قازاقتان شىعىپ, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ازاماتتار ساۋساقپەن سانارلىق. سونىڭ ىشىندە كوزىن كورىپ, قولىن ۇستاپ, تانىس-ءبىلىس بولعانىم ۇشقىش, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى تالعات بيگەلدينوۆ ەدى. ەندەشە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سان مارتە ەرلىكپەن كوزگە ءتۇسىپ, ەسىم-سويى ەرەكشە اتالعان, ەلىنە قالقان, جەرىنە قورعان بولعان وتانداسىمىزدىڭ ءومىر-دارياسىنان ۇزىك سىر ايتايىن.
ادەتتە, قايسارلىق اكەنىڭ قانى, انانىڭ سۇتىمەن سۇيەككە سىڭەدى دەپ جاتامىز. سول قانىڭدا بار قاسيەتتى حالقىمىز ەڭ الدىمەن جەتى اتادان ىزدەيتىن ەدى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىر دەمەڭىز, بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, تالعات بيگەلدينوۆتىڭ جەتىنشى اتاسى – ايگىلى قانجىعالى بوگەنباي باتىر. قوڭىراۋلى نايزاسىن قولعا العان بابا جولىن اراعا جۇزدەگەن جىل سالىپ, جەتىنشى ۇرپاعى جالعاعانىن كورمەيمىسىز. اتاسىنا ۇقساپ ول دا ەلىن قورعادى, قاس دۇشپانمەن بەتپە-بەت كەلدى. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن بيىكتە سامعاپ, دۇشپانىنا جانشىپ-اتىپ وق جاۋدىردى. مايدان جىلدارىندا 305 رەت شابۋىلعا شىعىپ, جەڭىس تاڭىن قارسى الىپ, اقىرى تۋعان توپىراعىنا قايتىپ ورالدى.
ءوز باسىم تالعات جاقىپبەك ۇلىمەن ەرتەرەكتەن تانىسپىن. بىراق اسا جاقىندىعىم بولعان جوق. تاشكەنتتەگى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەنىمىزدە باتىردىڭ ەسىمىن باسقا ۇلتتىڭ بالالارى الدىندا ماقتانىشپەن اتايتىنبىز. ول كەزدە تاۋ تۇلعامەن كەزدەسۋ, سۋرەتكە ءتۇسۋ دەگەن وي تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن ەدى. كەيىن قىزمەت بابىمەن الماتىعا اۋىسىپ كەلدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, 1982 جىلى سول كەزدەگى سوۆەت اۋدانىنداعى سايلاۋ بولىمشەسىندە كوميسسيا مۇشەسى بولدىم. وعان تالعات اعا دا مۇشە بولدى. العاشقى تانىستىعىمىز وسىلاي باستالدى. باتىر اعا سوعىس كەزىندەگى ەرلىكتەرىن اڭگىمەلەۋشى ەدى. ءبىز بولساق بار ىنتا-جىگەرىمىزبەن تىڭدايتىنبىز.
«الماتى» ساناتوريىندە بىرگە دەمالعان كەزدەرىمىز دە بولدى. بولمەمىز كورشىلەس ورنالاسىپ, جاقىن تانىستىق. سوندا سەمەي جاقتان كەلگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى دا دەمالىپ جاتتى. ولار ماعان «بوكە, تالعات اعانى جاقسى تانيدى ەكەنسىڭ. بىزبەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسسىنشى», دەپ قولقا سالدى. وتىنىشتەرىن تالعات اعاعا ايتىپ ەدىم, قارسى بولمادى. سۋرەتكە تۇستىك. سول سۋرەتتەردى دە ءار جەردە كورسەتىپ, ماقتانۋشى ەدىك. كەيىن تالعات اعانى اراعا 15 جىل سالىپ بارىپ بىراق جۇزدەستىردىم.
2004 جىلى تالعات بيگەلدينوۆتىڭ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جەرىنە كىتاپتارىمدى اپارىپ ەدىم, حاتشى قىز «تالعات اعا ءىس-ساپارىمەن كەتتى» دەدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى رەت بارعانىمدا ء«سىزدى قابىلداي المايدى. ۋاقىتى جوق» دەپ كەرى قايتاردى. اقىرى بارۋدى توقتاتتىم. 2005 جىلى ءۇيىنىڭ تەلەفونىن تاۋىپ, قوڭىراۋ شالدىم. تۇتقانى داۋىسى ساڭقىلداعان كەلىنشەك كوتەردى. امانداسىپ, ءوزىمدى تانىستىردىم. «تالعات اعامەن سويلەسۋگە بولا ما؟» دەپ ەدىم, ول كىسى ۇيىندە بولماي شىقتى. امالىم قۇرىپ, «جازعان كىتاپتارىم بار ەدى. سولاردى اعاعا سىيعا تارتۋ ويىمدا بار» دەدىم. «اعاڭىزبەن سويلەسەيىن. كىتاپتارىڭىزدى ماعان اكەلۋىڭىزگە بولادى» دەدى الگى كەلىنشەك. «اتىڭىز كىم بولادى؟» دەپ ەدىم, «ورىنبيكە. جاقسى ادامدار ءۇشىن بيكەش بولامىن» دەپ جاۋاپ قاتتى.
