ۇلى اقىننىڭ مۇراسى – الەم يگىلىگى

اباي مۇراسىن وزگە تىلدەرگە اۋدارىپ, اقىن شىعارمالارىنىڭ الەمدىك اۋقىمدا تارالۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن شەتەلدىك قالامگەرلەر, اۋدارماشىلار مەن عالىمداردىڭ كىمدەر ەكەنىن, قانداي جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋ, ولارمەن تانىس بولۋ قازاق جۇرتىنا قاشاندا قىزىق. مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بول­عان تۇلعالار قاتارىندا جازۋشى, اۋدارماشى, عالىم, ءوز ەلىنىڭ ادەبيەت سالاسىندا ۇزدىگى اتانعان ادامدار بار. ماسەلەن, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالعان ماريا سانچەس پۋيگ (يسپانيا) ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىندا يسپان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2013 جانە 2020 جىلدارى ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنىڭ» تولىق ءماتىنىن اۋدارعان. جەنەۆا ۋني­ۆەر­سيتەتىن ورىس فيلولوگيا­سى جانە مادريدتەگى «كومپلۋتەنسە» ۋني­ۆەر­سيتەتىن رومان فيلولوگياسى مامان­دى­عى بو­يىنشا بىتىرگەن زەرتتەۋشى يسپان حالقىنا قازاقتىڭ وزگە دە اقىن-جازۋ­شى­لارىنىڭ شىعار­مالارىن ۇسىنعان. 2019 جىلى ول قازاق ادەبيەتى انتولوگيالارىن بۇۇ-نىڭ 6 رەسمي تىلىنە اۋدارۋ جوباسى اياسىندا قازاقستاندىق 60 اقىن-جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن يسپان تىلىنە اۋدارعان.

ال قىتاي ازاماتى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى حا حۋانچجان عۇلاما مۇراسىن ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىنا يە بولعان ەكەن. ول اباي ولەڭدەرىنىڭ تولىق جيناعى مەن «اباي جولى» رومانىن قىتاي تىلىنە اۋدارعان. قازاقتىڭ دارا تۇلعاسى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋىندىلارىن قىتاي وقىرمانىنا ۇسىنعان تاعى ءبىر قالامگەردىڭ ەڭبەگى ەلەندى. قىتايدا تۇراتىن قازاقتار اراسىنان شىققان تانىمال قالامگەر, قوعام قايراتكەرى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردە­نىنىڭ يەگەرى ءماجيت اقبار – اباي عاقليالارىن قىتاي تىلىنە اسقان كوركەمدىكپەن جەتكىزە بىلگەن اۋدارماشى. ول قىتايدىڭ ىلە ايماعىنا قاراستى قورعاس اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ, 7 جاسىنان قىتاي تىلىندە ءبىلىم العان. 1976 جىلى قىتاي ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا لانچجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. 24 جاسىندا ادەبيەت سالاسىنداعى قىتاي مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنگەن, ال 1982 جىلدان بەرى قىتاي جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى. ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ قالامگەردىڭ «ابايدىڭ قىتاي تىلىندەگى شىعارمالارى» اتتى كىتابى جارىققا شىقتى.

قىتاي حالقىنىڭ اباي مۇراسىمەن ءجىتى تانىس ەكەنىن بۇعان دەيىن دە تالاي بايقاعانبىز. 2013 جىلى قحر توراعاسى سي تسزينپين نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسوز سويلەگەندە اباي­دىڭ 37-ءشى قارا سوزىنەن ءۇزىندى ايتقان ەدى. ال 2019 جىلى اباي شىعار­ما­لا­رىن وقۋ ەستافەتاسىنا دجەكي چان, دجەك ما سىندى تانىمال تۇلعالار قاتىستى. بۇل ابايدى قىتاي تىلىندە سويلەتكەن قالامگەرلەر ەڭبەگىنىڭ ناتي­جە­سى ەكەنى ءسوزسىز.

قازاق ادەبيەتىنىڭ مارجاندارى ەۋروپا جەرىندە دە جوعارى باعاعا يە. اسىرەسە قازاقستان مەن گەرمانيا ارا­سىن­داعى كوركەم ادەبيەت پەن اۋدارما سالاسىنداعى جەتىستىكتەردى اۋىز تول­تىرىپ ايتۋعا بولادى. قازاق ادە­بيە­تىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ميحايل دۋدين اتىنداعى قازاقستاندىق پەن-كلۋبىنىڭ ارنايى سىيلىعىنا يە بولعان بەلگىلى نەمىس ادەبي رەداكتورى, اۋدار­ماشىسى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردە­­نىنىڭ يەگەرى لەونارد كوشۋت اباي ولەڭدەرىن ەرەكشە ىقىلاسپەن ءتارجىمالادى. نەمىس تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭدەرىنە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى گەرولد بەلگەر جوعارى باعا بەرىپ كەتكەن. ل.كوشۋت 2003-2006 جىلدارى گەرولد بەلگەردىڭ قولداۋىمەن ابايدىڭ قارا سوزدەرىن نەمىس تىلىنە اۋدارعان. ول ودان بولەك قازاق ادەبيەتىنىڭ 17 شىعارماسىن نەمىس وقىرمانىنا ۇسىنىپ, قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرلەرىمەن تىعىز شىعار­ما­شىلىق بايلانىس ورناتا ءبىلدى. ونىڭ اباي شىعارماشىلىعىنا قىزى­عۋشىلىعىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» وياتقان ەكەن.

شەتەلدە اباي فيلوسوفياسىن زەرتتەپ, ونى وزىنشە سارالاپ, كىتاپ جازعان تۇلعالار دا جەتەرلىك. مىسىر ازاماتى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردە­نى­نىڭ يەگەرى حالەد اس-سايد عانەم «ابايدىڭ قازاقستان حالقىنا وسيەت­تە­رى» اتتى كىتابىن اراب تىلىندە شى­عارعان. قازىرگى ۋاقىتتا ول قا­زاق­ستان­دىق شىعىستانۋشىلارمەن بىر­لە­سىپ, «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورى باسىپ شىعاراتىن ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» مەن ولەڭ­دە­رىنىڭ جيناعىن اراب تىلىنە ءتارجىمالاپ جاتىر.

اباي مۇراسى لاتىن امەريكاسىندا دا جارىق كوردى. وعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, برازيليانىڭ سان-پاۋلۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى ەدەلسيو امەريكونىڭ ۇلەسى وراسان. ول ابايدىڭ «قارا سوزدەر» جيناعىن پورتۋگال تىلىنە اۋداردى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋشىنىڭ «اباي ءسوزى­نىڭ قۇدىرەتى» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى.

جوعارى ماراپاتقا, ياعني ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى بولعاندار قاتارىندا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلى اقى­نىن يراندا ناسيحاتتاپ جۇرگەن قاجىمۇحامەت شاتقام دا بار. ونىڭ اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنىڭ پارسى تىلىندەگى اۋدارماسى ۇزدىك دەپ تانىلعان.

اباي الەمى تۇركيادا دا كەڭىنەن تانىلىپ, شىعارمالارى ەل تۇرعىندارىنا تۇرىك تىلىندە جول تارتقان. بۇل جولدا تۇرىك جازۋشىسى, اۋدارماشى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى زافەر كيبار ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ول ابايدىڭ وي-پىكىرلەرى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق الەم ءۇشىن وزەكتى ەكەنىن العا تارتادى, عۇلاما ەڭبەكتەرى تۇركىلەردىڭ ورتاق قۇندىلىعى ەكەنىنە كامىل سەنەدى. ال اباي مۇراسىنىڭ بولاشاقتا گەتە, كونفۋتسي سەكىلدى جالپى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە اينالۋىنا كومەكتەسەتىنىن اقىن مەرەيتو­يىنا ارنالعان شارالاردىڭ بىرىندە ايتقان ەدى. ول اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن جانە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ, شىعاردى.

سونداي-اق مەملەكەتتىك ماراپاتقا عۇلاماعا ارنالعان ارنايى جوبالاردىڭ جەتەكشىلەرى دە لايىق دەپ تانىلعان ەكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن «اباي – الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇستاز» كىتابىن باسىپ شىعارۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى اكادەميك, ورىس ادەبيەتى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى گەورگي ءپرياحيننىڭ ەڭبەگى جوعارى باعالاندى.

ال دجەين مانن – مارگارەت تەتچەردەن كەيىن قازاقستاننىڭ ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن مارا­پات­تال­عان ۇلىبريتانيالىق ەكىنشى ايەل. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسىنىڭ ءبىلىم رەفورماسى جونىندەگى دەپار­تا­مەن­تىن باسقارۋشى دجەين مانن حاكىم ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن اۋدارۋ جوباسىندا جيناقتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسىن دايىنداۋ جۇمىسىن ۇيلەستىرگەن. قازاقستانعا 17 رەت ساپارلاپ كەلگەن ول بۇۇ-نىڭ 6 تىلىنە اۋدارىلعان قازىرگى قازاق ادەبيەتى انتولوگيالارىنىڭ اۋدارما جوباسىنا دا قاتىسقان.

الەمدە ابايدىڭ تۋىندىلارىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەن عالىمدار دا جەتەرلىك. سو­لار­دىڭ ءبىرى ارمەنيالىق ابايتانۋشى, ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى شۋشان حاچاتريان 2008 جىلدان باستاپ ابايدى زەرتتەۋ جۇمىسىنا ارقاۋ ەتكەن. ول ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى بويىنشا جۇمىسىن قورعاعان. 2011-2013 جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ, اباي جونىندە عىلىمي جۇمىس جۇرگىزگەن ەكەن.

وسىلايشا قازاق حالقىنىڭ ۇلى تۇلعاسى ابايدى شەتەل جۇرتشىلىعىنا سول ەلدىڭ انا تىلىندە تانىستىرىپ جۇر­گەن تۇلعالاردىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قال­ما­دى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ اباي ءىلىمىنىڭ الەم يگىلىگىنە, جاس ۇرپاق­تىڭ ومىرلىك باعدارىنا اينالۋىنا قوسقان ۇلەسى زور.