ءبىز بۇل تاقىرىپتى ءبىرىنشى رەت قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. سوڭى كەيدە قايعىلى وقيعامەن اياقتالىپ جاتاتىن وتباسىنداعى سوراقى الىمجەتتىك ارەكەتتەر وسى ماسەلەنى كوتەرۋگە ءماجبۇر ەتەدى.
وسىندايدا «كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, وتباسىندا زورلىق-زومبىلىققا ءجيى ۇشىرايتىنداردى ەسەپكە الىپ, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قايتا تاتۋلاسپاۋىن زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋ كەرەك پە؟ مۇمكىن وتباسىنداعى وزبىرلىعىن تىيا المايتىن, بوستاندىقتا جۇرگەن قىلمىسكەرلەردى تاۋبەگە كەلتىرۋ ءۇشىن «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭعا قاتاڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت بولار؟» دەگەندەي ساۋالدار ويعا ورالادى.
بۇل قاسىرەت, اسىرەسە جاھاندىق پاندەميا كەزىندە بەلەڭ الا ءتۇستى. ىندەتتەن ۇيىنە تىعىلعانىمەن, وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قۇتىلا الماي, ءوز شاڭىراعىندا كوز جاسى قۇرعامايتىن قىز-كەلىنشەكتەر بار.
ال ەندى قاراڭىز, بيىل جىل باستالعالى بەرى جۇرتتىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزعان بىرنەشە اسا قايعىلى وقيعا ورىن العانىنان كوپشىلىك حاباردار. ءتىپتى وسى تامىزدىڭ باسىندا الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ادىلبەك وڭعارباەۆ ءوزىنىڭ ءتورت بالاسىنىڭ اناسىن ولتىرمەك بولعان. ول 15 جىل بويى نەكەلەسكەن ايەلىن ۇرىپ-سوعىپ كەلگەنىن اينالاسىنداعىلار دا, اعايىن-تۋىسى دا بىلگەن. مۇنداي وزبىرلىققا شىداماعان كەلىنشەگى وسىدان 4 اي بۇرىن ۇيىنەن كەتىپ قالعانىمەن, كۇيەۋى بىرەسە بالالارىن اراعا سالىپ, بىرەسە قوقان-لوقى كورسەتىپ ايەلىن قايتارعان.
ەڭ قورقىنىشتىسى, ول ايەلىن ۆاننادا تۇنشىقتىرىپ ءولتىرۋدى الدىن الا ويلاستىرىپ, بالالارىن اجەسىنىڭ ۇيىنە جىبەرەدى. وسىدان كەيىن قانقۇيلى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونياك ءىشىپ الىپ, ايەلىن دە ىشىمدىك ىشۋگە ماجبۇرلەيدى. جۇبايى كونياك ىشۋگە قارسىلىق بىلدىرگەننەن باستاپ ۇرا باستايدى. ۆاننانى سۋعا تولتىرىپ, ايەلىن سوندا سۇيرەپ اپارادى. ءبىراز تۇنشىقتىرىپ, اسۇيدەن پىشاق الىپ كەلىپ: «كوزىمە قاراما, ايتپەسە مەن سەنى ولتىرە المايمىن» دەيدى. سودان كەيىن شاش كەپتىرگىشتىڭ سىمىن توكقا قوسىپ, توكپەن ولتىرۋگە ارەكەت جاساپ, سىمعا قولى جەتپەي, الەكتەنىپ جاتقان جەرىنەن زايىبى سىتىلىپ كەتەدى.
جاعى ەكى جەرىنەن سىنعان, بەتى كونەكتەي, ءۇستى-باسى كوكالا قويداي ايەل وسىنداي قورلىققا زاڭدى نەكەدە 15 جىل بويى شىداپ كەلگەن جانە پوليتسياعا بىردە-ءبىر رەت ارىزدانباعان. ەگەر بۇل ازامات اقش سياقتى ەلدە تۇرسا, ايەلىنە قول كوتەرگەن العاشقى كۇنى-اق قولىنا كىسەن سالىنعان بولار ەدى... ەندى كۇيەۋىنەن ولەردەي قورقاتىن كەلىنشەكتىڭ قالامساپ ۇستاپ ارىز جازاتىن دارمەنى مەن دەنساۋلىعى جوق. ءدال وسى كۇندەرى الماتى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 107-بابى بويىنشا, ياعني قاساقانا دەنساۋلىققا ورتاشا دارەجەدە زاقىم كەلتىرگەنى ءۇشىن دەگەن قىلمىستىق ءىس قوزعاپ وتىر. بۇل باپ بويىنشا قىلمىسكەر بار بولعانى 2 جىل جازاعا تارتىلاتىنى بەلگىلى. ال ءزابىر كورگەن ايەلدىڭ تۋىسقاندارى بۇل باپتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 99-بابىنا, ياعني قاساقانا كىسى ولتىرۋگە ارەكەت جاساعانى ءۇشىن جازالانۋىن تالاپ ەتۋدە.
بۇل ءالى دە كورەر جارىعى بار ءبىر عانا ايەلدىڭ تاعدىرى. سول سياقتى بيىل شىلدەدە ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر ازاماتى ايەلى مەن قىزىن تىرىدەي ورتەپ جىبەرمەك بولعانىن جۇرت رەسمي باق-تان دا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەن دە حاباردار بولدى. ءبىر قۇداي جەبەپ قىزى مەن ايەلى ءتىرى قالعانىمەن, ونىڭ ءالى دە بوستاندىقتا سايران سالىپ جۇرگەنى جۇرتتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. ەسەسىنە, ءساۋىر ايىندا تاعى ءبىر ازامات ءوزىنىڭ ايەلى مەن بۇلدىرشىندەي ەكى قىزىن ورتەپ جىبەرگەنىن ەل ۇمىتا قويعان جوق.
ايەلگە, ءوز وتباسىنا دەگەن وسىنشا وشپەندىلىك پەن قاتىگەزدىك قايدان تۋىنداپ جاتىر؟ ءتىپتى حايۋان ەكەش حايۋان دا ءوز ءۇيىرى ءۇشىن جانىن قيماي ما؟
الدىمەن بەتى تىلىنگەن ايەل, ودان كەيىن قىزدارىمەن قوسا قازا بولعان كەلىنشەك... سوندا ايناگۇل مەن جازيرا قانداي ادامدارمەن ءومىر سۇرە بەرگەن؟ ءدال وسىنداي سوراقى وقيعالار ورىن العان كۇندەردە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتىپتى كەيدە بەس ۋاقىت نامازىنان جاڭىلمايتىن يماندى ايەلدەردىڭ دە تاياقتان كوز اشپايتىنى تۋرالى اقپاراتتار تاراپ جاتتى.
ەلىمىزدە جىل سايىن رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 400 ايەل وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولىپ كەتەتىنىن بۇعان دەيىن دە العا تارتقانبىز. بىراق مۇنداي وقيعالاردى تاسجۇرەك قوعام تەز ۇمىتادى.
شىندىعىندا, ەلىمىزدەگى وتباسىنداعى الىمجەتتىك ستاتيستيكاعا «كونبەيتىندىگىن» مويىنداۋ كەرەك. ويتكەنى ونىڭ قۇرباندارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە داعدارىس ورتالىقتارىنا ولەتىن جاعدايعا جەتكەندە عانا, ياعني سيرەك جۇگىنەدى.
تىركەلگەن فاكتىلەردىڭ سانى بويىنشا بۇل ماسەلە اسا كوكەيكەستى سيپاتقا يە جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە ايەلدەر مەن قىزدارعا جىنىستىق نەمەسە باسقا دا زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىندا از كومەك كورسەتىلەتىنىن جابا-بۇركەمەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. وتباسىلىق ويراننىڭ قۇرباندارى ءجيى قورعاۋسىز قالادى, ال قۇقىق بۇزۋشىلار سيرەك جازالانادى. ياعني, قولدانىستاعى زاڭناما تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جازالاۋدى كوزدەمەيدى, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ايەلدەردىڭ ارىز جازىپ, شاعىمدانعانىنا ءجۇردىم-باردىم قارايدى. قىسقاسى, مۇنداي الەۋمەتتىك نورمالار زورلىق-زومبىلىققا جول اشىپ وتىرعانىن AERC ساراپشىلارى (قولدانبالى ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعى) دا العا تارتىپ كەلەدى. ولار قازاقستانداعى اۋىل ايەلدەرىنە قاتىستى ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زەرتتەۋدى جاريا ەتكەن كەزدە ساۋالداماعا قاتىسقان مىڭداعان ايەلدىڭ 25 پايىزى عانا ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنەتىنىن مويىنداعان.
AERC ساراپشىلارى ەلدەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردا عانا ورنالاسقانىن, دەمەك, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگىنە ول قولجەتىمدى ەمەس ەكەنىن العا تارتقان بولاتىن.
ودان دا ۇلكەن كەدەرگى بولىپ تابىلاتىن نارسە – ايەلدەردىڭ ارىز بەرۋىن ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس ەتەتىن اۋىلدىق پوليتسيا بولىمشەلەرى. AERC ماماندارى اتاپ وتكەندەي, جەرگىلىكتى ءتارتىپ ساقشىلارى مۇنداي ىستەردى قابىلداماۋعا تىرىسادى, سوندىقتان زارداپ شەككەندەردى ءوز ارىزدارىن قايتارىپ الۋعا نەمەسە تاتۋلاسۋعا كوندىرۋگە بارىنشا تىرىسادى. سونداي-اق اۋىلدىق پوليتسيا بولىمشەلەرىندە ايەلدەر مەن بالالارعا ارنالعان بولمەلەر جوق, بۇل جايت پروتسەستى قيىنداتادى, سەبەبى جابىرلەنۋشىلەرگە كوپ ادامداردىڭ قاتىسۋىمەن جالپى ءۇي-جايداعى زورلىق-زومبىلىق جانە وتباسىلىق پروبلەمالار تۋرالى ايتۋ قيىنعا تۇسەدى, ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ تانىس-تۋىستارى. ساۋالدامالار مۇنداي جاعدايلاردا ءتىرى قالۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگياسى كورشىلەر مەن تۋىسقاندار تاراپىنان كومەك (ادەتتە ۋاقىتشا باسپانا تۇرىندە) بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى.
ال جاھاندىق پاندەميا كەزىندە بۇل ماسەلە بۇرىنعىدان دا كۇردەلەنە تۇسكەنىن ايتۋ كەرەك. ماسەلەن, قازاقستانداعى داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ كاسىبي جەلىسى بولىپ تابىلاتىن «داعدارىس ورتالىقتارى وداعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى تابىستى جانە بەلسەندى ۇەۇ رەتىندە بەلگىلى 18 ۇيىم مەن 10 مەملەكەتتىك داعدارىس ورتالىعىن بىرىكتىرەدى.
وسى ورتالىقتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلدەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتقان. توتەنشە جاعداي رەجىمى مەن كارانتينگە بايلانىستى ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى ۇلعايدى. جىل باسىندا, ياعني قاڭتار ايىندا بالالار مەن جاستارعا ارنالعان №150 ۇلتتىق سەنىم تەلەفونىنا 130 ءوتىنىش تىركەلسە, ءبىر عانا 2020 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە 500-دەن استام قوڭىراۋ مەن كومەك سۇراعان 120-دان استام سمس ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. اتالعان ورتالىقتىڭ ستاتيستيكالىق تالداۋى ءارتۇرلى سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ءاربىر ءۇشىنشى وتباسىندا ورىن الىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى. ءاربىر جەتىنشى ايەل ەكونوميكالىق زورلىق-زومبىلىققا, ءاربىر التىنشى ايەل فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىققا, ءاربىر ءۇشىنشى ايەل پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى. قاساقانا كىسى ءولتىرۋدىڭ ۇشتەن ەكىسى وتباسىلىق-تۇرمىستىق جانجالدار سەبەبىنەن ورىن الۋدا.
قازاقستاندا 35 داعدارىس ورتالىعى قىزمەت ەتسە, سوڭعى ايلاردا بۇل ورتالىقتاردان 1013 بالاسى بار 298 ايەل پانا تاپقان. بۇل كارانتين كەزەڭىندە, داعدارىس ورتالىقتارى توتەنشە جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن قابىلداي المايتىن كەزدىڭ وزىندە تىركەلگەن كورسەتكىش.
دەمەك, زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدىڭ بولۋىنا, سونداي-اق ەلدەگى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان دەن قويۋدا قابىلدانعان كۇش-جىگەرگە قاراماستان, اگرەسسورلاردىڭ وزدەرىن وڭالتۋ جانە رەينتەگراتسيالاۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى ۇسىنۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى كورىنەدى. وتباسىندا ويران سالعىش اگرەسسور ەركەكتەرمەن اتقارىلاتىن جۇمىس اگرەسسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, تەرىس ەموتسيالاردى باسقارا بىلۋگە جانە سول ارقىلى اگرەسسوردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس ەكەندىگىن دە بىلەمىز.
سول سياقتى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» كەاق مەملەكەتتىك گرانتىمەن «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە اگرەسسورلارمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىن ۇيىمداستىرۋ» جوباسى شەڭبەرىندە جوعارىداعى وداقپەن بىرقاتار شارالاردى جوسپارلاعان. دەگەنمەن, وتباسىنداعى وزبىرلىقتى, زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قاتاڭ جازا قولداناتىن, ناقتى شارا قابىلدايتىن كەز جەتتى.
الماتى