ۇلتتىق قۇندىلىقتار كەپىلى

قولدانىستاعى اتا زاڭىمىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىل­دارىنان بەرگى ارالىقتا ءومىر­دىڭ تالاپ تىلەگىنە وراي, سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتتىڭ سۇرانىس­تارىن ەسكەرە وتىرىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جەتىلدىرىلدى.

اتا زاڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇن­دى­لىق­تارىمىزدىڭ, رۋحاني كودىمىزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ بەرىك قورعانى جانە نەگىزگى كەپىلى.

ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى­نىڭ العاشقى بابىندا «مەملەكە­تىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» ەكەنى ايتىلا وتىرىپ, مەملەكەت­تىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق بولىپ سانالاتىنىنا باسا نازار اۋدارىلدى. كونستي­­تۋتسيامىزدىڭ ءىى-ءبولىمى «ادام جانە ازامات» دەپ اتالادى. وندا ادامعا قاجەتتى رۋحاني يگى­لىكتەرگە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن.

ۇلتتىق قۇندىلىقتارى­مىز­دىڭ ەندىگى ماڭىزدى سالاسى – ءدىن. ونىڭ بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ ومىرىندە ۇلكەن رۋحاني-يدەولو­گيالىق ءرول اتقاراتىنى ەش دا­لەل­دەۋدى قاجەت ەتپەيتىن جايت. بۇل ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ اياسىندا رەتتەلەدى. 6 تاراۋ, 25 باپ­تان تۇراتىن اتالعان زاڭ اتا زاڭ­نان تۋىنداپ وتىرعانى ءمالىم. ءدىني سەنىم-نانىمعا بايلانىستى ماسەلەلەر كونستيتۋتسيامىزدىڭ بىرنەشە (19, 22) بابىندا ايرىق­شا اتالعان. ولاردا – اركىمنىڭ قاي ۇلتقا, قاي پارتياعا جانە قاي دىنگە جاتاتىنىن ءوزى انىقتاۋعا حاقىلىعى, كەز كەلگەن ادامنىڭ ار-وجدان بوستاندىعىنا قۇقى بار ەكەنى, ونى جۇزەگە اسىرۋ جال­پىادامزاتتىق جانە ازامات­تىق قۇقىقتار مەن مەملەكەت ال­دىنداعى مىندەتتەرگە بايلانىس­تى بولماۋعا نەمەسە ولاردى شەكتەمەۋگە ءتيىس ەكەنى ەسكەرىلگەن.

رۋحاني كودىمىزدىڭ كەلەسى ءبىر سۇبەلى تارماعى – ۇلتتىق ما­دە­نيەتىمىز. «مادەنيەت تۋ­را­­لى» زاڭ 8 تا­راۋداعى 40-باپتا سارالانىپ قاراستىرىلعان. مۇندا حالقىمىزدىڭ مادەني قۇندىلىقتارى مەن ۇلتتىق ما­دەني يگىلىكتەرى, مادەني مۇرا­لار مەن ولاردى ساقتاۋ, سالت-ءداستۇر, تاريحي-مادەني ماڭىزى بار ونەر جادىگەرلىكتەرىن قور­عاۋ, قام­قورلىق جاساۋ ما­سەلە­لەرى جىلىكتەپ بەرىلگەن. اري­نە مۇنىڭ دا باستى كەپىلى ەلى­مىز­دىڭ اتا زاڭى. ويتكەنى كونستي­تۋ­­تسيانىڭ 37-بابىندا; «...قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى تاريحي جانە مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قام­قور­لىق جاساۋعا, تاريح پەن ما­دە­ني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قامقورلىق جاساۋعا, تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قور­عاۋعا مىندەتتى», دەپ ەرەكشە ەس­كەر­تىلگەن بولاتىن.

وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا 38-باپتاعى قازاق­ستان ازاماتتارىنىڭ تابيعاتتى ساقتاۋعا جانە تابيعات بايلىق­تارىنا ۇقىپتى قاراۋعا مىندەتتى دەگەن قاعيدانى دا ۇلتتىق قۇن­دىلىقتار قاتارىندا اتاپ ءوتۋدى ورىندى دەپ بىلەمىز. سەبەبى تۋعان جەر, ونىڭ اسەم تابيعاتى, بۇكىل – جەراستى جانە جەرۇستى باي­لىق­تارى حالىقتىڭ باعا جەت­پەس يگىلىگى ءارى اسا ماڭىزدى قۇن­­دىلىعى ەكەنىن ەش ۋاقىتتا ۇمىت­پاعانىمىز ءجون.

ەلىمىزدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى مەملەكەتتىك جانە ۇلت­تىق قۇندىلىقتار رەتىندە اتا زاڭنىڭ 9-بابىندا اتاپ كورسە­تىلگەن. ولاردىڭ سيپاتتا­ماسى جانە پايدالانۋ ءتار­تىبى كونستي­تۋتسيالىق زاڭمەن بەلگىلەنگەن. ال 34-باپتاعى ەكى تارماقتا اركىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامدار قۇقىق­تارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەت­تەۋگە, اركىم قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىز­دەرىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى ەكەن­دىگى قاداپ ايتىلعان. بۇل ماسەلەگە دە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ەرەكشە ءمان بەرگەنى ورىندى.

ءبىزدىڭ بۇگىنگى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – وتباسى. ول مەملەكەتتىڭ شاعىن بولشەگى ىسپەتتى. «وتان – وتباسىنان باستالادى», دەگەن اتالارىمىز. سوندىقتان بۇل جايت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا ارنايى باپپەن قورعالعان. 3 تارماقتان تۇ­راتىن 27-باپتا كورسەتىلگەندەي, نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە مەم­لەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولاتىنى, بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جانە تاربيەلەۋ اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى ەكەنى, كامەلەتكە تولعان, ەڭبەككە قابى­لەتتى بالالارعا ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋ مىندەتتەلەتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.

ءاربىر ەلدىڭ, ءاربىر حالىقتىڭ, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, تابىستى بولۋى ءبىلىم مەن عىلىمعا تىكەلەي بايلانىس­تى ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. سول سەبەپتى دە بۇل سالالاردى رۋ­حاني يگىلىكتەردىڭ, ۇلتتىق قۇندى­لىق­تاردىڭ قاتارىندا اتاعا­نىمىز ءجون. قوعامدىق ءومىردىڭ اتال­عان ەكى سالاسىنا ەكى بىردەي زاڭ ار­نالعان. وقۋ-ءبىلىم سالاسى – «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم تۋرالى» زاڭىمەن رەتتەلەدى. ول 12 تاراۋ, 68 باپتان تۇرادى. ال «عىلىم تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭى (5 تاراۋ, 22 باپتان تۇرادى) عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق سالاداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى. بۇل ەكى زاڭنىڭ دا ىسكە اسىرىلۋىنا اتا زاڭىمىزدىڭ ءتيىستى باپتارىندا كەپىلدىكتەر بەرىلگەن.

وسى رەتتە اتالعان ەكى ماڭىز­دى ماسەلەگە دە ەل پرەزي­دەنتى جول­داۋىنىڭ «الەۋمەتتىك جاڭ­عى­رۋدىڭ جاڭا كەزەڭى» اتتى IV تا­راۋىندا باسا نازار اۋدا­رىل­عان.

جيىنى ءىح ءبولىم, 98 باپتان تۇراتىن قازاقستاننىڭ اتا زاڭى – «پرەزيدەنت», «پارلامەنت», «ۇكىمەت», «كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس», «سوتتار جانە سوت تورە­لىگى», «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باس­قارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ», سون­داي-اق قورىتىندى مەن وت­پەلى ەرەجەلەردى قامتىعان اسا ماڭىزدى تاريحي ءمانى بار قۇجات. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا اتا زاڭعا:

«... كونستيتۋتسيا – كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ قۇندىلىقتارى, ينستيتۋتتارى مەن نورمالارى, الەۋمەتتىك بايلانىستار مەن مەم­لەكەتتىك بيلىكتىڭ قاتىناستارىن مەملەكەتتىك – قۇقىقتىق رەتتەۋ نەگىزدەرى رەسمي تۇردە باياندى ەتىلەتىن ەڭ جوعارعى قۇقىقتىق نىسان. كونستيتۋتسيا وسى زامانعى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى بەل­گىسى بولىپ تابىلادى», دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. ولاي بولسا, ەلىمىز­دىڭ ءاربىر ازاماتى, ءاربىر تۇرعىنى, اتا زاڭىمىزدى جانە ودان تۋىندايتىن باسقا دا سالالىق زاڭنامالاردى كوز­دىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى قادىرلەپ-قاستەرلەۋى كەرەك. ويت­كەنى, مەملەكەتىمىزدىڭ باستى زاڭى – كونستيتۋتسيامىز بۇكىل قازاق­ستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ, مەملەكە­تى­مىزدىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ بە­رىك نەگىزى, رەسپۋبليكا حالقى­نىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ بىرە­گەي كەپىلى, سونىمەن بىرگە تۇ­عىر­لى تا­ۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تە­مىر­دەي تى­رە­گى. سون­دىقتان مۇنى ار­قاي­سى­مىز جا­دىمىزدا ۇستاعانى­مىز ابزال.

اقمارال سمانوۆا,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى