اباي – ءوز زامانىنىڭ رەفورماتورى, سوندىقتان قانداي iستە دە بولسىن ادiلەت پەن شىندىققا جۇگiندi. ول – ءوز قوعامىنىڭ تالiمگەرi. ۇشقىر ويلى جاس قاۋىمنىڭ رۋحاني جەتiلۋiنە, ەل-جۇرتىنىڭ ونەر-بiلiمگە, كاسiپشiلiككە, مادەنيەتكە ۇمتىلۋىنا, گۇلدەنۋiنە ەرەسەن ەڭبەك سiڭiرگەن ء«سوزi مەن iسi بولiنبەس» قاجىرلى قايراتكەر.
ەل باسقارۋ, بيلiك-كەسiم ايتۋ, «مال باعۋ», «عىلىم باعۋ», «دiن باعۋ», «بالالاردى باعۋ» iسiندە دانالىق, حاكiمدiك, اقىندىق, ازاماتتىق, ساناتكەرلiك قابiلەت-قارىمىن تانىتىپ, نەشەمە الۋان جاڭاشىلدىق قىرلارىن جارقىراتىپ كورسەتتi.
ابايدىڭ اڭگiمەشiلدiك ونەرi, ويشىلدىق ونەگەسi, دانالىق دارiستەرi, ەلiنiڭ ەلگەزەك, ەستi, پاراساتتى, بالعىن, بالاۋسا جاستارىنا دۇرىس باعىت سiلتەپ, ءان-كۇيگە, جىرشىلىققا, داستانشىلىققا, ەۋروپا مادەنيەتiنە تاربيەلەۋi – ۇلت تاريحىنداعى, الەۋمەت جۇمىسىنداعى, ۇستازدىق جولىنداعى ىرگەلى iستەر ەدi.
ابايدىڭ ءاربiر اسىل شىعارماسى – قالىڭ ەلدiڭ نازارىندا ەدi. ءان بولىپ شىرقالدى, جاتقا تولعانىپ ايتىلدى. مۇحتار اۋەزوۆ ىنتالى جاندار جاندار ءۇشiن «ابايدىڭ اۋىلى ۇلكەن بiلگiشتiڭ مەدرەسەسi سياقتى بولادى» دەپ جازدى. انىعىن ايتقاندا, اباي ءوز قاراجاتىمەن جيدەبايدا مەدرەسە ۇيىمداستىرعان. بۇل – 1880 جىلدىڭ شاماسى. مەدرەسەدە جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق پاندەر وقىتىلعانى ءمالiم.
«ەسكi ۇلگiدە قالما! وزگەرگەن زاماننىڭ جاڭا تۇرپاتتى قايراتكەرi بولۋعا ازiرلەن!» دەپ, اقىل ايتادى ەكەن اباي.
ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ولەڭدەرi, افوريزمدەرi, اندەرi قالىڭ قازاقتىڭ قاسيەتتi مۇلكiندەي ارداقتالعان. اتاقتى جارمەڭكەلەردە, استاردا, ويىن-ساۋىقتاردا, تۇرلiشە ءماسليحاتتاردا ايتىلعان. سونىمەن بiرگە XIX عاسىردىڭ سال-سەرiلەرi, حالىق كومپوزيتورلارى بiرجان سال, جاياۋ مۇسا, ەستاي, عازيز, شاشۋباي, قۇلتۋما, اسەت, سونداي-اق ايەل زاتىنان شىققان اسقار, زەينەپ, سارا, قۋاندىق سەكiلدi ءانشi-اقىندار جانە ابايدىڭ ءوز شاكiرتتەرi مۇقا, الماعامبەتتەر ناقىشىنا كەلتiرiپ اۋەلەتكەن.
جانە دە مۇرسەيiت, سامارباي, دايىرباي, ىبىراي, حاسەن, عابيتحان, كiشكەنە مولدا (مۇحاممەتكارiم), ماحمۋدتار كوشiرگەن اباي شىعارمالارىنىڭ قولجازبالارى ۇلى دالانىڭ ايماقتارىنا كەڭ تاراعان.
ۇلى دالا تاريحىنداعى ابايدىڭ دانالىق مەكتەبiندەگi اڭگiمەلەردiڭ تاريحي, تانىمدىق, الەۋمەتتiك, ادامشىلىق ءمانi جونiندە كاكiتاي ىسقاق ۇلى 1909 جىلى بىلاي دەپ جازعان: «اباي …انشەيiن وتىرعاندا, كوبiنەسە, ءوزiنiڭ قىزىقتى كورiپ, كوڭiلi راحات بولاتۇعىن ءسوزiن ۇعار دەگەن بالا-شاعاسى, ۋا عايري جونگە تالاپ بايىپتى جاس جiگiتتەر ورتاسىندا وزگە ەل ءسوزi, شارۋا ءسوزi cويلەنبەي, ءوزiنiڭ بiلگەنiن, سەزگەنiن ايتىپ, ادامنىڭ ادامشىلىعى قانداي مiنەزبەن تۇزەلەدi, قانداي ق ۇلىقپەن بۇزىلادى, عالىمدى قالاي iزدەۋگە كەرەك, ءومiردى قالاي كەشiرسە ءجون بولادى, بۇرىن قانداي عالىمدار وتكەن, ولاردىڭ ارتىقشا ايتقان سوزدەرi قانداي – ايتەۋiر نە ءتۇرلi ناسيحاتپەن بولسىن جاستارعا عيبرات بولىپ, ادامشىلىعى تۇزەلەر دەگەن ءسوزدi ايتىپ وتىرۋدان قانشا ۋاقىت بولسا دا جالىقپاي, ىنتالى كوڭiلمەن بەك راحاتتانىپ ايتىپ, ۇقتىرىپ وتىرۋشى ەدi».
XIX عاسىردا قىز جاساۋىنا ارنالعان مۇلiكتەرمەن (اق وتاۋ, توسەك-ورىن, كيiم-كەشەك, ساۋكەلە, ىدىس-اياق, قارۋ-جاراق, قۇرال-جابدىق) بiرگە ابايدىڭ قولجازبالارى دا بەرىلگەن ەكەن. م.اۋەزوۆتىڭ دەرەگi بويىنشا, پاكيزات, ءۋاسيلا, ءاسيا, راحيلا, عاليا, عابيدا, قانىش دەيتiن قىزدار ۇزاتىلعاندا ابايدىڭ قولجازبالارىن جاساۋدىڭ بiر بولشەگi رەتiندە وزدەرiمەن بiرگە الا كەتكەن, كوزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قىزعىشتاي قورىعان, دۇعاداي وقىعان. مۇنداي ونەگەلi ءداستۇر گرۋزيندەردە دە بولعان. شوتا رۋستاۆەليدiڭ «جولبارىس تەرiسiن جامىلعان باتىر» داستانى ۇزاتىلاتىن ارۋعا جاساۋ رەتiندە بەرiلگەن. اقىندىقتى دا, ۇستازدىقتى دا, اڭگiمەشiلدiكتى دە, شەبەرلiكتi دە الەۋمەتتiك قىزمەتتiڭ قۇرالى ەسەبiندە قولدانعان.
ابايدىڭ تىڭدارماندارىنا قويار شارتى مىناۋ:
كوكiرەگiندە وتى بار,
قۇلاعىن ويلى ەر سالسىن!
قابىل كورسە ءسوزiمدi,
كiم تانىسا, سول السىن!
(«وزگەگە, كوڭiلىم, تويارسىڭ»).
وسيەتتەي قاسيەتتi ءدارic-اڭگiمەلەرiن تىڭداۋشىلاردىڭ قابىلداۋى, ۇعۋى, وي ءتۇيۋi, قورىتىندى شىعارۋى, ءمان-مازمۇنىنا تەرەڭدەۋi, شىعارماشىلىق, زيالىلىق دەڭگەيi دە سارالانعان.
بۇعان:
بۋىنسىز تiلiڭ,
بۋلى ءسوزىڭ,
اسەرلi ادام ۇعىلىنا, –
دەگەنى دالەل.
ادامزات رۋحانياتى تاريحىندا شەشەندiكپەن, بiلگiرلiكپەن اڭگiمە-لەكتسيا وتكiزۋ ءۇردiسiن باستاعان پيفاگور (ب.ز.د. 576-496 جىلدار) ەكەن. ونىڭ ەكi مىڭ شاكiرتi بولعان. سونان سوڭ اريستوتەل (ب.ز.د. 384-322 جىلدار) اكادەميالىق ساۋلەتتi باق iشiندە تاڭەرتەڭ (بۇل كەزدە عىلىمنىڭ كۇردەلi تاراۋلارى بويىنشا) جانە كەشكە وقىعان. اريستوتەلدiڭ ءوزi پلاتوننىڭ (ب.ز.د. 428-347 جىلدار) لەكتسياسىن ب.ز.د. 367-347 جىلدار اراسىندا تىڭداعان.
ساحارا جۇرتىندا ابايدىڭ داڭقتى جىرلارى مەن ءان-كۇيلەرiنەن حالىق قاناتتانعان, ويىن, سەزiمiن, قيالىن بايىتقان.
ابايدىڭ كەسەك, كوركەم iستەرiنە, ەرەسەن ويشىلدىق ەڭبەگiنە, شەشەندiك, اڭگiمەشiلدiك, اقىندىق ونەرiنە, باستاماشىلدىق-كوسەمدiك بiتiمiنە قۇمارتىپ قىزىققان سىرت ەلدiڭ بiر جاقسىسى: «جاستار, سەندەرگە باق بەرگەن. ول باق-كۇندە ورتاڭدا, قولىڭدا, بارiڭە نەشە الۋان ۇستازدىق, ۇلگi, ونەگە ۇيرەتiپ وتىرعان – اباي! جىلىندا ابايدى بiر-اق رەت كورەتiن بiزدi ايتساڭشى!» (م. اۋەزوۆ دەرەگi).
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور