1990 جىلى قازاقستان كوپۇلتتى, ونىڭ بىرەگەيلىگى وسى ەتنوستىق سان الۋاندىلىقتا دەگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ءاۋ باستان-اق ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىن ىزدەپ, حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىم مەن سەنىم ايماقتارىن كەڭەيتۋگە بار كۇشىن سالدى.
ول تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە سالىسىمەن مەملەكەتىمىزگە پاراساتتى ۇلتتىق ساياساتتىڭ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان ۇلتتىق ماسەلەنى ادىلەتتى شەشۋدىڭ ءبىر ءتيىمدى جولى مەن ينستيتۋتى رەتىنە 1995 جىلى قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ونىڭ الدىنا قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماقسات ەتىپ قويىلدى. ءدال سول كەزدەردە ۇلتتىق ساياساتتىڭ باستى قاعيداتتارى دا نەگىزىنەن ايقىندالدى. ول مامىلەگە نەگىزدەلگەن قوعامدىق تۇراقتىلىق, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولى بولاتىن. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ەۆوليۋتسيالىق ۇستانىمعا باسىمدىلىق بەرىلدى.
اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاڭا مىندەتتەرى قاتارىنا, ەڭ الدىمەن, پاتريوتتىق تاربيە, ازاماتتىقتى جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى نىعايتۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم جاتتى. اسسامبلەيا جۇمىسى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا نەگىزدەلىپ ءتۇزىلدى. ونىڭ قارجىلىق جانە ماتەريالدىق بازاسى نىعايتىلدى. اسسامبلەيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتى ارتتى. وسىنداي ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋدىڭ ارقاسىندا قحا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ, كوپتەگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
ەگەر ۇلت ساياساتى كونستيتۋتسياعا سايكەس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلمەسە, وندا كەز كەلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلە تابان استىنان ۋشىعىپ, ۇلتتىق رەڭك الىپ, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىنا زيان تيگىزۋدىڭ ىقتيمالدىعى زور بولدى. ونى ءبىز بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەيبىر رەسپۋبليكالاردىڭ مىسالىنان جانە ءوز ەلىمىزدە تۇرمىستىق دەڭگەيدە ورىن الاتىن جاعىمسىز كورىنىستەردەن بىلەمىز. بۇل مىسالدار بىزگە ەتنوسارالىق شيەلەنىستەردىڭ تۇپتەپ كەلگەندە قوعامدىق-ساياسي سيپات الاتىندىعىن جانە ونىڭ ءتۇپ-تامىرى ادەتتە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەن «سۋسىندايتىنىن» جاقسى كورسەتىپ بەردى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ قازاقستاندا ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس حالىقتاردى الالامايتىن, بارشانىڭ ەركىن دامۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن اشىق ساياسات جۇرگىزىلدى.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى, ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ۇندەسۋىن جولعا قويىپ, جالپى قازاقستاندىق ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن كوپ مادەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى. ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحاني تۇلەۋىن, ونىڭ دىنارالىق كەلىسىمى مەن قوعامدا ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاتسىنباۋىنا تولىق مۇمكىندىكتەر تۋدى. قىسقاسى, قازاقستاندى رۋحاني كەلىسىم ەلىنە اينالدىرىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ ساناسىنداعى بەتبۇرىسقا قول جەتكىزۋدەگى باستى ماقسات رەتىندە كۇن تارتىبىندە تۇردى.
ەكىنشى جاعىنان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دەر كەزىندە ناقتى جانە ساپالى شەشىپ وتىرعان جاعدايدا تۇرعىندار اراسىنداعى نارازىلىق باسىلىپ, ولاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى ارتىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستارداعى كەيبىر تۇيتكىل ماسەلەلەر وزىنەن ءوزى شەشىمىن تاۋىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتاردىڭ قۇقىقتارى ىسكە اسىرىلىپ, ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن ولاردىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا شەكتەۋگە جول بەرمەۋدىڭ كەپىلدىكتەرى ارتا تۇسەر ەدى.
قازاقستاننىڭ زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرىن قالىپتاستىرىپ, قوعام مۇشەلەرىنىڭ بويىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋ مىندەتىن بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرۋىنا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋى دانەكەر بولا الادى. مۇنداي ۇنقاتىسۋعا قوعامنىڭ دا بەيىم بولعانى دۇرىس. سولاي عانا زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرى مەن مادەني ۇدەرىستەرىنە ساي كەلەتىن ءدىني سانا قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى ءدىننىڭ دىڭگەگى – داستۇرمەن بەرىك. سوندىقتان بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىڭ, قوعام مەن ءدىننىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ مودەلىن تابۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ىلگەرىشىل, بەيبىتسۇيگىش, تولەرانتتى, اشىق قوعام قۇرۋ مىندەتىن شەشپەك كەرەك.
سونىمەن قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى دەگەننىڭ ورنىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەگەن جاڭا اتاۋى بەرىلگەندە وعان قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ جانە ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتى قالىپتاستىرۋ سياقتى باستى ماقسات جۇكتەلگەن بولاتىن. ياعني الدىمىزدا اسسامبلەيا تاريحىن تۇراقتىلىق تاريحىنا اينالدىرۋ مىندەتى تۇرعانى بەلگىلى. ول دەگەنىمىز قحا-نىڭ جاڭا مىندەتتەرىنە سونىمەن بىرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن قارىم-قاتىناس سالاسىن ىرىتكى سالعىش كۇشتەردىڭ ساياساتتاندىرۋىنا جول بەرمەۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ سەكىلدى باعىتتار دا جاتادى.
ۇلتتىق ساياساتتا ساياسي ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ الاتىن ورنى بولەك. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستانداعى ساياسي وزگەرىستەر مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ بىرتە-بىرتە جانە بۇلجىتپاي ىسكە اسىرىلماق. سونىمەن قاتار ول ەكونوميكانى رەفورمالاۋ قازىر ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن قايتا قۇرۋسىز مۇمكىن بولمايدى دەگەن ىرگەلى قاعيداتتىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ وتىر. سەبەبى قوعامدىق تۇراقتىلىق ۇلت ماسەلەسىن دەموكراتيالىق نەگىزدە شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى. ول – حالىقتىڭ بىرلىگى مەن بىرىڭعاي ازاماتتىق, ءبىر مەملەكەتتىك ءتىل. جالپى, ساياسي مودەرنيزاتسيا بارىسىندا ادامداردىڭ ناسىلىنە, ۇلتىنا, ءتىلى مەن دىنىنە قاراماستان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن جانە بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارىلۋى كەرەك. مۇندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ءداستۇرلى دىندەرمەن ءوزارا بايلانىسى, دياسپورالار مەن ەتنوستىق توپتاردىڭ ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق قوعامنىڭ جانە ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامداستىقتىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگىن تۇسىنگەن ءجون. قازاقستانداعى دياسپورالار مەن ەتنوستىق توپتاردىڭ مادەني-رۋحاني قۇقىقتارىن ساقتاپ, دامىتۋعا كەپىلدىك بەرىلەتىندىگىنە دەگەن ولاردىڭ سەنىمىن نىعايتۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سول سياقتى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ الەۋەتىن ماقساتتى تۇردە جاڭعىرتۋ, ونىڭ قازاقستاندىق قوعامداعى شوعىرلاندىرۋشىلىق ءرولىن كوتەرۋ وتە ماڭىزدى. ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم ساياساتىنىڭ كەشەندى سيپات الاتىندىعىن ونىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني-ءبىلىم, سول سياقتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسقا دا سالالارىمەن تىعىز بايلانىستا قارالاتىندىعىن ەسكەرگەن ابزال.
ەلىمىزدە قولعا الىنعان ساياسي مودەرنيزاتسيالاۋ ۇدەرىسى جەرگىلىكتى ەلدى مەكەندەردەگى ەتنوستىق جانە ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ ماسەلەلەرىن مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ نەگىزىندە تياناقتى جانە ومىرشەڭ ەتىپ شەشكەن ءجون. بۇل مىندەتتەردىڭ قاتارىنا ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق نامىسىن قۇقىقتىق قورعاۋدى, ولاردىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن جانە ءدىني نانىم-سەنىمدەرىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى دە جاتقىزۋعا بولادى. ول ءۇشىن, ارينە ەتنوسارالىق قاقتىعىستارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى باعىتتاعى احۋالدى زەرتتەپ, ونى بولدىرماۋعا ارنالعان عىلىمي ۇسىنىستار دايىنداپ, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا جولدارى مەن ولارعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرىن قاراستىرىپ, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق بايلانىستىڭ تاجىريبەسى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋ قاجەت.
تۇبىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, سول ارقىلى قوعامدى ۇيىستىرۋ بارىسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن, قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قۇندىلىقتارىن مىزعىماس ەتىپ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن ازاماتتىق دامۋ ءۇردىسىن نىعايتاتىن بىردەن-ءبىر كۇشكە اينالعانىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. بۇل ۇدەرىس رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, ءدىني جانە تاعى باسقا بەلگىلەرىنە قاراماستان جالپىحالىقتىق سيپات الۋى شارت. ول ءۇشىن اسسامبلەيا شەكتەن تىس مەملەكەتتەنۋگە ۇمتىلماي, ازاماتتىق الەۋەتىنە باسىمدىق بەرگەنى ءجون. سوندا عانا الەۋمەتتىك ورتادا ادىلەتتىلىك ورناپ, قوعام تازارادى. سول كەزدە عانا مەملەكەتتىڭ قولى ۇزارىپ, زامان وڭالىپ, مادەني-رۋحاني جاڭارۋ شىنايىلىققا يە بولار ەدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى