جاپونياداعى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان 26 ەسە كۇشتى بولعان. راديواكتيۆتى قالدىقتار 100 مىڭداعان شارشى شاقىرىمعا تارالدى. ءالى كۇنگە دەيىن يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن سەزىنىپ كەلەمىز.

سەمەي پوليگونىندا وتكىزىلگەن سىناق­تارداعى يادرولىق زاريادتاردىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە اسىپ تۇسەدى ەكەن. ياعني سول اتوم بومبالارى ءبىر مەزەتتە تاس­تالعاندا 350 ملن ادامنىڭ ءومىرىن جالماۋعا قاۋقارلى ەدى. پوليگوننىڭ جابىلعانىنا 30 جىلعا جۋىقتاسا دا, ونىڭ زاردابىن بۇگىنگى ۇرپاق ءالى دە تارتىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ زيانى كەمى 5-6 ۇرپاققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەگەن بولجام جاسايدى.

سونداي-اق 29 تامىز كۇللى ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق مارتەبەسىن بەرۋدىڭ باستالعان كۇنى سانالادى. 2006 جىلعى قىركۇيەكتە ورتالىق ازيا باسشىلارى وڭىردە «يادروسىز ايماق» دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويدى. ال 2009 جىلعى 30 قازاندا قازاقستان تاراپى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى كوميتەتىنە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. ەلىمىزدىڭ باستاماسى قولداۋ تاۋىپ, سودان بەرى 29 تامىز – يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى.

بۇل ۇسىنىستىڭ حالىقارالىق قوعام­داس­تىق تاراپىنان قولداۋ تابۋى شىن مانىن­دە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى ازايتۋ, تاراتپاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى باتىل باستامالار كوتەرۋىنە تولىق مورالدىق قۇقىعى بار ەكەنىنىڭ مويىندالۋىن بىلدىرەدى ءارى ءبىزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعى­تىنداعى قادامدارىمىزدىڭ بارشا ادام­زاتتىڭ ىزگى تىلەكتەرىمەن ۇندەسەتىنىن كورسەتەدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە قارۋ-جاراق ارسەنالى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى ەل سانالعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىمەن ەلىمىز يادرولىق قارۋى­نان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, الەمدىك انتي­يادرولىق قوزعالىستىڭ جاھاندىق كوشباس­شىسىنا اينالدىق. كسرو-دان قالعان يادرولىق ارسەنالدىڭ مول مۇراسىنان قازاق­ستاننىڭ ءوز ەركىمەن باس تارتۋى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.

ايتا كەتەرلىگى, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى سا­نال­عان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ەلى­مىزگە وڭايعا سوققان جوق. كسرو-نىڭ جە­كە­لەگەن اسكەري لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ساياسي ەليتالارىنىڭ قارسىلىعىنا قارا­ماس­تان, ەلباسىنىڭ قازاق جەرىندەگى پو­لي­گون­دى جابۋى – ناعىز ەرلىك. كەيبىر ەلد­ەر­دىڭ جاۋاپ­سىز باسشىلارى ءبىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىزدى يادرولىق ارسەنال­دى ساق­تاپ قا­لۋعا يلاندىرۋعا تىرىستى. دەگەن­مەن ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇن­داي قارۋ­دى يە­لەنۋ تۇبەگەيلى قاۋىپسىز­دىك­­تىڭ كەپىلى ەمەسىن دەر كەزىندە سەزىنە ءبىلدى.

جالپى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋ, ونى قىسقارتۋ باعىتىنداعى تəجىريبەسى سەمەي پوليگونىنىڭ جابى­لۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنى بى­رە­گەي قادام, الەم تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلى­مىز­دىڭ ءوزىنىڭ قو­لىنداعى وتە قۋاتتى يادرو­لىق قارۋدى ۇس­تاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەتىنىنە قا­را­ماستان ودان سانالى تۇردە باس تارتۋى ادامزات ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەدى.

ەلباسى 2016 جىلعى تامىزدا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە: «كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن, ءبىز قۋاتى جونىنەن əلەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالعا يەلىك ەتىپ قالدىق. ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 104 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق سس-18 («ساتانا») زىمىراندارى ورنالاس­تى. ولارعا 1400 يادرولىق وقتۇمسىق ورنا­تىل­عان بولاتىن. ءبىزدىڭ اەرودرومدارى­مىزدا 370 قاناتتى يادرولىق زى­مىراندارى بار 40 ستراتەگيالىق بومبا­لاۋشى تۋ-95 مس ۇشاقتارى بولدى. بۇل فرانتسيا­نىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ جəنە قىتايدىڭ يادرولىق كۇشتەرىن قوسا العانداعى əلە­ۋەتتەن ارتىق بولاتىن. سەمەي پوليگونىن­دا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە جəنە جەتىل­دىرۋگە دايىن تۇرعان قۋاتتى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينفراقۇرىلىمى قالدى.

بۇعان قوسا, قازاقستان تابيعي ۋران­نىڭ əلەمدىك قورىنىڭ تورتتەن ءبىرىن يەلەنە وتىرىپ, ونى بايىتۋدىڭ تولىق تسيك­لى­نا, يادرولىق وتىن, رەاكتورلار مەن قون­دىرعىلار وندىرىسىنە يەلىك ەتتى», دەگەن بولاتىن. مىنە, جوعارىداعى دەرەكتەردەن سول كەزدەردە قازاقستاننىڭ يادرولىق مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ قا­لۋ مۇمكىندىگىنىڭ مول بولعانىن كورەمىز. بىراق ءبىز يادرولىق قارۋعا يە ەل بولۋدى ءجون كورمەي, جاسامپازدىق جولىن تاڭدادىق. مۇنى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى, ۇلگىسى دەپ تولىق ايتا الامىز.

وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن ايتا كەتكەن ءجون. ەلباسى اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى سامميت شەڭبەرىندە ءوز ۇندەۋىن جاريالاعان ەدى.

بۇل مانيفەست قازاقستان باسشىسىنىڭ كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋى كەزىندە جان-جاقتى تال­قىلانعان ەدى. بۇگىندە مانيفەستى حا­لىق­ارالىق قوعامداستىق, سونداي-اق, ءوز ەلى­مىزدىڭ جۇرتشىلىعى دا زور سەرپىلىسپەن قۇپ الىپ وتىر.

جاۋلاسقاندى جاراستىرۋدى, كەرىسكەندى كەلىستىرۋدى, تىرەسكەندى تاتۋلاستىرۋدى تەمىرقازىق تۇتقان مانيفەست بىردەن جا­ھان جۇرتىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, بەيبىتشى­لىك­كە باستايتىن باعدار دەپ قابىلدان­دى. وسىنىڭ ىزىنشە مانيفەست بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانە قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىنە يە بولىپ, بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىنە ورنالاستىرىلدى. قۇجاتقا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 70-ءشى سەسسياسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە ا/70/818  جانە S/2016/317 تىركەۋ نومىرلەرى بەرىلدى. سونىمەن قاتار ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى كوميتەتىنىڭ جانە بۇۇ قارۋسىزدانۋ جو­نىندەگى كوميسسياسىنىڭ Quick First جۇيەسىنە رەسمي قۇجات رەتىندە ەندى.

ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان پارلامەنتى دە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا «يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى قابىلداندى.

بۇل شارت بۇرىن تىيىم سالىنباعان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ سوڭعى ءتۇرى – يادرولىق قارۋعا زاڭدى تۇرعىدا تىيىم سالاتىن تاريحتاعى العاشقى حا­لىقارالىق قۇجات. يادرولىق قارۋعا زاڭدى تۇرعىدا تىيىم سالۋ ونى تولىق جويۋدىڭ العاشقى قادامى ەكەنى تۇسىنىكتى.

اتالعان قۇجات 2017 جىلعى 20 قىر­كۇيەكتەن باستاپ نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 72-سەسسياسىندا ۇسى­نىلعان. شارتتى بۇۇ-عا مۇشە 50 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. قازىرگى تاڭدا وعان 70 ەل قول قويدى, 23 مەملەكەت راتيفيكاتسيالادى. شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامالارىمەن تولىقتاي سايكەس كەلەدى.

نۇرجان نۇرسيپاتوۆ,

سەنات دەپۋتاتى