اتا-انا كۇتكەن, تالاپكەر توسقان جاڭالىق تا جاريا بولىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتى يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. بيىل گرانت كىمگە بۇيىردى؟ انىعى قاي سالا, قانداي ماماندىقتارعا ءبولىندى؟ از-كەم سارالاپ كورەلىك.
الاڭداۋعا قوس سەبەپ
مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىندايتىن كوميسسيانىڭ وتىرىسى اياقتالىسىمەن, ونىڭ قورىتىندىسى جىلداعى ءداستۇر بويىنشا باس باسىلىم – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىعادى. سول قالىپتاسقان ءۇردىستى بىلەتىن ءبىر اتا-انا كەشە حابارلاسىپ: «گرانت ناتيجەسى گازەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىنە كەتىپ بارا جاتسا, كورىپ بەرىڭىزشى. قىزىما الاڭداپ وتىرمىن», دەپ ءوتىندى. ءبىر بايقاعانىمىز, بيىل اتا-انالاردىڭ الاڭى – بۇرىنعىدان بولەكتەۋ. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى بولار, كارانتين تالاپتارىن ساقتاۋ ءبىلىم جۇيەسىن ءبىراز وزگەرىستەرگە ۇشىراتتى. تالاپكەرلەر ءوز دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگىپ, تەستىلەۋ تاپسىردى. ۋايىم كومەيگەندىكتەن ويدىڭ دا ەكىگە ءبولىنىپ, ۇبت ناتيجەسىنە ەداۋىر اسەر ەتكەنىن ءبىرشاما تەستىلەنۋشىلەردەن بىلدىك. ال بىزدىڭشە, اتا-انالار مەن تالاپكەرلەردىڭ گرانت قورىتىندىسىنا الاڭداۋىنا اتاپ كورسەتۋگە تۇرارلىق ەكىنشى ءبىر سەبەپ بار. بۇل – گرانتقا دەگەن باسەكەلەستىكتىڭ از دا بولسا ارتۋى. ايتالىق, 2019-2020 وقۋ جىلىنا بولىنگەن 53 مىڭ 785 گرانتقا 64 مىڭ 452 تالاپكەر تالاستى. سوندا 1 ورىنعا 2 ادام دا تالاسىپ تۇرعان جوق. ءوزىمىز بىلتىرعى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىندايتىن كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولىپ, وتىرىستارىنا قاتىسقاننان كەيبىر ماماندىقتارعا ءوتىنىش بەرگەن بارلىق تالاپكەردىڭ بولماشى بالمەن گرانتقا تۇسكەنىنە كوز جەتكىزگەنبىز. ال بيىل بىلتىرعىداي بولىنگەن گرانتقا 80 مىڭنان اسا ادام ءۇمىتتى بولدى. 1 ورىنعا 2 ادام تالاسىپ تۇرماسا دا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنا ءوتىنىش بەرگەندەر وتكەن جىلعىدان 20 مىڭعا كوبەيگەن. بۇل ءسوزسىز باسەكەلەستىككە باستايدى.
كوشباسشى ماماندىقتار مىنبەرى
ەندى بيىل قانداي ماماندىقتارعا گرانت كوپ تاعايىندالعانىنا توقتالايىق. وسى جولى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەڭ كوپ بولىنگەن ماماندىقتار تىزىمىندە 2500 گرانتپەن «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ماماندىعى كوش باستادى. «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ماماندىعىنا بولىنگەن گرانت سانى بيىل ارتپاعان, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىر تسيفرعا دا وزگەرىس جوق. بار بولعانى «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» ماماندىعىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى ازايعان. بىلتىر ءبىرىنشى ورىندا بولعان ناق سول «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» ماماندىعى 2468 گرانتپەن بيىل 2-ءشى ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتىك گرانت ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ماماندىقتاردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىن 2147 گرانتپەن «جالپى مەديتسينا» ماماندىعى اياقتايدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى 21 شىلدەدە جاريالاعان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا 2147 گرانت قاراستىرىلعان. ال جوعارىداعى «جالپى مەديتسينا» ماماندىعىنا تۋرا وسى كولەمدەگى 2147 گرانتتىڭ تاعايىندالعانى تۋرالى مالىمەت «ادىلەتتەن» الىندى. جانە اتالعان نورماميۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جاريالاناتىن «ادىلەت» سايتىنداعى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ءبولۋ تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2019 جىلعى 28 ماۋسىمداعى № 287 بۇيرىعىندا «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا بيىلعا بولىنگەن گرانت كولەمى 100-ءدى كورسەتىپ تۇر. ەڭ قىزىعى ەكى دەرەككوزىندە دە جالپى مەديتسينالىق ماماندىقتارعا قاراستىرىلعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس سانى (بارلىعى 2700) ەش وزگەرتىلمەگەن. سوندا گرانت ەسەبى قالاي بولدى؟ بۇل سۇراققا ءتيىستى مينيسترلىكتەن ازىرشە ناقتى جاۋاپ بولماي تۇر. ءبىر بولجامىمىز بار, №287 بۇيرىققا مەملەكەتتىك كوميسسيا وزگەرىس ەنگىزگەن بولۋى مۇمكىن. سونىڭ ناتيجەسىندە «جالپى مەديتسينا» مەن «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا بولىنگەن گرانت سانىنىڭ ورنى اۋىسقان.
قانداي جاعداي بولسا دا «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا قاراستىرىلعان گرانت سانىنىڭ ارتقانى (ارينە راس بولسا) قۋانتادى. مۇنداي شەشىمنىڭ شىعارىلۋىنا ءسوزسىز پاندەميا اسەر ەتتى. بۇرىندارى «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىن تىزىمدە كوشتىڭ سوڭىنان تاباتىنبىز. ماسەلەن, بىلتىر قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىن دايارلاۋعا مەملەكەتتەن نەبارى 90 گرانت تاعايىندالعان ەدى. ال بيىل بۇل كورسەتكىش بىردەن 2378-گە, ياعني شامامەن 27 ەسەگە ءبىر-اق ارتىپ وتىر. قوعام تاراپىنان جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ بىرنەشە رەت ارىپتەستەرىنىڭ ازدىعىنا الاڭداپ, شىرىلداعانى جانە وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن اتالعان ماماندىققا شەتەلدەردەگىدەي كوپتەپ گرانت ءبولۋدى ۇسىنعانى ەسكەرىلگەن سىڭايلى. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ جارتى جىل ىشىندە كۇرت ارتۋى دا ىقپال ەتكەنى انىق. البەتتە مۇنداي ماسەلە ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن الدىڭعى قاتارعا قوياتىن ەلدەردە الدەقاشان جولعا قويىلعان, دەگەنمەن ءبىز «ەشتەن – كەش جاقسى» دەيمىز.
مەملەكەتتىك سۇرانىستاعى سالا
كەلەسى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىنداعى سالالاردى ايقىندايىق. انىقتاۋ ءۇشىن البەتتە تاعى سول ءبىلىم بەرۋگە بولىنگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمىنە كوز جۇگىرتەمىز. سالا بويىنشا گرانت كوپ قاراستىرىلعان ۇزدىك ۇشتىكتە ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالاسى – ءبىرىنشى ورىندا. اتالعان سالاعا كۆوتالاردى قوسپاعاندا بارلىعى 13 مىڭ 727 گرانت بولىنگەن, بىلتىرعىمەن (13 مىڭ 687) سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي وزگەرمەدى. ال پەداگوگيكالىق سالا جىلداعىداي ەكىنشى ورىندا تۇر. مۇندا باس-اياعى (جەتىم نەمەسە اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, مۇگەدەك تالاپكەرلەر مەن قازاقستان ازاماتتىعىن ءالى الماعان ەتنيكالىق قازاقتارعا قاراستىرىلعان) كۆوتالاردى قوسقاندا 8 مىڭ 252 ورىنعا مەملەكەت تاپسىرىس بەرگەن. ءبىلىم بەرۋ گرانتى ەڭ كوپ قاراستىرىلعان العاشقى ۇشتىكتى سالا بويىنشا بارلىعى 4088 گرانتپەن «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ماتەماتيكا جانە ستاتيستيكا» اياقتايدى. بىلتىر دا وسى سالاعا ءدال وسىنشاما گرانت بولىنگەن بولاتىن.
اتاۋلى گرانت ءبولىنىسى
«ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» جوباسى شەڭبەرىندە ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا وتكەن جىلى 5109 گرانت بولىنسە, بۇ جولى ەداۋىر وزگەرىسسىز 5107 ورىن قاراستىرىلعان. «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» – 2014 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «سەرپىن-2050» الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەتتىك باعدارلاما. اتالعان جوبا حالىق تىعىز ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى (الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارى) جاستاردى كادر جەتىسپەي جاتقان قازاقستاننىڭ شىعىس, سولتۇستىك جانە ورتالىق وبلىستارىندا وقىتىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى كوزدەيدى. سوڭعى كەزدە ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى تاراپىنان «سەرپىندە» سەرپىن بولماي جۇرگەنى ءجيى ايتىلسا دا بۇل باعدارلاماعا بولىنەتىن گرانتتىڭ كولەمى ازايار ەمەس.
گرانتتار بولىنىسىنە سالا بويىنشا نازار سالساق, «ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارى» الدىڭعى قاتاردا تۇر. وسى سالاعا «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» جوباسىمەن 2000 گرانت قاراستىرىلعان. بىلتىر دا ءدال وسىنداي كورسەتكىش ورىن العان ەدى. ەكىنشى ورىنعا تۇراقتاعان 1500 ورىنمەن «اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار» سالاسى وتكەن جىلعى سانىنان جاڭىلماپتى. باعدارلاماعا ەڭ كوپ گرانت بولىنگەن العاشقى ۇشتىكتى 1277 ورىنمەن پەداگوگيكالىق سالا ءتامامدايدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 1279-دى قۇراعان.
ال ماماندىقتار بويىنشا بيىل «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» (1250 ورىن); «مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ» (494 ورىن); «ەلەكتر تەحنيكاسى جانە ەنەرگەتيكا», «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» (ارقايسىسى 300 ورىننان) ماماندارىن دايارلاۋعا گرانت كوپ بولىنگەن. ماماندىقتار بويىنشا اتاۋلى گرانت ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارى بىلتىرعىدان مۇلدە وزگەرمەگەن.
ەسكەرتە كەتەيىك, ماقالاداعى تالداما جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ءبولۋ تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 28 ماۋسىمداعى № 287, سونداي-اق 2019 جىلعى 28 ماۋسىمداعى № 287 بۇيرىقتارى نەگىزىندە جاسالدى.