الاش-ارمان

وسى ايدا ءسى­بىر ۇكىمەتىنە «الاشوردا ءوز ارمياسىن بۇكىلرەسەيلىك ارميانىڭ قۇرامداس بولىگى» دەپ ەسەپتەيتىنى حابارلاندى. ال 12 تامىزدا الاشوردا اسكەري ءبولىمىنىڭ باس­شىسى كاپيتان حاميت توقتامىسوۆ ۇكى­مەتكە سەمەيدە قۇرىلعان ءبىرىنشى الاش ات­تى اسكەرى (38 وفيتسەر, 750 اتتى جىگىت) وقىپ-جاتتىعۋعا كىرىسكەنىن, ال پاۆلودار, زاي­سان, قارقارالى, وسكەمەندە جينالعان جىگىتتەردىڭ (بارلىعى 850) «قارجى, قارۋ, كيىم-كەشەك جانە نۇسقاۋشىلار» بول­ماۋى سەبەپتى بوس وتىرعاندارىن حابارلادى. سول كۇنى ءسىبىر ارمياسىندا بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا «قازاق قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ» دالا كورپۋسى كومانديرىنە جۇكتەلدى. بىراق الاشوردا توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ پەن توقتامىسوۆ 18 تامىزدا ءوزارا الماسقان حابارعا قاراعاندا, «الىس بولىستاردان, ءتىپتى باسقا ۇيەزدەردەن جىگىتتەر كەلىپ جا­تىر», بىراق ميليتسيا ۇستاۋعا قاجەت «قار­جى تاۋسىلدى. ...شاراسىزدىق احۋال قا­لىپتاسىپ تۇر»...

بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايشى جينا­لىس مۇشەلەرىنىڭ كوميتەتى (كومۋچ) 1918 جىلعى شىلدەدە سامارا قالاسىندا الاش­وردامەن ء(اليحان بوكەيحانوۆ, مۇس­­تا­فا شوقاەۆ باستاعان وكىلدەرمەن) اس­كە­ري-ساياسي وداق شارتىنا قول قويدى. الاش­وردا كومۋچپەن بىرگە ۋفا قالاسىندا ۋاقىت­شا بۇكىلرەسەيلىك ۇكىمەت – ۋفا ديرەك­تورياسىن قۇرعان 1918 جىلعى 8–23 قىر­كۇ­يەكتەگى مەملەكەتتىك ءماجىلىستىڭ جۇ­مىسىنا قاتىستى. ەرتەڭىنە, 24 قىركۇيەكتە (قۇجاتتاردا ەسكى كۇنتىزبەمەن 11 قىر­كۇ­يەك دەپ كورسەتىلگەن), مەملەكەتتىك ماجى­لىسكە قاتىسقان الاشوردانىڭ ۇكىمەت مۇ­شەلەرى ء(اليحان بوكەيحانوۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, جانشا دوسمۇحامەدوۆ, احمەت ءبىرىمجانوۆ, ءالىم­حان ەرمەكوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ) ءوز وتىرىسىن وتكىزدى. وندا الاش اۋما­عىنداعى جەرگىلىكتى باسقارۋدى ۇيىم­داس­­­تىرۋ جانە الاشوردانىڭ باتىس بو­لىم­­شەسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. 11 باپ­تان تۇراتىن قاۋلى قابىلداندى. 5-باپ­تا «سوعىس ۋاقىتىنا جانە قاتىناس جول­دارىنىڭ ناشارلىعىنا بايلانىستى, الاش اۆتونومياسىنىڭ بوكەي ورداسى, ويىل ءۋالاياتى, زاكاسپي وبلىسىنىڭ ماڭ­عىستاۋ ۇيەزى, تورعاي وبلىسىنىڭ اق­توبە جانە قازاق ۇيەزدەرى كىرەتىن باتىس بولىگىن ءىس جۇزىندە باسقارۋ ءۇشىن الاش­وردانىڭ باتىس ءبولىمى قۇرىلادى» دەپ تۇ­جىرىمدالعان. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل قاۋلىمەن «ويىل ءۋالاياتى تاراتىلدى» دەپ جاڭساق پايىمداپ ءجۇر, كەرىسىن­شە, بايقالىپ تۇرعانداي, ويىل ءۋالاياتى – با­تىس ءبولىمنىڭ قۇرىلىمىنداعى اكىم­شىلىك اۋماقتاردىڭ ءبىرى. ال بۇرىنعى ويىل ءۋالاياتى ۇكىمەتىنىڭ قۇرامى جاڭا­دان قوسىلعان اۋماقتاردىڭ باسشى قاي­رات­كەرلەرى ەسەبىنەن ۇلعايىپ, باتىس بو­لىمشەنى باسقاراتىن ۇكىمەتكە اينالدى. جاڭا قۇرامعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ, باق­تىگەرەي قۇلمانوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ەسەن تۇرمۇحامەدوۆ كىردى جانە ول اۋماق­تاعى قازاق ەمەس, حالىقتىڭ ءوزى سايلايتىن تاعى ەكى وكىلمەن تولىقتىرىلاتىن بول­دى. وسىلاي توتەنشە جاعدايلاردا الاش­وردانىڭ بارلىق قۇقىقتارىن پايدالانا الاتىن باتىس الاشوردا ۇكىمەتى جاساقتالدى.

ۋفادان ومبىعا كەلگەن ۋاقىتشا بۇ­كىل­رەسەيلىك ۇكىمەت «جاقىن كەزەڭگە بار­لىق مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندا­رىن ءبىرتۇتاس مينيسترلەر كەڭەسىنە باعىن­دىرۋ قاجەت» دەپ تاۋىپ, 1918 جىلعى 4 قارا­شاداعى پار­مەنىمەن «الاش ۇكىمەتى – الاشوردا ءومىر ءسۇرۋىن دوعاردى» دەپ قاۋلى ەتتى. سول پارمەنمەن «ەرەكشە ەرەجە نەگىزىندە قازاق ۇلىستارىنىڭ مادەني-تۇرمىستىق جانە ەكونوميكالىق مۇقتاجدىقتارىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر قاراماعىندا بولاتىن الاشتى باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل لاۋازىمى» تاعايىندالدى. وسى جايتقا وراي الاش اۆتونومياسىن قول­دامايتىن اۆتور «يكس» دەگەن بۇر­كەنشىك اتپەن سەمەيدە شىعىپ تۇر­عان «سۆوبودنايا رەچ» گازەتىندە: ء«بىز سۇل­تان بوكەيحانوۆ قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل بولىپ تاعايىندالادى دەپ ەستىدىك», دەپ باستاپ, «مادەنيەتى جوق حالىققا» اۆتونوميا بەرۋ «قۇردىمعا اپاراتىنىن», الاشورداشىلاردىڭ «قارۋ­لى قىلمىسكەر ەلەمەنتتەرى اۆتونومياعا قار­­­­سى قازاقتاردى – بولشەۆيك دەپ قا­تاڭ جا­زالاپ جۇرگەندەرىن» جازدى. «بوكەي­حانوۆ مىرزا ەشقانداي دا بارشا قازاق حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىن ءبىلدىرۋشى ەمەس», دەپ ءتۇيدى. بوكەيحانوۆتى «قازاق حالقىن باسقارۋعا باستى ۋاكىلدىك بەرىلگەن ادام ەتىپ تاعايىنداۋ – سۇر قاسقىرعا تابىن تاع­دىرىن ۇستاتقانمەن بىردەي» دەدى. ونىڭ «1748 جىلى حاندىق لاۋازىمعا تا­لاسىپ, ...بيلەۋشىنى ز ۇلىمدىقپەن ولتىر­گەن ورتا ورداداعى تانىمال سۇلتان با­راق­تىڭ تىكەلەي ۇرپاعى» ەكەنىن ەسكە سا­لىپ, «الاشوردا توراعاسى» جانە «الاش­تى باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل» تەر­مين­دەرى قازاقتار ءۇشىن «باسقاشا تۇز­دىق­تالعان باياعى حان لاۋازىمى» بولىپ شى­­­عاتىنىن ايتتى. دەگەنمەن ءاليحان بو­كەي­­حانوۆتىڭ ەل ىشىندەگى دە, ساياسي قاي­­­­راتكەرلەر اراسىنداعى دا بەدەلى وتە جوعارى ەدى. بوكەيحانوۆ باسقارعان «الاش­­وردا» حالىق كەڭەسى ءوز قىزمەتىندە سىبىر­دەگى بيلىككە ءۇمىت ارتتى. ادميرال كولچاك «ۇكىمەت جارشىسى» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى 20 قاراشاداعى نومىرىندە جا­ريا­لاعان حالىققا ارنالعان ۇندەۋىندە: «بۇكىلرەسەيلىك ۋاقىتشا ۇكىمەت 1918 جىل­عى 18 قاراشادا ىدىراپ كەتتى. مينيستر­لەر كەڭەسى بيلىكتى تولىعىمەن قابىل الدى دا, ماعان, ورىس فلوتىنىڭ ادميرالى الەكساندر كولچاكقا بەردى, – دەپ حابارلاپ, الداعى جوسپارىن بىلاي تۇجىرىمداعان-دى: – ازامات سوعىسىنىڭ جانە مەملەكەتتىك تۇرمىستىڭ تولىعىمەن ىرىگەن وتە قيىن جاعدايىندا وسى بيلىك ازابىن موينىما الا وتىرىپ, ءوزىمنىڭ باستى ماقساتىم: ح­ا­لىق باسقارۋ ءتۇرىن وزىنە كەدەرگىسىز سايلاپ الا الاتىن بولۋ ءۇشىن ...شايقاسقا قا­بىلەتتى ارميا قۇرۋ, بولشەۆيزمدى جەڭۋ جانە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتار­تىپ ورناتۋ, ءسويتىپ ...بوستاندىقتىڭ ۇلى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ». مۇنداي مالىم­دەمە نيەتىنە ۇيلەسىپ تۇرعاندىقتان, الاش­وردا كولچاك بيلىگىمەن بايلانىسقا ءمان بەرىپ قارادى. ماقساتتى قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ارقاسىندا جوعارعى بيلەۋشى ادميرال كولچاكتىڭ پارمەنىمەن رەسەي ۇكىمەتى (رەسەي مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى, كول­چاك ۇكىمەتى) كەڭسەسىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى دا, وندا قازاق حالقىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق جايعاستىرىلۋى قارال­ماق بولدى. ماسەلەمەن كوميسسيا 1919 جىلعى 11 اقپانداعى وتىرىستا الدىن الا تانىستى. ماجىلىسكە الاشوردادان ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ جانە ايدارحان تۇرلىباەۆ قاتىناسقان. سوندا بوكەيحانوۆ الاشوردانىڭ پايدا بولۋى جانە العا قويعان ماقساتتارى جايىندا دايەكتى اڭگىمە قوزعاپ, ەل ىشىندەگى سوت, جەر-سۋ, ارميا ۇيىمداستىرۋ, ت.ب. ماسەلەلەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قارالۋىن سۇرادى. «قازاق حالقىندا سەپاراتشىلدىق وي جوق, ول رەسەيدەن ءبولىنۋدى قالامايدى. ءبىز – باتىسشىلدارمىز, – دەدى ول. – ...ءبىز مۇندا ءبىر عانا تىلەكپەن – ەلدىڭ قۇرىلتايشى ياكي ۇلتتىق جينالىسقا جەتۋىنە قاجەت ءتارتىپ ورناتۋعا اتسالىسۋ ماقساتىمەن كەلدىك». تاناشەۆ 1918 جىلدىڭ 4 قاراشاسىنداعى پارمەندى ەسكە الدى. سوعان سايكەس وزدەرىنىڭ «قازاق حالقىنىڭ وكىلدىك ورگانى تۋرالى ەرەجە» جانە «الاشوردا بويىنشا باس ۋاكىل تۋرالى ەرەجە» جاسايتىن كوميسسيا­لار ۇيىمداستىرىلادى دەپ كۇتكەندەرىن, ال جوعارعى بيلەۋشىنىڭ پارمەنىمەن قۇ­رىلعان مىنا كوميسسيانىڭ العا قويعان مىندەتى قانداي ەكەنىن بىلمەي تۇرعاندارىن ايتتى. وزدەرىنىڭ «الاشتى باسقارۋ ءۇشىن سوت قاجەت, جەر ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك, ميليتسيا جانە باسقا جايتتار قارالۋعا ءتيىس» ەكەنىن ايتىپ وتىرعاندارىن, سولاردى قا­راستىرۋ وسى كوميسسيانىڭ قۇزىرىنا كىرە مە, جوق پا – سونى ايقىنداپ العان ءجون بولماعىن ايان ەتتى. «باس ۋاكىل تۋرالى ماسەلە... ءبىز ۇكىمەتتە دايىندالعان ەرە­­جە بار بولار دەپ ويلاعان ەدىك» دەي كەلە, بۇل تاراپتا وزدەرىنىڭ الاشوردا بو­يىنشا باس ۋاكىلدى – گەنەرال-گۋبەرناتور قۇقىقتارى بەرىلگەن نەمەسە يندياداعىداي ستاتس-سەكرەتار مارتەبەسىندەگى قۇقىقتارى بار تۇلعا بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايتىندارىن ەستىرتتى.

الاشوردانىڭ ءتۇرلى سالادا ومبىعا ەلەڭ­دەۋى جالعاسىپ جاتتى. ماسەلەن, ۇلت كەڭەسىندەگى ساياسي قىزمەتىمەن قا­تار مۇ­حامەدجان تىنىشباەۆ ەكونو­مي­كا جانە تۇرمىس ماسەلەلەرىمەن شۇ­عىل­­­دان­عان ەدى. 1919 جىلعى ناۋرىزدا سەمەي زەم­ستۆو باسقارماسى قۇرىلىس-تەحني­كا­لىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە سى­بىر­­دەگى ومبى, توم, نوۆونيكولاەۆسك ء(نو­ۆو­سىبىر) قالالارىن ىسساپارمەن ارالاپ, ۇيەزدە سالىنباق مەكتەپتەر مەن ەمحانا­لار قۇرىلىسىنا قاجەت ماتەريال­دار ال­دى. ال 1919 جىلعى 16 ساۋىردە «جە­تىسۋ وبلىسى قازاقتارىنىڭ ۋاكىلى, 2-ءشى مەم­لەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى, (لۆوۆ پەن كەرەنسكي ۇكىمەتى) تۇركىستان كومي­تەتىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان اۆتونومياسى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, الاشوردا مۇشەسى, جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارىنداعى اشىققان قازاقتارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ تور­­اعاسى, قاتىناس جولدارى ينجەنەرى مۇحا­مەدجان تىنىشباەۆ» دەپ قول قويىپ, الاش (زارەچنايا سلوبودكا) قالاسىنان جو­عارعى بيلەۋشىگە جەتىسۋ وبلىسى قا­زاقتارىنىڭ اۋىر ءحالى جايىندا ۇلكەن بايانداما جولداپ, بولشەۆيكتەردەن ازات ەتىلگەن اۋداندارداعى ەل-جۇرتقا كو­مەكتەسۋ ءۇشىن جەتى باپقا تىزىلگەن (اس­تىق, شارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارىن, قۇ­رىلىس ماتەريالدارىن, ءدارى-دارمەك, قار­جى ءبولۋ جانە قازاق ينتەلليگەنتسيا­سىن قۋدالاۋدى توقتاتۋ جونىندە) كومەك كور­سەتۋدى سۇرادى. سول جىلعى جازدا جو­عارعى بيلەۋشى الەكساندر كولچاك ومبى­داعى ورداسىندا ورال كازاك اسكەرى مەن جايىق سىرتى قازاقتارىنىڭ وكىلدەرىن قا­بىلداپ, وتىنىشتەرىن تىڭدادى, كوتەرگەن ماسەلەلەرىن ءوزىنىڭ كەڭەسىندە شۇعىل قا­رايتىنىن مالىمدەدى. قازاق وكىلى جوعارعى بيلەۋشى كولچاكقا «قۇرمەتتى اقساقال اتاعىن بەرۋ تۋرالى» سەزدىڭ قاۋلىسىن تابىس ەتتى. 1919 جىلعى 7 ماۋسىمدا جان­شا دوسمۇحامەدوۆ جىمپيتىدان الەك­ساندر كولچاكقا جولداعان حاتىندا قا­زاق ولكەسىنىڭ بولشەۆيكتەر ورىنبور–تاشكەنت تەمىر جولى بويىن الۋىنا بايلانىستى ءىس جۇزىندە تەڭدەي ەكى جارتىعا – شىعىس جانە باتىس بولىككە ءبولىنىپ قال­عانىن, وسى ەكى بولىك اراسىنداعى «بايلانىس قيىنداپ كەتكەندىكتەن, الاشوردا قازاق ولكەسىن باسقارۋ ءىسىن ۋاقىتشا شى­عىس جانە باتىس بولىمشەگە ءبولىپ جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتتى. «الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ سالىستىرمالى تۇر­دە قاراعاندا شىعىس بولىمشەدەن ينتەل­ليگەنتتىك كۇشتەرى مولىراق بولعاندىق­تان, تيىسىنشە قول جەتكىزگەن تابىستارى دا ار­تى­عىراق بولدى», دەپ, ناقتى مىسالدار كەلتىردى. ازاماتتىق باسقارۋ سالاسى بويىنشا ءوز اۋماعىندا زەمستۆولىق جانە قالالىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ىستەرىن جولعا قويۋدى اياقتادى. سوت جۇيەسىن جاسادى. باسقارۋدىڭ پوليتسيالىق بولىگىن دە رەتتەدى. قارۋلى كۇشتى ۇيىمداستىرىپ, جاساۋداعى قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن «قازاق ءتىلىن, تۇرمىسى مەن ادەت-عۇرپىن, پسيحولوگياسىن» بىلەتىن وفيتسەرلەر قا­جەت ەدى, سوندىقتان بولىمشە اسكەري مەك­­تەپ اشتى, قازاق پراپورششيكتەرىنىڭ ال­­عاشقى تۇلەگى دايارلانىپ تا قويدى. ءبى­رىن­شى پولك جاساقتالدى, بىراق اسكەري بو­لىم­دەردى ويداعىداي قۇرۋعا قارۋ-جاراق, قار­جى جەتىسپەيدى. ەش جاقتان ەشقانداي ما­تەريالدىق كومەك الماعاندىقتان, الاش­وردا ءوز اسكەري بولىمدەرىن تەك جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ۇستاۋدا. 

الايدا ازامات سوعىسىنىڭ وت-جالىنى شيەلەنىستىرگەن ساياسي جاعداي, جەر-جەردە كەڭەس وكىمەتىنىڭ نىعايا باستاۋى الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىن مۇل­دەم قيىنداتتى. الاشوردانىڭ تور­عاي وبلىستىق بولىمشەسىندە «سوۆەت وكى­­مە­تىنە قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن اح­مەت باي­تۇر­سىنوۆ جانە باسقالار», تور­عاي گۋبەر­نياسىنىڭ اسكەري كوميسسارى توكارەۆ پرەدسوۆناركوم لەنينگە (كوشىر­مەسى ۆتسيك پەن سوعىس ىستەرى حالكوماتىنا) جول­­داعان جەدەلحاتقا قاراعاندا, «سوۆەت وكىمەتىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بول­دى. ...باي­تۇرسىنوۆتى تورعاي ۇيەزدىك سوۆ­دەپ تور­اعاسى قارالدين ...جانگەلدين جول­داسقا ەرتىپ كەتتى». احمەت بايتۇرسىنوۆ (ىڭعايى, ورتالىق الاشوردانىڭ تاپسىرماسىن العاننان كەيىن) كەڭەس وكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى ءالىبي جانگەلدين­مەن بىرگە ماسكەۋگە اتتاندى. جانگەلدين اسكەر-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسكە (رۆس), بۇ­كىلرەسەيلىك باس شتابقا, سوعىس كوميسسارلارى بيۋروسىنا بەرگەن بايانداماسىندا «...قانتوگىس بولدىرماۋ ءۇشىن دۋلاتوۆتىڭ شايكاسى جانە... جاساعى سوۆەت وكىمەتىن مويىندادى... باسشىلارىنىڭ ءبىرىن, اتاپ ايتقاندا كورنەكتى قازاق ادەبيەتشىسى رە­تىندە بايتۇرسىنوۆتى ماعان قوسىپ ماس­كەۋگە جىبەردى. ... بايتۇرسىنوۆ قازىر مە­نى­­مەن بىرگە ماسكەۋدە» دەپ كورسەتكەن. باي­تۇرسىنوۆتىڭ ساپارى ءساتتى بولدى. بۇكىل­رەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (ۆتسيك) 1919 جىلعى 4 ساۋىردە ارنايى قاۋ­لى شىعارىپ, الاشورداشىلاردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەندەرى ءۇشىن جازالانۋدان ازات ەتتى, ياعني ولارعا مەم­لەكەتتىك بيلىك ورگانى اتىنان امنيس­تيا (بولعان جايتتى ۇمىتۋ, كەشىرۋ شاراسى) جاريالاندى. 1919 جىلعى 10 شىلدەدە اح­مەت بايتۇرسىنوۆ قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ (قاز­­رەۆكومنىڭ) قۇرامىنا ەنگىزىلدى. رەۆ­­كوم­دا ەل مۇددەسىن كوزدەگەن بىرقاتار جۇ­مىس اتقارا كەلە, 1920 جىلعى 4 ساۋىر­دە ول «عاسىرلار بويى ەزگىدە بولىپ كەل­گەن قازاق حالقىن ازات ەتۋدىڭ جول­دارىن كوپ ۋاقىت بويى ىزدەۋدەن كە­يىن... تاپتار مەن ۇلتتاردى تولىق ازات ەتۋ­دى ءوزىنىڭ الدىنا تىكەلەي ماقسات ەتىپ قوي­عان جانە ونى ءىشىنارا جۇزەگە اسىرعان ينتەرناتسيونالدىق كوممۋنيستىك پارتيا... ...باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كو­مەكتەسۋ ءۇشىن روسسيا كوممۋنيستىك بول­­شەۆيكتەر پارتياسىنا وتۋگە شەشىم قابىلدادىم» دەپ, رك(ب)پ ورىنبور كوميتەتىنە ءوتىنىش تاپسىردى. قازرەۆكوم 1919 جىلعى 15 قىركۇيەكتەگى وتىرىسىندا «اقگۆاردياشىلار جاعىندا ارەكەت ەتىپ جۇرگەن, باسىندا دوسمۇحامەدوۆ تۇر­عان ورالدىق الاشورداشى قازاقتاردى سوۆەت وكىمەتى جاعىنا تارتۋ ءۇشىن» ارنايى قاۋلى قابىلداپ, «رەۆكوم مۇشەلەرى بايتۇرسىنوۆ پەن تۇنعانشين جولداستارعا ءوز اتتارىنان دوسمۇحامەدوۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قۇق بەردى». 27 قازانداعى وتىرىستا احمەت بايتۇرسىنوۆ «سوۆەت وكىمەتى قازاق حالقىنا اۆتونوميالىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جالعان ەمەس, ءىس جۇزىندە بەر­گەنىن قازاقتاردىڭ انىق كورىپ, كوزدەرى جەتەتىندەي ارەكەتتەر» جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سول ورايدا «قازاق رەۆكومى بارلىق قازاقتارعا, سونىڭ ىشىندە اقتار جاعىندا سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن الاشورداشىلاردىڭ تورعايلىق جانە ورالدىق توپتارىنا سوۆەت وكىمەتى جاعىنا شىققان جاعدايدا امنيستيا جاريالاۋدى» ۇسىندى. 31 قازاندا قازرەۆكوم امنيس­تيا جاريالاۋ جايىنان تۇركمايدانعا ءوتىنىش بەرۋگە قاۋلى الدى. 1919 جىلعى 4 قا­را­شادا تۇركىستان مايدانىنىڭ اسكەري-رە­ۆوليۋتسيالىق كەڭەسى (رەۆۆوەنسوۆەت, رۆس) «سوۆەتتىك رەسەيگە قارسى كۇرەسكە تىكە­لەي نەمەسە جاناما تۇردە قاتىسقان بارلىق قازاق حالقىنا تولىق كەشىرىم جاريالانسىن» دەگەن قاۋلى شىعارىپ, امنيستيا شارتتارىن جاريالادى. وسى شەشىمدەرمەن قوسا قازرەۆكوم وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى كوپ ۇزاتپاي ءوز ناتيجەسىن بەردى. ازامات سوعىسىندا رەسەي جوعارعى بيلەۋشىسىنىڭ اسكەرىنەن قىزىلدار باسىم تۇسە باستاعانى ايقىندالىپ كەلە جاتقان, تيىسىنشە ونىڭ قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ وتىنىشتەرىنە كوڭىل بولۋگە مۇرشاسى كەلمەيتىن. وسىنى كورگەن ءارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ امنيستياسىنا ارقا سۇيەگەن كوپتەگەن ازامات كەڭەستىك جۇيەنى مويىنداپ, جاڭا وكىمەتتىڭ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىنا قىزمەت اتقارۋعا كىرە باستادى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ عى­لىمي-شىعارماشىلىق جۇمىستارىمەن شۇعىلداندى. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا كەتتى. كە­ڭەس­تىك بيلىك الدىندا جەتىسۋدىڭ سولتۇس­تىگىندە تۇراتىن حالىقتىڭ اۋىر جاعدايى جونىندە ماسەلە كوتەردى. حالەل عابباسوۆ سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا وقى­تۋشىلىققا كىردى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ومبىدا از ۋاقىت اقمولا جانە ءسىبىر وبلىستىق وقۋ بولىمدەرىندە ىستەپ, 1920 جىل­عى كۇزدە تاشكەنتتەگى «اق جول» گازە­تىنە قىزمەتكە تۇردى. ءالىمحان ەرمەكوۆ توم پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن جالعاستىردى. رايىمجان مارسەكوۆ سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اقپارات-نۇسقاۋ بولىمىندە نۇسقاۋشى-تەكسەرۋشى بولىپ قىزمەت اتقارۋعا كىرىستى...

1919 جىلعى 10 جەلتوقساندا باتىس الاشوردا سوۆەت وكىمەتى جاعىنا شىعۋ شارالارىن مۇقيات ويلاستىرىپ بەلگىلەدى. اق كازاكتارعا قارسى سوعىس قيمىلىن جۇرگىزۋ جونىندە قۇپيا بۇيرىق شىعاردى. سول بۇيرىق بويىنشا تۇراقتى قازاق اسكەري بولىمدەرى 27 جەلتوقسان كۇنگى تاڭ­عى ساعات التى جارىمدا شابۋىلعا شىق­تى. ءۇش ساعاتقا سوزىلعان شايقاستان كەيىن قىزىلقوعا قالاسى ازات ەتىلدى. ەلەك كورپۋسىنىڭ كۇللى شتابى كورپۋس كومانديرىمەن, ونىڭ كومەكشىسىمەن, شتاب باستىعىمەن بىرگە قاماۋعا الىندى. جانە 500 جاۋىنگەر كازاك پەن وفيتسەر تۇتقىندالدى. تابىستى شايقاستار ناتيجەسىندە ەكىنشى كۇنى قالا اينالاسى 25–30 شاقىرىمعا دەيىن تازالاندى. قارسىلاستار تىلىنداعى جەرگىلىكتى جاساقتار دا سوعىس ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ, اق كازاكتاردىڭ ۇساق جاساقتارىن قارۋ­سىزداندىردى. وسىلار جايىندا باتىس الاشوردا ورىنبورداعى قازرەۆكومعا تولىق بايانداي كەلە, «سوۆەت وكىمەتىنىڭ جاۋلارىمەن كۇرەسكە بەلسەندى تۇردە قاتىسا وتىرىپ, الاشوردا ءوزىن سوۆەتتىك رەسەيگە ءىس جۇزىندە قوسىلدىق دەپ سانايدى» دەپ مالىمدەدى. «الاشوردانىڭ قازاق رەۆكومىمەن ءبىر مەكەمەگە قۇيىلىپ-بى­رى­گۋىن الاشوردا ءوزىنىڭ سوۆەت جاعىنا ءوتۋى­نىڭ تابيعي ناتيجەسى رەتىندە بىلەدى» دەگەن تۇجىرىمىن ايان ەتە كەلە, كىدىرتپەي شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ماسەلەلەردى تىزبە­لەدى. 1920 جىلعى 11 قاڭتاردا ويىل ۋالاياتىنداعى قىزىلقوعادا الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان وتىرىسى بولدى. شىعىس مايدانى 1-ءشى ارمياسى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ (رۆس) وكىلى ەۆگەني ناۋموۆ پەن قازرەۆكوم وكىلى نىسانعالي بەگىمبەتوۆ الاشورداشىلاردى كەڭەس وكىمەتى جاعىنا ناقتى تۇردە شىعۋىمەن قۇتتىقتاپ, ال­دا تۇرعان ماسەلەلەردى تۇجىرىمدادى. ولار­دىڭ تۇيگەن قورىتىندىلارىنا ساي­كەس (الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قازرەۆكومعا قوسىلاتىنى جانە الاشوردا اسكەري بولىم­دەرىنىڭ ورال مايدانى جويىلعانشا تاتار قوسىنى قۇرامىندا بولاتىنى, سوعىس ولجالارى ەسەپكە الىنىپ, قىزىل ارميانىڭ مۇقتاج بولىمدەرىنە بەرىلەتىنى, تاعى باسقا ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندە) شەشىمدەر قابىلداندى. حاتتاماعا الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ توراعاسى جانشا دوسمۇحامەدوۆ پەن قازاق اسكەريرەۆكومىنىڭ وكىلى نى­سانعالي بەگىمبەتوۆ قول قويدى. الايدا ءوزىن جەڭىمپاز سانايتىن كەڭەستىك بيلىك بۇعان كوڭىل اۋدارعان جوق. قازرەۆكوم 1920 جىلعى 5 ناۋرىزدا «قازاق ۇلتتىق «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ باتىس ءبولىمىن جويۋ تۋرالى» ماسەلە قاراپ, الاشوردا باسشىلارىن «سوۆەت بيلىگى قازاق ولكەسىندە نەعۇرلىم بەكەم ورنىققانعا دەيىن قازاق­تىڭ ەڭبەكشى بۇقاراسىنان وقشاۋلاۋ» جونىندە قاۋلى الدى. قازاق حالقىنىڭ سوۆەت وكىمەتىنە تىلەكتەستىكپەن قارايتىن بولىگى مەن ورتالىق اۋدانداردان قونىس اۋدارىپ كوشىپ كەلگەندەر (پەرەسەلەندەر) الاشوردانىڭ بەلسەندى قىزمەتكەرلەرىنە «جاۋىعىپ قارايتىندىقتان, ولاردى رەۆ­­كوم مۇشەلىگىنە دە, باسقا جاۋاپ­تى جۇ­مىستارعا دا ۇسىنۋدان باس تارتاتىن­دىق­تارى» جونىندە شەشىم شىعاردى. قازرەۆكوم باتىس الاشوردانىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەرىن ورىنبورعا شاقىردى, سو­سىن جانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇ­حامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كارىم جالەنوۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ بەسەۋىن ماسكەۋگە جىبەرىپ, تاعدىرلارىن بۇكىلرەسەيلىك ور­تا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشۋىنە قال­دىردى...

اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمى قالىپتاسقان, تۇراقتى ارمياسى بار, ۇزاق­قا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن بەل­گىلى ءبىر شارتتارمەن كەڭەس جاعىنا شىق­قان باتىس الاشوردانىڭ قىزمەتىن توقتاتىپ, مۇلدەم تاراتىپ جىبەرۋ ۇلكەن تاريحي وقيعا ەدى. بۇل جايت حح عاسىر باسىنداعى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسىمەن بىرگە ۇشقىنداپ, ءبىر مۇشەل بويى دامۋ ۇدەرىسىن باستان كەشۋ ارقىلى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جەڭىستى بەلەسىندە شاڭىراق كوتەرگەن الاش ورداسىن تۇگەلدەي جويۋ رەتىندە باعالاندى. سودان بەرى ءجۇز جىل ءوتتى. بىراق الاش رۋحى وشكەن جوق. قوز­عالىس كەڭەستىك پلاتفورمادا استىرتىن جالعاستى. ازاتتىق مۇراتتارىنا ادال ازاماتتار تاپ تۋىن كوتەرە ءجۇرىپ, ءاردايىم ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى. الاش يدەياسى ەگەمەندىك مۇراتتارىمەن دە ۇيلەسىپ كەتكەن, ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاڭا تۇرپاتتى تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرلەرىنە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدىڭ سارا جولىن كورسەتىپ كەلەدى.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى