قاي داۋىردە دە, قاي زاماندا دا تار كەزەڭدە جول تاپقان, تارىققاندا اقىل تاپقان, قازاقتىڭ باسىن قوسقان, تۋىن جىقپاعان ۇلى تۇلعالار از بولعان جوق. ەلدىگىمىزدى دە, كەڭدىگىمىزدى دە ءبىز سولاردىڭ ارقاسىندا ساقتاپ قالدىق.
سونداي ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تاۋكە, بولات, ابىلمامبەت, جولبارىس, ابىلاي حاندار تۇسىندا مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولعان اسا ءىرى قايراتكەر, دالا دەموكراتياسىنىڭ دانىشپانى, ءاز-تاۋكە قۇرعان بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى شەشەن, «جەتى جارعى» دەپ اتالاتىن زاڭدار كودەكسىن شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى – تولە بي الىبەك ۇلى.
قاي داۋىردە دە, قاي زاماندا دا تار كەزەڭدە جول تاپقان, تارىققاندا اقىل تاپقان, قازاقتىڭ باسىن قوسقان, تۋىن جىقپاعان ۇلى تۇلعالار از بولعان جوق. ەلدىگىمىزدى دە, كەڭدىگىمىزدى دە ءبىز سولاردىڭ ارقاسىندا ساقتاپ قالدىق.
سونداي ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تاۋكە, بولات, ابىلمامبەت, جولبارىس, ابىلاي حاندار تۇسىندا مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولعان اسا ءىرى قايراتكەر, دالا دەموكراتياسىنىڭ دانىشپانى, ءاز-تاۋكە قۇرعان بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى شەشەن, «جەتى جارعى» دەپ اتالاتىن زاڭدار كودەكسىن شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى – تولە بي الىبەك ۇلى.
قازاقتىڭ حالىق رەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا ايانباي قاجىر-قايرات جۇمساعان تولە بي الىبەك ۇلى تابيعاتىنان دارىندى تۋعان, حالقىنىڭ اقىندىق, شەشەندىك ونەرىنەن قۇمارىن قاندىرعان, كەۋدەسى التىن ساندىق, كوكىرەگى وياۋ, تەرەڭ كىسى بولعان. ەل اراسىنداعى بيلىككە ەرتە ارالاسىپ, ادىلدىگىمەن, شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن حالقىن ءتانتى ەتكەن. تولە بي – ءتۇپ-تۇقيانىنان, اتا تەگىنەن بيلىك ۇزىلمەگەن, كوسىلگەندە – كوسەم, شەشىلگەندە – شەشەن, قالىڭ ەلدىڭ قايعىسىن جۇتىپ, قامىن جەگەن, قارا قىلدى قاق جارعان, باسىنا باق قونعان, قىزىر دارىعان, قارالى, جارالى جۇرتىنا تىرەك, پانا بولعان, ەلىنە ءسوزى ەم بولعان, جۇرتىنا ءسوزى ءجون بولعان, اقىلى داريا كەن بولعان, حانعا دا, قاراعا دا تەڭ بولعان, سويلەپ ءبىر كەتسە سەل بولعان, كوڭىلى تۇسسە كول بولعان كەمەڭگەر, دالا دانىشپانى, اقىلمان, داناگوي, حالىق كوسەمى.
تولە ءبيدىڭ اتاسى قۇدايبەردى بي – ەسىم حاننىڭ زامانىندا حاننىڭ وڭ تىزەسىندە وتىرعان وڭقايى, قازاقتىڭ ءبىر قاناتى ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ ۇلىس بەگى – ءبيى بولعان كىسى.1620 جىلى ەسiم حان التىن حانمەن, نوعاي ورداسىمەن بiرiگiپ, وتىز مىڭ قولمەن ويراتقا شابۋىل جاساعاندا, قارا ەرتىس بويىندا وتكەن وسى سوعىسقا ارعىن اعىنتاي, الشىن جيەمبەت, قوڭىرات الاتاۋ, شاپىراشتى قاراساي باتىرلارمەن بىرگە قۇدايبەردى بي دە قاتىسادى. اكەسى الىبەك تە ادىلدىكتىڭ تۋىن جىقپاعان, ەلدىڭ ءسوزىن ۇستاعان بي ەدى.
تولە بي الىبەك ۇلى 1663 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. گومەردىڭ قاي توپىراقتا تۋعانىنا گرەكتىڭ جەتى قالاسىنىڭ تالاساتىنى سەكىلدى, ءالى كۇنگە دەيىن تولە ءبيدىڭ قاي جەردە تۋعانى جونىندە دە عىلىمي دالەلدەنگەن ناقتى دەرەك جوق. شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» اتتى كىتابىندا بابامىزدىڭ ارقاستىڭ استىنداعى الاكولدە, كوكتۇما دەگەن كىشكەنتاي وزەننىڭ تۇنىققا قۇيار ساعاسىندا تۋعانى ايتىلادى. كەيبىر دەرەكتەردە, قازىعۇرت تاۋىنا جاقىن, بادام وزەنىنىڭ سول جاعىنداعى بايتىك دەگەن ەلدى مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن دەسە, ءبىراز زەرتتەۋشىلەر شۋ وڭىرىندەگى جايساڭ جايلاۋىندا تۋعان دەيدى. تولە بيگە قاتىستى ايقىندالاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى.
دەسە دە, ارقاستىڭ دا, شىڭعىس حاننىڭ اتالارىنىڭ اتىمەن اتالاتىن بايان جۇرەك, قاپالدىڭ دا تولە ءبيدىڭ اتا قونىسى ەكەنىن ەشكىم تەرىس دەي المايدى. جانتۋ-جارىلقامىس ىلگەرىدەن وسى ارقاس پەن شىمباستىڭ اراسىن كوشىپ-قونىپ جول قىلادى ەكەن. كەيىن بۇل ءوڭىر تولە بي جايلاۋى اتالىپ كەتكەن.
– سونشا الىسقا نەگە كوشەسىز, ءوزىڭىز تۋعان ارقاستىڭ باۋىرى جەتپەي مە؟ – دەگەندە, تولە بي:
– ول جاقتا بابام بايدىبەك جاتىر, مۇندا ونىڭ اكەسى قاراش جاتىر, – دەيدى ەكەن.
الىبەك بي دە كەزىندە بىردە ارقاستى, بىردە لەپسى وزەنىنىڭ بويىن مەكەندەيدى.
ارينە, ول كەزدەگى الماعايىپ, الاساپىران زامان بابالارىمىزدىڭ تۋعان جەرىندە تابان تىرەپ, ءومىر سۇرۋىنە مۇرشا بەرگەن جوق. جاۋگەرشىلىك زاماندا قازاق جەل ايداعان قاڭباقتاي, بىردە باتىستان, بىردە شىعىستان شىعىپ ءجۇردى. قازاق جەرىنىڭ قاي قيىرىنا بارساڭ دا مۇنداي تاريحي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلىنىڭ ەلدىگى مەن بىرلىگىنە ارناعان تولە ءبيدىڭ تاريح ساحناسىنا شىققان كەزى – ەل ىلاڭ, دۇنيە توپالاڭ بولعان, جىلقى ىسقىرسا – جەلدىكى, ايداسا – جاۋدىكى بولىپ تۇرعان; قازاقتىڭ اۋزىنان قاقپاق, باسىنان توقپاق كەتپەگەن; قىلىش – قىنابىنان, قانجار قىنىنان سۋىرىلعان; نايزا بەلدەۋدەن شەشىلگەن, بەس قارۋىن اسىنعان; ات ۇستىندە كۇن كورگەن, اپتادا بەلىن شەشپەگەن; پىران كيىپ, پىراق مىنگەن; ىرگەدەن جوڭعار حاندىعى بوي كوتەرىپ, ايبىندى كۇشكە اينالىپ ۇلگەرگەن بەيمازا شاق بولاتىن. مۇنداي احۋال, اسىرەسە, رەسەي مەن قىتايدى قاتتى الاڭداتىپ, بۇيىرلەرىنە شانشۋداي قادالعان ەدى. ولار قايتكەن كۇندە دە قازاق پەن جوڭعار سەكىلدى ات جالىندا وسكەن كوشپەلى ەكى ەلدى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ, شاعىستىرۋ ارقىلى ءوز دىتتەگەندەرىنە جەتۋگە تىرىسىپ باقتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق حالىق رەتىندە تاريحتا قالا ما, جوق پا دەگەن سۇراق كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ دالا دانىشپاندارىن دوڭبەكشىتۋمەن بولدى.
سىرتتان تونگەن قاۋىپتى سۇڭعىلالىقپەن سەزگەن تولە بي ورتا ءجۇزدىڭ توبە ءبيى كەلدىبەك ۇلى قازىبەكپەن, كىشى ءجۇزدىڭ توبە ءبيى بايبەك ۇلى ايتەكەمەن بىرگە تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا تۇركىستان قالاسىن ورتالىق قىلىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ ۇلىستارىن ءبىر شاڭىراق استىنا ۇيىستىرۋعا, ءسويتىپ, بىرەگەي قازاق حاندىعىن نىعايتۋعا, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى باۋىرلاس قىرعىز, قاراقالپاق, وزبەك حالىقتارىنىڭ وداعىن قۇرۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسادى.
كۇلتوبەدە كۇندە جيىن ءوتىپ, حان كەڭەسى, بيلەر كەڭەسى ومىرگە كەلەدى. اقىلداستار القاسىنداعى قىرعىز بەن قاراقالپاق بيلەرىن بىلاي قويعاندا, بۇكىل التى الاش تۇگىل, 170-تەي رۋدان تۇراتىن ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ وڭاي بولمايدى. دەسە دە, تولە باستاپ, قاز داۋىستى قازىبەك پەن ايتەكە قوشتاپ, ورداباسىدا حالىق جيىنىنىڭ ماقۇلداۋىمەن بولاشاققا سەنىم نىعايا تۇسەدى. ابىلقايىر حان قازاقتار قوسىنىنا باس ساردار بولىپ سايلانادى.
تولە ءبيدىڭ اقىل-پاراساتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزىندە انىق كورىنەدى. ول قازاق جەرىن باسقىنشىلاردان ازات ەتۋگە ۇلكەن كۇش سالادى. ەلىن-جەرىن قورعاۋعا ۇندەۋ تاستايدى. قامقورلىعىن سەزگەن قالىڭ ەل ءبيدىڭ سوڭىنان ەرەدى.
قازاق حاندىعىنىڭ السىرەپ, جوڭعارلاردىڭ باسقىنشىلىق ارەكەتتەرى كۇشەيە تۇسكەن كەزەڭدە تولە بي ەلدىڭ يەسىنە ءتان قاسيەت تانىتا ءبىلدى. جوڭعارلار قازاق حالقىن جويىپ جىبەرگىسى, ال ءتىرى قالعاندارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقىسى كەلدى. تولە بي قابانباي, بوگەنباي جانە جانىبەك باتىرلارمەن بىرگە ءبىرتۇتاس حالىق مايدانىن قۇرىپ, ازاتتىق جولىندا كۇرەس جۇرگىزدى. سول ءبىر قىسىلتاياڭ شاقتاعى ەرەن ەڭبەگى تولە ءبيدىڭ ەسىمىن كۇللى قازاق تاريحىنان ءبولىپ الا المايتىن ءبىرتۇتاس ۇعىمعا, ۇلتقا رياسىز قىزمەت ەتۋدىڭ سيمۆولىنا اينالدىردى.
«حان بىتكەننىڭ قازىعى, قارا بۇقارانىڭ ازىعى» اتانىپ, حان مەن قارانىڭ اراسىندا التىن كوپىر بولعان ىلگەرگى مايقى بي, سىپىرا جىراۋ, اسانقايعى, جيرەنشە شەشەندەردىڭ سارقىتى تولە, قازىبەك, ايتەكە سەكىلدى بيلەر تاريح جۇكتەگەن اۋىر مىندەتتى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ ارقايسىسىن ءار ءجۇزدىڭ ءبيى دەۋ شارتتى نارسە. ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرگەندەي, ۇشەۋى كۇللى قازاقتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە رۋحاني كەڭىستىگىنىڭ تەرەزەلەرى تەڭ كەمەڭگەرلەرى ەدى. قازاقتىڭ ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇز دەپ جىكتەلۋى دە شىن مانىندە ءبولىنۋ, بولشەكتەنۋ ەمەس, ۇلى دالانى باسقارۋدىڭ ۇتىمدى ءادىسى عانا بولاتىن.
ابىلايدى تاربيەلەپ, ءۇش ءجۇزدىڭ حانى دارەجەسىنە كوتەرگەن تولە بي ەدى. بالانى كەبەنەك ىشىندە تانىپ «سابالاق» دەپ ات قويىپ, سىرت كوزدەن جاسىرىپ, تۇيە باقتىرا ءجۇرىپ باۋلىپ, بۇكىل قازاققا حان كوتەرۋ تولە سىندى دانانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن قۇدىرەت ەدى. ابىلاي وسە كەلە ءبيدىڭ دە, ەلدىڭ دە سەنىمىن ابىرويمەن اقتادى. مۇنى كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ قازاقتىڭ ءبارى بىلەدى. كومەكەي اۋليە بۇقار بابامىز دا ايتىپ كەتكەن.
تولە بي 1734 جىلى رەسەي پاتشاسى اننا يواننوۆناعا جانە ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆكە حات جولداپ, بوداندىقتى قابىلداۋعا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. بۇل سول تاريحي كەزەڭدە شاراسىزدان جاسالعان قادام بولاتىن. ول جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان تيتىقتاعان حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. 1748 جىلى ورىس ساۋدا كەرۋەنى تونالعاندا, «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەندەي, اتاسى ءبىر قويگەلدى باتىردى بيلەر القاسىنا شاقىرتىپ, وعان شىعىندى جۇرت كوزىنشە تولەتتىرەدى.
1748 جىلى ابىلقايىر حان قازا تاپقاندا, ونىڭ بالاسى ەرالى سۇلتان اكەسىنىڭ قۇنىن داۋلاپ تولە بيگە شاعىمدانادى. تولە بي ابىلقايىردىڭ ءولىمى ءۇشىن ايىپكەرلەردىڭ جەتى جارعى زاڭىنا سايكەس جەتى قۇن تولەۋى تۋرالى شەشىم شىعارادى. ەرالى ايىپكەردەن ەكى قۇن الىپ, ءتورت قۇندى كەشىرەدى دە, اكەسىن ولتىرۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى سىرىمبەت باتىردى جەتىنشى قۇن ورنىنا ءوز قولىمەن ولتىرەدى. ابىلقايىردىڭ بالالارى بۇعان دا توقتاماي, تولە بيدەن باراق سۇلتاننىڭ جاۋاپقا تارتىلۋىن سۇرايدى. باس ساۋعالاپ قاشىپ جۇرگەن باراق سۇلتان تولە بيگە ءوزى كەلىپ, جاساعان ءىسى ءۇشىن سوتقا تارتۋدى سۇرايدى. تولە بي بيلىككە جالعان ءبيدى, سىرلىباي ءبيدى, دابا ءبيدى, قابەك مىرزانى قاتىستىرادى. بيلەر القاسىندا تولە بي باراق سۇلتاندى اقتاپ الادى.
ابىلقايىر حاننىڭ ءولىمى ءۇشىن جەتى ادامنىڭ قۇنىن كەسكەندە دە, باراق سۇلتاندى اقتاپ العاندا دا, تۋىسى قويگەلدى باتىرعا تونالعان ورىس ساۋدا كەرۋەنىنىڭ وتەۋىنە ەكى مىڭ جىلقى تولەۋگە بيلىك شىعارعاندا دا تولە بي ەلدىڭ شىرقىن بۇزباۋدى, ءالى كەلگەنشە حالىقتىڭ تىنىشتىعىن, تۇتاستىعىن ساقتاۋدى كوزدەدى. بۇل سەكىلدى ەلارالىق سيپاتتاعى بيلىگى مەن قاتار ءاز بابانىڭ ۇلىس ىشىندەگى داۋلاردى شەشكەن بيلىگىنەن دە ونىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى پاراساتتىلىعى, ويىنىڭ سارالىعى مەن نيەت-تىلەگىنىڭ تازالىعى ايقىن اڭعارىلادى.
تولە ءبيدىڭ اتىمەن ايتىلاتىن ەل اۋزىندا, حالىق جادىندا بايتاق مۇرا قالدى.
تولە بي بالا كەزىنەن ەل ىشىندەگى جەر داۋى, جەسىر داۋىنا ارالاسىپ, ءتىپتى ۇساق-تۇيەك داۋ-دامايعا كەسىم سالىپ وتىرعان. سول زامانىنداعى بەلگىلى باتىرلار مەن بيلەردىڭ, ءتىپتى حانداردىڭ ءبىرسىپىراسىنا اقىلشى بولىپ, ءجون سىلتەپ وتىرعان.
تولە بي حان, سۇلتانداردىڭ, بەكتەر مەن بيلەردىڭ ءوزارا قىرقىسىنىڭ ۇلت تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعىنا پايدا بەرمەيتىنىن ءبىلىپ, ەل بىرلىگىن تۋ قىلىپ كوتەردى. ونى ءبيدىڭ: “ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت”, «باتىر دەگەن باراق يت, ەكى قاتىننىڭ ءبىرى تابادى, بي دەگەن ءبىر بۇلاق, قاتىننىڭ ىلۋدە بىرەۋى تابادى», «بيدايدىڭ سابانىندا ءدان جوق, جاماننىڭ سوزىندە ءمان جوق», «ءبيىڭ قىلاڭ بولسا, ەلىڭ ىلاڭ بولادى» دەيتىن قاناتتى سوزدەرىنەن ايقىن اڭعارامىز. بىزگە جەتكەن اڭىز-اڭگىمەلەرىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا تولە ءبيدىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەگى اڭعارىلادى.
تولە بي تاشكەنتتەگى شايقانتاۋىر زيراتىنا جەرلەنگەن. قابىرى بابىردىڭ ناعاشى اتاسى ءجۇنىس حان مازارىنىڭ قاسىندا جاتىر. عيبراتتى عۇمىر كەشكەن ءبيدىڭ جارقىن بەينەسىن كوپتەگەن اقىن مەن جىراۋلار شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتىپ, ونىڭ دانالىعىن ءۇش عاسىر بويى تالماي جىرلاپ كەلەدى. اتاقتى سۋرەتشى توقبولات توعىسباەۆتىڭ سالعان سۋرەتى تولە بي بابامىزدىڭ كەمەڭگەرلىگىن كەڭىنەن اشقان اسا ءساتتى تۋىندى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز.
تولە ءبيدىڭ ەسىمى ءيسى قازاق اراسىندا اسا قۇرمەتپەن اتالادى. بۇل – ونىڭ بۇكىل قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ءىرى وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنىنىڭ ايعاعى. تولە ءبيدىڭ زامانداسى, تاعدىرلاسى قاز داۋىستى قازىبەك بي تولە بي دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن سۋىق حاباردى ەستىگەندە: «تولە ءولدى دەگەنشە, دۇنيەدەن ادىلەت ءولدى دەسەيشى. ءبۇتىن بيلىككە تولە جەتكەن, ءبۇتىن حاندىققا ەسىم جەتكەن, بۇل ەكەۋىنە كىم جەتكەن؟» – دەپ جەر تايانىپ, جىلاعان ەكەن. وسىدان-اق الىپتاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە تانىعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.
تولە ءبيدى تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, تاجىك ەلدەرى دە دۋالى اۋىزدى اۋليە كىسى, ءبيىمىز دەپ, ەسىمىن بۇگىنگە دەيىن قاستەرلەپ ەسكە الادى.
تاشكەنت پەن شىمكەنت اينالاسىنداعى قازاقتار مەن وزبەكتەر تولە ءبيدىڭ ەسىمىن تۋرا اتامايدى, «قارلىعاش اۋليە», «قارلىعاش بي» دەپ قادىرلەيدى.
«وزبەك سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى» اتتى عىلىمي جۋرنالدىڭ 1954 جىلعى №2 سانىندا م.ە. ماسسون دەگەن عالىم «تاشكەنتتىڭ وتكەنى» اتتى ارحەولوگيالىق-توپوگرافيالىق جانە تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق وچەرك جاريالاعان. وندا: «رەۆوليۋتسياعا دەيىن شايقانتاۋىردىڭ قۇلپىتاسى كوپتەگەن كەبىندەردىڭ (كابرپۋش) استىنا جاسىرىلعان. بۇل جەردە ءحVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ۇلى ءجۇزدى باسقارۋشى دۋلات رۋىنان شىققان قازاقتىڭ ءبيى تولە بي «قارلىعاش» دەگەن جاناما اتى بار كىسى جەرلەنگەن» دەپ جازادى. بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ز.تۇرىسبەكوۆ قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزدە تولە بي كەسەنەسىن ءجوندەتىپ, ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسىن بۇتىندەي قايتا سالۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
تولە ءبيدىڭ ءومىرى, ونىڭ اسىل مۇراسى, وسكەن-ونگەن ورتاسى, ءداۋىرى ءالى تەرەڭ زەرتتەلگەن جوق, ۇزىك-ۇزىك شاعىن ماقالالاردان باسقا, كەيبىر اۋەستەنۋشىلەردىڭ جازعانىنان بوتەن ماردىمدى ەڭبەك كەزدەسپەيدى. سوندىقتان تولە ءبيدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, تاشكەنت, پەكين قالالارىنا, وزگە دە وڭىرلەرگە ارنايى ماماندار جىبەرتىپ زەرتتەۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
سوڭعى جىلدارى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە تولە ءبيدىڭ توڭىرەگىنە قاتىستى قۇندى دەرەكتەر مەن ونىڭ بالاسى جولاننىڭ سۋرەتى پەكين مۇراعاتىنان تابىلدى. يتاليان سۋرەتشىسى كاستەليانو سالعان سۋرەتتە تولە ءبيدىڭ ەلشىسى جولان قىتاي يمپەراتورىنا سايگ ۇلىك سىيلاپ تۇر. تايپەيدەگى مۇراعاتتان تۇسىرىلگەن شەتەلدىك فوتوالبومنان تاۋىپ الىپ كەلگەن عالىم مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا ەڭبەگى ءبىر توبە. ول سۋرەتتى جانە توقبولات توعىسباەۆ سالعان قازاقتىڭ ءۇش ءبيىنىڭ پورترەتىن كەزىندە تولە ءبيدىڭ ۇرپاعى ءمۇسىلىمباي دايىربەكوۆ ماعان تاپسىرعان ەدى. تولە ءبيدىڭ شەجىرەسىن دە جەتىنشى ۇرپاعى ومىربەك تەمىر ۇلى تابىس ەتكەن بولاتىن. بۇل اسا ماڭىزدى مۇرالار بۇگىندە نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى.
سول داۋىردەن قالعان اسىل مۇرالاردىڭ ءبىرى – تولە بي بابامىزدىڭ كيىز ءۇيىنىڭ ماڭدايشاسى, شاپانىنىڭ جۇرناعى, قۇرانى, بەتىنە جاپقان كىلەمشەسى – تولە بي اۋدانىنىڭ كيەلىتاس اۋىلىندا, تولە ءبيدىڭ داۋىلبايىنان تاراعان جەتىنشى ۇرپاعى بالىقبايدىڭ ەركىنبەگىنىڭ شاڭىراعىندا تۇر. كەزىندە وبلىس باسشىلارىنا دا تالاي ايتتىم, ءوزىم دە ارنايى باردىم, جانىستىڭ دا تالاي تاۋىرلەرىن سالدىم, بىراق بەرمەدى. تۇبىندە كوپكە ورتاق سول مۇرالار مەملەكەت قولىنا وتسە دۇرىس بولار ەدى.
ورىس تاريحشىسى ا.لەۆشين ءوزىنىڭ قازاقتار تۋرالى ەڭبەگىندە تولە ءبيدىڭ جولبارىس حان ولگەن سوڭ تاشكەنتتى التى جىل بويى بيلەگەنى تۋرالى جازادى. ال, قازانعاپ بايبول ۇلى «تولە ءبيدىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل كىسىنىڭ تاشكەنتتىڭ تۇبىنەن جەتى ارىق قازدىرىپ, ەگىن سالدىرعانىن ايتا كەلە, ول مەزگىلدىڭ 1718 جىل ەكەنىن كەلتىرەدى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا تولە بي ءوزىنىڭ تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى ەكەنىن قىتايعا دا, ورىسقا دا تانىتا ءبىلدى. بۇعان حالىقارالىق جاعدايلار دا اسەر ەتتى. 1745 جىلى قالدان-سەرەن قايتىس بولدى. 1750 جىلدارى ابىلاي باستاعان قازاق جاساقتارى جوڭعارلاردان ەلدى تولىق تازارتىپ, 1755 جىلدارى قازىرگى قىتايداعى شاۋەشەك قامالىنا دەيىن ات ويناتىپ باردى. 1744-1745 جىلداردان 1756 جىلعى ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن تولە بي تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى بولدى.
حالقىمىزدىڭ بۇكىل وتكەن جولىنداعى ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جىر, ماقال-ماتەل, اڭىز, ەپوس-جىرلارىن مولىنان جيناعان تاريحشى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى: «باتىردا قاراكەرەي قابانبايدان اسقان باتىر جوق, ءۇيسىن تولە بيدەن اسقان بي جوق» – دەيدى. تولە ءبيدى ءوز كەزىندە حان دا, قارا دا سىيلاعان, ەشكىم ول كىسىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەگەن.
تولە, قازىبەك, ايتەكە – قازاق حالقىنىڭ العاشقى زاڭ جۇيەسىن جاساعان ءۇش كەمەڭگەرى, مەملەكەتىمىزدىڭ ءۇش تىرەۋى, ادىلدىكتىڭ ءۇش تىرەگى, بيلىك پەن شەشەندىكتىڭ جىعىلمايتىن ءۇش تۋى ەدى. قازاق زيالىلىعىنىڭ سالتانات قۇرعانى دا, قازاقتىڭ سوزگە توقتاعان كەزى دە وسى ءۇش ءبيدىڭ تۇسى ەدى.
تولە بي قايتىس بولعاندا, ابىلايعا بۇقار جىراۋ ەستىرتەدى:
– ەي, ابىلاي, ابىلاي,
تۋعان ادام ولەدى,
كەبەنەك كيگەن كەلەدى,
قازاققا اسقار بەل ەدى,
تىرىسىندە بەتىنە جان كەلمەگەن,
قازاقتا ارتىق تۋعان
جولبارىس ەدى, شەر ەدى.
دالادا جۇرگەن نارلى تۇيە كەلەدەي,
عاقىلى داريا, سۋدا جۇزگەن كەمەدەي.
قايىرىن بەرسىن ارتىنا
اكەڭ ءولدى تولەدەي! – دەگەندە,
ابىلاي:
– عاقىلىم ولگەن ەكەن, دۇنيەدەگى ەڭ جاقىنىم ولگەن ەكەن, دانىشپانىم, احۋنىم ولگەن ەكەن, – دەپ سىلق ەتىپ وتىرا كەتىپتى.
بەرتىندە كەڭەس يمپەرياسى تۇسىندا تاريحىمىز ساياساتقا اينالدى, الاشتىڭ ارىستارىن ءوز حالقىنا جاۋ قىلدى. ءبىرىن بىرىنە ايداپ سالدى. اڭقاۋ قازاق مۇنىڭ ارتىنىڭ نەگە اپارىپ سوعاتىنىن بىلمەدى. ەل ىشىندە وشتەستىك, الاۋىزدىق, جىكشىلدىك ورتتەي قاۋلادى. ەل ىرگەسى سوگىلدى. ۇلى دالا سابىلىپ, كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن بىلە الماي, ەسىنەن تانىپ, ءشات-شالەكەي, بىت-شىتى شىعىپ دال بولدى, ەلگە تۇتقا بولعاندارىن يتجەككەنگە ايداتتى. ءسويتىپ, ءوز جاقسىسىن ءوزى قورلادى.
«قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان», دەگەندى اباي جاسى كەلىپ ايتقان جوق ەدى, ابايدى جاسىنا جەتپەي قارتايتقان دا, سويىلعا جىققان دا, تۇبىنە جەتكەن دە, شاكارىمدى قۇدىققا تاستاعان دا, ءبىرجاندى شىنجىرعا بايلاعان دا, ءيمانجۇسىپتى ارباعا تەرىس تاڭعان دا, قۇرمانعازىنى اباقتىعا جاپقان دا, ءماديدى شاڭقاي تالتۇستە اتقان دا – قازاق.
تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر وسىنداي سۇمدىقتىڭ بولاتىنىن, ەلىنىڭ دە, جەرىنىڭ دە تالاۋعا تۇسەتىنىن, ءسويتىپ, ەلدىڭ شىرقى بۇزىلاتىنىن بولجامادى, ءسويتىپ, ۋايىمدامادى دەيمىسىز. سوندىقتان دا, قازاق حالقىن ۇنەمى بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىردى. ولاردىڭ اڭساعان ارمانى دا – جەردىڭ تۇتاستىعى مەن ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگى ەدى.
بۇگىنگى ءبىز جەتكەن تاۋەلسىزدىككە كەمەڭگەر ءۇش بي دە, ۇلى ابىلاي حان دا, بوستاندىق جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن باھادۇرلەر دە, اباي دا, كۇنى كەشە كوز الدىمىزدا وتكەن مۇحتار اۋەزوۆ تە جەتە العان جوق. شۇكىر, ءبىز جەتتىك. بۇل باقىتقا حالقىمەن بىرگە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەتتى. ءسويتىپ, كوز الدىمىزدا جەر دە, ەل دە, زامان دا دەمدە وزگەردى. ەل ەسىن جيدى, ەتەگىن جاپتى, ەڭسەسىن كوتەردى.
تاۋەلسىز قازاق ەلى كوش تۇزەدى. وسى ۇلى كوشتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستادى.
ءبىز وسى ءبىر ۇلى تاريحي ۇدەرىستە بۇرىن-سوڭدى قازاق باسىنان كەشپەگەن باقىتتى كەشىپ, سولار اتقارا الماعان جاۋاپكەرشىلىكتى – تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتۋدى قولعا الدىق. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى قالىڭ ەلدىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ موينىنا العان, ءوز تاعدىرىن ەلدىڭ تاعدىرىمەن جالعاعان, ءسويتىپ, ولاردىڭ ىلعي ۇزىلە بەرگەن ءۇمىتىن اقتاعان حالقىنىڭ ەرجۇرەك پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن. جاۋاپكەرشىلىگى دە, قيىندىعى دا مول وسى جولدا پرەزيدەنت حالقىنا سەندى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «مەن ءوز حالقىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن. ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابىلەتىمدى; ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي دا ءبىر تاۋەكەلگە بارامىن», – دەگەنى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ دە ەسىندە دەپ ويلايمىن. اعىنان جارىلىپ ايتىلعان بۇل ءسوزدى ۇمىتۋ دا مۇمكىن ەمەس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت قۇرۋدا, ەل بيلەۋدە ىلگەرگى بابالارىمىز ميراس ەتىپ كەتكەن سارا جولدان تايعان جوق, ولاردىڭ تاجىريبەسىن, ءداستۇرىن پايدالاندى, جالعاستىرىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ قازاققا الدىمەن ىنتىماق كەرەك دەيتىنى, العاشقى كۇننەن باستاپ تاۋەلسىز ەلىنىڭ ساياساتىنىڭ التىن تۇعىرى ەتىپ ەل ءبىرلىگىن, تىنىشتىعىن, تۇمارى ەتىپ ءپاتۋالى ءسوز بىرلىگىن العانى سوندىقتان ەدى.
قالاي دەگەندە دە, قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان, ىنتىماعى جاراسقان ەگەمەن ەلىمىز بار, ەلىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, ءاز تولەنىڭ دە ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, ابىلايدىڭ دا اماناتىن ورىنداپ وتىرعان ەرىمىز بار, قۇلان جورتسا تۇياعى توزاتىن, قىران ۇشسا قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق جەرىمىز بار.
مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋداعى, ەكونوميكامىزدى دامىتۋداعى, قازاقستاندى الەمگە تانىتىپ-مويىنداتۋداعى, ەل بىرلىگى – تۇتاستىقتى ورنىقتىرىپ ساقتاۋداعى, استانانى كوشىرىپ, قالا سالۋداعى پرەزيدەنتتىڭ ءرولىن تاريحتىڭ ەنشىسىنەن ەشكىم ءبولىپ الا المايدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە تاريح تولعاتىپ تۋعان عاسىردىڭ تۇلعاسىنا, تۋعان حالقىنىڭ بايتەرەگىنە اينالدى.
ۇزىنا بويى تاريحىمىزدا وپىق جەسەك, قورلىق كورسەك, اڭقاۋلىعىمىزدان, اقكوڭىلدىگىمىزدەن, سەنگىشتىگىمىزدەن, الاۋىزدىعىمىزدان, جىكشىلدىگىمىزدەن كورگەن ەلمىز. ونىڭ ايقىن مىسالىن VII عاسىرداعى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنەن وقيمىز:
– ەي, تۇركتىڭ بەكتەرى, حالقى! سەندەر تاققا كىرىپتارسىڭدار, الاۋىزسىڭدار. اكەلى-بالانىڭ ىمىراسىزدىعىنان, اعالى-ءىنىلىنىڭ داۋلاسقاندىعىنان, بەكتى-حالقىنىڭ جاۋلاسقاندىعىنان, سەن قاعانىڭنان, قاعاندىعىڭنان, ەلدىگىڭنەن, تورىڭنەن ايىرىلدىڭ. جەر-جەرگە بوسىپ ساندالدىڭ. بىرەسە ىلگەرى شاپتىڭ, بىرەسە كەرى شاپتىڭ, سوندا نە پايدا تاپتىڭ؟ بەك ۇلدارىڭ قۇل بولدى, پاك قىزدارىڭ كۇڭ بولدى. تۇرك بەكتەرى, حالقى, وكىن!
ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن وسى سوزدەردى بابالارىمىز ماڭگى وشپەستەي ەتىپ جۇرەگىنىڭ قانىمەن, كوزىنىڭ جاسىمەن تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن. مۇنى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى.
«باقىت, قايدا باراسىڭ؟ ىنتىماعى جاراسقان ەلگە بارامىن», دەگەندى دە ايتىپ كەتكەن ءبىزدىڭ سول بابالارىمىز. بىزگە بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ەڭ كەرەگى – سول بابالار وسيەت ەتىپ كەتكەن ىنتىماق پەن بىرلىك. ىنتىماق كەتكەن جەردەن بايلىق كەتەدى. بىرلىك كەتكەن جەردەن بەرەكە كەتەدى.
ساق زامانىنداعى بي اتامىزدىڭ: «ارامنىڭ جولى قيقالاڭ, ادالدىڭ جولى توتە ەدى; جاقسى-جامان اركىمنىڭ اراسىنان وتەدى; ارازداسپاي, تالاسپاي تاتۋ جۇرسەڭ نە ەتەدى. ىنتىماعى بار بولسا, بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعى بارىنە تۇگەل جەتەدى», دەيتىن ءسوزىن دە ەسىمىزدەن شىعارمايىق.
مايقى بي, بەرگى تولە, قازىبەك, ايتەكە بي بابالارىمىزدىڭ بىزگە تاستاپ كەتكەن وسيەتىنە دە, ارمانداپ كەتكەن اماناتىنا دا ادال بولايىق! اللا وسى جاراستىعىمىزدان ايىرماسىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.