ەسكىرگەن ەلەكتر ستانسالارى ء(تاريفتى تومەندەتۋگە نە كەدەرگى؟)

ينۆەستيتسيا تارتقانىمەن ءىس ونبەۋدە

ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ قۇ­رى­لىمىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى كاسىپورىندارعا تيەسىلى. ودان كەيىنگىسىن جەكە تۇلعالار مەن بيۋدجەت ۇيىمدارى قۇرايدى. الايدا ولاردى ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ ازىرگە ورىن العان جوق. بۇل بۇگىنگى باس­تى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مەملەكەت پەن حالىق ارا­سىن­داعى بايلانىستىڭ تولىق ورنىق­پاعانىن وسىدان-اق توپشىلاي بەرۋگە بولاتىنداي. ەنەرگيا رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەم­لەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماق­ساتىنا اينالعانى قاشان. ايتسە دە, باياعى جارتاس – سول جارتاس.

ستانسالاردىڭ توزۋ دەڭگەيى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ بارادى. بۇل ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ساپاسىنا دا قاۋىپ توندىرۋدە. ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ شەكتى تاريفتەرىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى ولاردىڭ شىعىندارىن تولىق جاپپايدى. سوندىقتان ستانسالار ەلەكتر قۋاتى نارىعىنان تۇسەتىن كىرىستىڭ ءبىر بولىگىن اعىم­داعى شىعىنداردى جابۋعا جۇم­ساۋعا ءماجبۇر. ونىڭ ۇستىنە ەلەكتر جەلىلەرىندە اپات­تىق جاعدايدىڭ ءجيى بولۋى تۇتى­نۋ­شىلاردى شوشىتىپ-اق كەلەدى. بۇل از دەسەڭىز, كورشى ەلدەرگە قول جايۋعا ماجبۇرلەيدى. وعان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايدوس دارىباەۆتىڭ مىنا ءسوزى دالەل:

«بىلتىر قۋات كوزدەرىنىڭ ەسكى­رۋىنە, مانەۆرلەۋدىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىنە جانە كوپتەگەن اپاتتىق جاع­دايلارعا بايلانىستى قازاق­ستان 8 ملرد تەڭگەدەن استام سو­ماعا ەلەكتر قۋاتىن رەتتەۋ قىز­مەتىن امالسىز كورشى ەلدەردەن ساتىپ الدى. بۇل اقىرىندا, قا­زاقستاندىقتاردىڭ تاريفىنە كەرى اسەر ەتتى».

ەندى قاراڭىز, وسىنداي جاع­داي بۇدان ءارى جالعاساتىن بولسا ستانسالاردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جۇم­سالاتىن اقشا دا كورشى ەلدەردىڭ قال­تاسىندا كەتۋى مۇمكىن. ماسە­لەن, بىلتىر قازاقستاننىڭ ءبىر­تۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيە­سىندە 3 996 تەحنولوگيالىق بۇزۋ­شىلىققا جول بەرىلگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا 1,3 پايىزعا از. دەسە دە, جىلۋ بەرۋ كەزەڭىندە مۇنداي فاكتىلەر 6 پايىزعا كوبەيگەن. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنا اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر فاكتور.

ءبىز وسى سالادا 30 جىلدان اس­تام قىزمەت ەتكەن ارداگەر ەنەر­گەتيك نۇسىپبەك شۋباەۆقا حابار­لاس­قان بولاتىنبىز. مامان ەلەكتر ەنەرگياسىنا ارنالعان تاريف­تەر زاڭعا سايكەس 7 جىلعا بەلگى­لە­نەتىنىن باسا ايتتى.

– ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم­دار­دىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ارنالعان شىعىندارى ۇلعايعان جاعدايدا شەكتى تاريفتەردى تۇزە­تۋگە ءوتىنىم بەرۋگە قۇقىلى. سون­دىق­تان بۇل زاڭنىڭ جوعى نە, بارى نە, ءبارىبىر سەكىلدى. ءدال قازىر ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا جۇيە­لىك وزگەرىستەر اۋاداي قاجەت. ەنەرگيا وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگى ماڭىزدى. ءىرى ەنەرگيا كوزدەرىن بىرىكتىرۋ جانە پايدا مەن كىرىستى ءبولۋ جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى دەپ ويلايمىن. بۇل ەلەكتر جەلىلەرى كەشەنىن, اۋقىمدى ءوندىرىستى دامىتۋ شىعىندارىن ازايتۋعا, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىم­باتتاۋىن تە­جەۋ­گە, تۇتى­نۋشى­لارعا تاڭداۋ جا­ساۋ­عا جانە سا­لانىڭ ينۆەستي­تسيا­­لىق تارتىم­دى­لىعىن ارتتى­رۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى, – دەيدى ساراپ­شى.

ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيىل ەلىمىزدەگى 44 ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمنان 35 ءوتىنىم تۇسكەن. سەبەپ – جاڭعىرمالى ەنەر­گيا كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ شىعىندارى مەن بيۋدجەتكە تولە­نەتىن مىندەتتى تولەمدەردىڭ ۇلعاي­­عانى. وعان قوسا جۇيەلىك وپەرا­­­تور­دىڭ قىزمەتى 12 پايىزعا وسكەن.

ءيا, قولدانىستاعى قۋاتتار وت­كەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى سالىنعانى بەلگىلى. تمد مەملە­كەت­تەرىنىڭ كوبىنە تاياق بولىپ تيگەن تۇيتكىلدىڭ ءبىرى دە وسى. كورشى ەلدەردىڭ كوبى ەسكى ستانسالارىن الدە­قاشان رەكونسترۋكتسيالاپ, زامانعا ساي قارەكەت ەتىپ جاتىر. تەك ءبىزدىڭ اتتەگەن-ايىمىز ءالى تاۋ­سىلار ەمەس.

بىلتىر ەلەكتر قۋاتى نارى­عى ارقىلى ستانسا اكتيۆتەرى جا­ڭار­تىلا باستادى. بيىل دا مەملە­كەت­تىڭ ءبىراز قارجىسى سوعان جۇم­سال­ماق.

– 32 ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم 9 191,96 مۆت ەلەكتر قۋاتىن قول­داۋ بويىنشا 50 شارت جاساس­تى. بيىل ەلەكتر قۋاتى نارىعى شەڭ­بەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ سەكتورىنا شامامەن 80 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. ەلەكتر قۋاتى نارىعىنان الىناتىن تابىستىڭ كوپ بولىگى ستانسا جابدىقتارىن جاڭعىرتۋعا جانە قايتا جاڭارتۋعا باعىتتالادى, – دەدى ا.دارىباەۆ.

الايدا تارتىلعان ينۆەستيتسيا رە­سۋرسىن وتەگەن ستانسالاردىڭ جابدىق­تارىن جاڭارتۋعا تولىق جەتپەيدى. الاڭداتاتىنى دا وسى جايت. ستانسا­لار­دىڭ توزۋ دەڭگەيى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ساپاسىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. قايتپەك كەرەك؟

ۇنەمدەۋدى ۇيدەن باستاڭىز

ەلوردا ماڭىنداعى قوسشى اۋىلىنىڭ حيكاياسى ەستەرىڭىزدە مە؟ ىڭعايسىز تارتىلعان ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ۇزىلۋىنەن الىپ شا­ھاردى ىرگەلەي ورنالاسقان ەلدى مە­كەننىڭ جارىقسىز قالعانى. اۋىل تۇرعىندارى اس-اۋقاتىن دالاعا ءپىسىرىپ, قارا سۋدى قايناتا الماي دال بولىپ ەدى. جىل باسىنداعى وقي­عانىڭ جىرى «جوندەلىپ جاتىر» دەگەن جىلى سوزبەن تۇيىن­دەلگەن. ايتسە دە ەلىمىزدەگى ەلەكتر باعاندارىنىڭ 75 پايىزى ءتيىمسىز ەكەنى انىقتالدى. ال ونى تولىقتاي جاڭارتۋعا مينيس­تر­لىكتىڭ كۇشى جەتەر ەمەس.

ساراپشىلار ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كەمشىلىكتەر بىرتە-بىرتە رەتكە كەلەتىنىنە سەنىمدى. ولار حالىقتىڭ ەنەرگيا قۋاتىن ۇنەم­دەپ پايدالانسا عانا ۇتاتى­نىن ايتادى.

– ەنەرگەتيكا سالاسىندا «تەرەڭ ەنگىزۋ» دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني ەلەكتر جەلىلەرىن جەر استى كابەلدەرى ارقىلى جۇرگىزۋ. وسى ماقساتتا ەلىمىزدە ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. سونىڭ اياسىندا ەلەكتر جەلىلەرى جەر استىمەن جۇرگىزىلدى. بۇل بىرىنشىدەن, تۇرعىندارعا قاۋىپسىز. ەكىنشىدەن, وتە سەنىمدى. قىستا قار جاۋعاندا, اعاشتار قۇلاعاندا ءۇزىلىپ كەتەدى دەپ قورىقپايسىز. دەگەنمەن, بۇگىندە جەر استىمەن تارتىلعان ەسكى كابەلدەردىڭ ءوزىن جاڭارتۋ كەرەك بولىپ تۇر. بىزگە ءدال قازىر توق كوزىن ءۇي جاعدايىندا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناتيجەلى ءادىسى قاجەت, – دەيدى «ەنەرگيا الەمى» جشس باسشىسى كەنجەمۇرات دۇكەنباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق جاع­داي­دا ەلەكتر ەنەرگياسىن 40 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە ابدەن بولادى. ەنەرگيا ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن كوشەگە جارىق ءتۇسىرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ تيىمدىرەك. وسى وراي­دا ساراپشىدان بالاما ەنەرگيا كوز­دەرىن پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋرالى سۇراعا­نىمىزدا: «بالاما ەنەرگيا ءوندىرىسى مەن قۇنى ءداستۇرلى ەنەرگيانى ءوندىرۋ قۇنىنا قاراعاندا ءۇش ەسە جوعارى بولادى» دەپ اتاپ ءوتتى. قىسقاسى, ازىرگە جەل مەن كۇننەن الاتىن قۋات جىرتىعىمىزدى جاما­مايتىن سەكىلدى.

شىنى كەرەك, قىسقا ەنەرگيا ۇنەم­دەگىش شامدار تىيىم سالىنعان قىزۋ شامدارىنا قارا­عاندا اجەپتەۋىر قىمبات. وعان قارا­پايىم حالىقتىڭ ءبىرىنىڭ شا­ماسى جەتسە, بىرىنىكى جەتپەيدى. بۇل دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەڭ ءتيىمدىسى – بول­مە ىشىندە قارا­پايىم ەرەجەلەردى مۇ­قيات ورىن­داۋ سياقتى. كەرەكسىز جارىق­تى ءسون­دىرىڭىز, ەلەكتر بۇيىم­دارىن standby رەجى­مى­نەن ءوشىرىپ تاس­تا­ڭىز, شامداردى ەنەر­­گيا ۇنەم­دەۋىش لامپالارعا اۋىستى­رىڭىز. مى­نە, وسىنداي قاراپايىم قاعيدا­لار.

زەرتتەۋشىلەر مىنانداي دە­رەكتەردى العا تارتادى: توققا قوسىلعان تەلەديدار ءسىزدىڭ بيۋدجەتتەن جىلىنا 1500 تەڭگە, مۋزىكالىق ورتالىق – 1200 تەڭگە, DVD-ويناتقىش 500 تەڭگە الادى. روزەتكادا قالدىرعان ۇيالى تەلەفونعا ارنالعان زاريادتاۋ جابدىعى – مىڭ تەڭگەگە دەيىن, ال كومپيۋتەر مەن قىسقا تولقىندى پەش بىرگە 4 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەيدى. وسىلايشا جىل سايىن ەڭ ازى 8 مىڭ تەڭگە اقشانى قۇرال روزەتكەدە قوسىلىپ تۇرۋ ءۇشىن عانا تولەيسىز. ال ەگەر ءسىزدىڭ تۇرمىستىق تەحنيكاڭىز ا++ كلاستان تومەن بولسا, وندا ارتىق شىعىندارعا جىلىنا تاعى 2500 تەڭگەدەن 3750 تەڭگەگە دەيىن قوسۋعا بولادى.

سونىمەن, مينيسترلىكتىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى باعاسىن ءوسىرۋ ارقىلى تىعىرىقتان شىققىسى كەلەتىنىن بايقادىق. ءارى كورشى ەلدەن كومەك الۋعا دا ىقىلاستى. ال وعان حالىقتىڭ جاعدايى ىرىق بەرە قويا ما؟ ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدارىنىڭ وتىنىمىنە سايكەس, وسكەن تاريف باعامى ەلدى ابىگەرگە سالىپ-اق قويدى. الايدا ونىڭ دا ءبىر قايىرى بار ەكەن. سول ارقىلى 44 ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم 27 مىڭ جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالادى.