قىرعىزستاننىڭ تالاس وبلىسى قارابۇرىن اۋدانى جەرىنەن اعىپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنىڭ جەرىنە جەتەتىن بىردە احمەد كانالى, بىردە بىستروتوك جارماسى اتالىپ جۇرگەن ارىقتىڭ اتى ءبىرىنشى رەت جالپاق جۇرتقا بيىلعى جىلعى 7 شىلدە كۇنى كەڭىنەن ءمالىم بولدى. بۇعان سەبەپ اتالعان قىرعىز اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى سول كۇنى كانالدىڭ قازاقستانعا كەتەتىن ارناسىن جاۋىپ تاستاپ, وزدەرىنىڭ بيلىككە دەگەن قارسىلىعىن ءبىلدىردى. مۇنىڭ جاي-كۇيى مەن سودان سوڭعى جالعاسى تۋرالى «فەرگانا.News» تاراتىپ جازدى.
قىرعىز ايىلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ وسى ارەكەتتەرى ارقىلى 2001 جىلى قول قويىلىپ, 2008 جىلى راتيفيكاتسيادان وتكەن قىرعىزستان مەن قازاقستان ەلدەرى شەكاراسىنىڭ دەليميتاتسياسى مەن دەماركاتسياسىنا كەلىسپەۋشىلىكتەرىن بىلدىرمەك بولعان. ولار بۇل جۇمىستار دۇرىس جۇرمەگەندىكتەن, جەر ءبولىس كەزىندە تەلىمنىڭ كوپ بولىگى قازاقتارعا كەتىپ قالدى دەپ داۋ سوققان. وسىعان بايلانىستى بيلىك وكىلدەرى كەلىسىمدى قايتا قارۋعا ەشقانداي مۇمكىندىكتىڭ جوق ەكەنىن, سەبەبى, قۇجاتتا ونىڭ مەرزىممەن شەكتەلمەيتىن ەتىپ جاسالعانىن جانە دەنونساتسياعا جاتپايتىنى كورسەتىلگەنىن ءتۇسىندىرىپ باققان. سول كەزدە قىرعىزدار وزدەرىنىڭ ەكىنشى تالابىن قويعان. ول بويىنشا سول كەزدە وسى قۇجاتتى دۇنيەگە كەلتىرگەن ادامداردىڭ ءبارى, - پرەزيدەنت اسقار اقاەۆتان باستاپ, ايىل اكىمدەرىنە دەيىن جازاعا تارتىلۋى ءتيىس بولدى.
قىرعىزستان ۇكىمەتى داۋكەس اعايىندارىن ارادا ون كۇن وتكەننەن كەيىن قازاقستانمەن اراداعى كەلىسىمنىڭ قايتا قولعا الىناتىنىن ايتىپ بارىپ قانا كانالدىڭ قايتادان اشىلۋىنا قول جەتكىزدى. الايدا, داۋ مۇنىمەن دە بىتپەدى. ايىلداعى قىرعىزدار ەندى وزدەرى تۇراتىن كوكساي سەلوسىندا وسى ماسەلەنى زەرتتەيتىن حالىقتىق كوميسسيا قۇردى. ولار وسى كۇندەرى قىرعىزدىڭ كوكساي جانە قاينار سەلولارىنىڭ اراسىمەن تىلىك بولىپ قازاق ۋچاسكەسىنىڭ وتەتىنىن, مۇنىڭ ءوزى ەكى ايىلدىڭ ءبىر-بىرىمەن قاتىناسىن قيىنداتىپ, ارتىق 15 شاقىرىم جەر جۇرۋگە ءماجبۇر ەتەتىنىن ايتىپ زارلادى. «كەڭەس زامانىندا بۇل جەردە اسكەري سوۆحوز بولدى. جەردى وعان قازاقستان ءبولدى. بىراق شارۋاشىلىق جايىلىمدىق جەرگە, ايدامالى القاپقا, اعىن سۋعا ءزارۋ بولعاندىقتان, ولاردى قىرعىزستانعا قارايتىن بولىكتەن الدى. ال وداق تاراعاننان كەيىن, ءبىزدىڭ جەرىمىز وزىمىزگە قايتۋى ورنىنا, قازاقتارعا كەتىپ قالدى. وسىدان كەلىپ, ورتادا الگىندەي تىلىك سىنا پايدا بولدى», - دەيدى جوعارىدا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ مۇشەسى راسۋل ناسيردينوۆ «فەرگانا.News» تىلشىسىنە.
«2012 جىلى جوعارىدان بولعان باستاماعا ساي, قاينار سەلوسىندا بۇل جەردى اۋىستىرىپ الۋ مۇمكىندىگى تالقىلاندى. بۇعان سەلو تۇرعىندارىنىڭ ءبىر بولىگى كەلىستى, بىراق الماسۋ تەڭ دارەجەلى جانە زاڭدى نەگىزدە بولۋى كەرەك دەپ شەشتىك. سول سياقتى 65 تۇرعىن ءوز جەرلەرىن بەرۋگە كەلىستى. الماسۋ تامىز ايىندا بولدى. قازاقتار سودان كەيىن پارلامەنتتىڭ شەشىمىن كۇتپەستەن, دەماركاتسيالىق باعانالار قويا باستادى», - دەپ تۇسىندىرەدى بۇدان ءارى ول.
قىرعىز سەلوسىنىڭ تۇرعىندارى بۇدان كەيىن دە تىنشىمايدى. ولار ەندى وزدەرىنە ايىرباس كەزىندە قىرعىز بيلىگى باسقا كارتانى كورسەتىپ, الداپ جىبەرگەن دەيدى. «بىزگە كورسەتىلگەن كارتادا ايىرباس ءبىز ءۇشىن سونشالىقتى اۋىر تيەتىندەي ەمەس, وندا تەك مۋنيتسيپاليتەت جەرى عانا كەتكەن سياقتى ەدى», - دەيدى جوعارىداعى ناسيردينوۆ. بۇلار وسىدان كەيىن كانالدى جابۋعا شىققان.
بۇدان ارعى وقيعا ناعىز شىرعالاڭعا اينالادى. ەندى قىرعىز بيلىگى اۋىلداستار ايقايىنا قۇلاق اسۋدى قويادى. «سەندەر تولىق دەنونساتسيادان باس تارت دەپ وتىرسىڭدار. ءبىز وعان بارا المايمىز دەدى بيلىكتەگىلەر. ال ءبىز ولاي دەگەن جوقپىز. ءبىز تەك كەلىسىمنىڭ 2-بابىنا عانا وزگەرىس ەنگىزۋدى سۇرادىق» , - دەيدى ناسيردينوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ولار سەندەر وزدەرىڭ سورا ەگەتىن بولعاندىقتان, سول جەرلەردى قازاقتارعا بەرگىلەرىڭ كەلمەي وتىر دەپ داۋ سوعادى. بۇعان قوسا, بيلىكتەگىلەر كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىنەن بىرنەشە كيلو سورا تاۋىپ الا قويادى. مۇنى بۇلار بيلىك تاراپىنان بولعان ارانداتۋ دەپ ساناپ وتىر.
«تازا كانالدىڭ وزىنە كەلسەك, ول قىرعىزداردىڭ مۇددەسى ءۇشىن قازىلعان بولاتىن, - دەيدى ناسيردينوۆ. – بىراق اسكەري سوۆحوز پايدا بولعاننان كەيىن ونى سونداعىلار دا پايدالانا باستادى. كسرو تاراعاننان كەيىن بارلىق مال-م ۇلىك ەكى جاقتىڭ بولىسىنە ءتۇستى, سوندا جاساندى سۋ قۇرىلىسى رەتىندە كانال دا بولىسكە ءتۇسۋى كەرەك ەدى. بىراق مۇنى ەشكىم ىستەمەدى».
ال «فەرگانا.News» تىلشىلەرى تاقىرىپتى ءوز بەتتەرىنشە ۇڭگىپ زەرتتەۋ ءۇشىن بۇدان دا ارى كەتىپتى. ولار ەندى شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا جاۋاپتى ۆيتسە-پرەمەر-مينيستر توكون مامىتوۆپەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسەدى. الگىندە ايتىلعان كانال بويىنشا ايىل تۇرعىندارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن دە سول ەكەن. سوندا ول 2006-2010 جىلدارى ۇلكەن سىنا دەپ اتالىپ جۇرگەن الگىندەگى جەر ۋچاسكەسىن قىرعىزدىڭ باسقا جەرىن قازاقتارعا بەرۋ ارقىلى قايتارىپ الماق بولىپ ۇكىمەت پەن پارلامەنتتى حاتتىڭ استىندا قالدىرعان كوكساي اۋىلىنىڭ ش.مامبەتوۆ باستاعان تۇرعىندارىنىڭ وزدەرى ەكەنىن ايتادى. مۇنىڭ سەبەبىن ولار مال جاياتىن جەردىڭ قالماعانىمەن, جايىلىمعا بارۋ ءۇشىن اينالىپ بارۋعا تۋرا كەلەتىنىمەن تۇسىندىرگەن. وسىعان وراي قازاقستان جاعىمەن الماستىرۋ بولۋى مۇمكىندىگى جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلادى. سونىڭ نەگىزىندە قىرعىزستان ۇكىمەتى 2012 جىلى قىرعىزستاننىڭ شۋ جانە تالاس وبلىستارى, قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسى اكىمدەرىنە جەر الماسۋ مۇمكىندىكتەرى مەن جولدارىن قاراستىرۋ تۋرالى مىندەت جۇكتەگەن كورىنەدى. سول ەكى ورتادا وسىنىڭ ءبارىن باستاپ جۇرگەن ش.مامبەتوۆ قايتىس بولىپ كەتەدى دە, سەلولىق كەڭەس جەر كوميتەتىنىڭ باسشىسى ءامىر پارپيەۆ ورنىنان الىنادى. ونىڭ ورنىنا حالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى كەلەدى. وسى كەزدە الماسۋعا رازى ەمەس, جەرلەرىن بەرگىسى كەلمەيتىن ايىلداستار باس كوتەرەدى. مۇنىڭ سوڭى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى دەنونساتسيا تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىن تۇگەل جويۋ جونىندەگى ماسەلەگە ۇلاسىپ كەتەدى.
توكون مامىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىستروتوك كانالى, كەرەك دەسەڭىز, قىرعىزستان بالانسىندا تۇرعان دا جوق. «1991 جىلى ءبولىس باستالعاندا, كانالدى ءوز بالانسىمىزعا الۋىمىز كەرەك ەدى, بىراق بىزدە ونىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالعان قارجىنىڭ قىرعىزستاننان بولىنگەنىن راستايتىن قۇجاتتار بولماي شىقتى. سوندىقتان اسكەري سوۆحوز قازاق جاعىنا قارايتىن بولعاندىقتان, كانال دا سولارعا كەتتى. باسىندا بۇل كانالدى احمەد دەگەن قىرعىز قازعان ەكەن. بىراق كەيىن قازاقتار ونىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, بەتون سالعان, - دەپ تۇسىندىرەدى ت.مامىتوۆ. – تمد قۇرىلعان كەزدەگى كەلىسىمگە ساي, قۇرىلىسقا وداقتىڭ قارجىسى جۇمسالسا, ونى كەيىن قۇرىلىس كىمنىڭ جەرىندە تۇرسا, سول الۋعا ءتيىس بولاتىن. ال ەگەر اقشا وزبەكتەردىكى نەمەسە تاجىكتەردىكى بولسا, ءبىز ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن بەيبىت جولمەن شەشۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت اقىلداسىپ بارىپ, ءبىر شەشىمگە كەلگەن بولار ەدىك. مىنا ايتىلىپ وتىرعان كانال ءوزىنىڭ باسىن قازاق جەرىنەن الادى دا, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ اۋماعىمەن 12 شاقىرىم ءجۇرىپ ءوتىپ, قايتادان قازاقستانعا بۇرىلادى. ول قازاقستاننىڭ بالانسىنا الىنعان».
مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانى قايدا!
كەزدەسۋدىڭ سوڭىنا قاراي ت.مامىتوۆ تىلشىلەردىڭ كوزىنشە ءوز ەلىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قوڭىراۋ شالىپ, بىستروتوك كانالىنداعى كەيىنگى وزگەرىستەر جايىن سۇرايدى. «ەستىگەن جاڭالىعىمىز قىرعىزدار ءۇشىن مۇڭدىلاۋ بولىپ شىقتى. قازاقتار داۋدان شارشامايتىن قىرعىزدارمەن ەشۋاقىتتا توقتامايتىن تالاس پەن جانجالدى كەلىسسوزدى جۇرگىزۋدى قوش كورمەي, بىستروتوكتىڭ سۋى بىردەن ءوز ەلدەرىنىڭ جەرى ارقىلى اعاتىنداي ەتىپ جاڭا كانال قازۋعا كىرىسىپتى. سول كانال ىسكە قوسىلعان كەزدە, ودان قىرعىز جەرىنە قاراي ءبىر تامشى دا سۋ اقپايدى», - دەپ تۇيىندەيدى تىلشىلەر.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كانالدىڭ قازاق تەرريتورياسى ارقىلى اعاتىن اينالما ارناسىنىڭ قۇرىلىسى جوباسى بەكىتىلىپتى. قازاقستان ۇكىمەتى ونىڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتى اقشانى تولىق قاراستىرىپ, ءبولىپ قويىپتى. جۇمىس 2014 جىلى كوكتەمدە باستالادى. ءبىز, مىنە, وسىلاي وزىمىزگە ءوزىمىز بار پالەنى جاساپ الدىق. ايتپەسە, سونى جاپپاي-اق, تەگىن سۋدى الىپ وتىرا بەرۋگە بولاتىن ەدى عوي. ەندى ءبىزدىڭ سەلولار تۇرعىندارىنا سۋ سۇراپ, قازاقتارعا قول جاياتىن بولامىز», - دەيدى سوڭىندا ت.مامىتوۆ.
ءبىزدىڭ بۇعان «داۋا بولعان ەكەن!» دەپ رازىلىقپەن ايتىلاتىن ءبىر-اق اۋىز سوزدەن باسقا قوسىپ-الارىمىز جوق.
ساكەن مايلىباي.