وسىلايشا جەڭگەيمەن كەلىسىپ, ەرتەڭىندە كىتاپتارىمدى اپارىپ بەردىم. ۇيدە ءسىڭلىسى ەكەۋى وتىر ەكەن. «اعاڭىز ساياجايعا كەتتى كىتاپتارىڭىزدى بەرەمىن. حابارلاسارمىز», دەدى بيكەش. ارادا 10 كۇن وتكەن سوڭ اعاعا ءوزىم قوڭىراۋ سوقتىم. ۇيدە ەكەن. امانداسقاننان كەيىن «پريحوديتە» دەپ شاقىردى. جۇرەگىم لۇپىلدەپ «اپىر-اي, قالاي قابىلدار ەكەن؟ نەگە ورىسشا سويلەدى؟ قاتال ادام-اۋ؟» دەگەن ويدا قالدىم. سوندا دا بولسىن كەنجە ۇلىم اساندى ەرتىپ, ۇيىنە باردىم. حال-جاعداي سۇراستىق. «اعا, كۇندە كەزدەسە بەرمەسپىز. ەستەلىك بولىپ قالسىن – سۋرەتكە, بەينەكامەراعا تۇسەيىكشى» دەپ قولقا سالدىم. تالعات اعا قاراپايىم كىسى ەكەن. سوزگە كەلگەن جوق. كەلىستى. وڭىرىنە تاعىلعان ناگرادالارىن جارقىراتىپ, فورماسىن كيىپ شىقتى.
سۋرەتكە ءتۇسىپ بولعان سوڭ جەڭگەي شايعا شاقىردى. اڭگىمەلەستىك. تەز ءتىل تابىستىق. ءبىر بايقاعانىم, ءسوز اراسىندا ورىسشانى كوپ قولدانادى ەكەن. «كىتاپتارىڭا ريزامىن. ماعان ۇنادى. داۆاي تەپەر پوچاششە زاحودي» دەپ, ورىس تىلىندە جازىلعان كىتابىن ۇسىندى. ەشكىمگە بەرمەي جۇرگەن ۇشقىش, مايدانداس ازاماتتاردىڭ البومىن كورسەتتى. مەن ونى كەلەسى كىتاپتارىما ەنگىزۋگە سۇراپ ەدىم, قينالا-قينالا كەلىستى. «جوعالتىپ الما! بۇل البوم مەن ءۇشىن بريلليانتتان دا قىمبات دۇنيە», دەپ قولحات الىپ, ءۇش كۇنگە رۇقسات ەتتى. تەزدەتىپ كوشىرمەسىن جاساپ, ۋادەلەسكەن كۇنى قايتارىپ بەردىم. كەيىن جازعان كىتاپتى قازاقشاعا اۋدارىپ, وسى سۋرەتتەردى 5-تومعا ەنگىزدىم.
وسىدان باستاپ تالعات اعامەن ايىنا 2-3 رەتتەن كەزدەسەتىن بولدىق. كەزدەسكەن سايىن اعانىڭ جۇرەگى تازا, اقكوڭىل, قاراپايىم, ەشكىمگە جامانشىلىق ويلامايتىن, اتاققۇمارلىعى جوق ادام ەكەنىن بايقادىم. نامىسشىلدىعى دا ءبىر توبە. ءوزىنىڭ ورنىن, باعاسىن ءبىلدى. جوعارعى جاقتاردا بىرەۋلەردىڭ ءوزىن قورلاپ, كەمسىتىپ جۇرگەنىن دە بايقادى. وزىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن دا سەزدى. بىراق نە ءۇشىن ونداي ارام جولدى تاڭداعاندارىن تۇسىنە المادى. بازبىرەۋلەردىڭ قىزعانىشىنان تۋعان دۇنيە ەكەنىن دە انىق اڭعاردى. ورىنسىز ماقتالعاندار مەن ماراپاتتالعانداردى ەستىپ, «وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەرگە نەگە جول بەرىلەدى؟» دەگەن ويىن دا ءار جەردە ايتتى.
ءبىر كۇنى تالعات اعا مەنىڭ تۋعان توپىراعىمدى بىلگەن سوڭ ء«سىز بيكەشتىڭ اتا-اناسىن بىلەسىز بە؟» دەپ سۇرادى. بىلمەيتىنىمدى ايتىپ, «نەگە سۇرادىڭىز؟» دەپ ەدىم, «ونى قارىنداسىڭىزدان سۇراڭىز» دەپ قىسقا قايىردى. سوندا بيكەش «مەنىڭ بالا كەزىمدە اجەم: «سەنىڭ اتاڭ ارعىن, سونىڭ ىشىندە قاراكەسەك. ولار 1928 جىلعى كامپەسكەدەن قاشىپ, بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ ماقانشى اۋدانى ارقىلى قىتايعا وتۋگە ارەكەت جاسادى. وتە المادى. ءسويتىپ ماقانشىدا قالىپ قويدى. وندا كەلگەنباي, نەمەسە كەلدىباي دەپ اتالاتىن جازىقتار, قۇدىق, قىستاۋ بار دەيتىن. ءبىر اپامىز ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن قاينار اۋىلىندا 1948-1950 جىلدارى مەكتەپتە ساباق بەردى» دەپ وتىرۋشى ەدى. قاي رۋ ەكەنىن ناقتى ايتا المايمىن» دەدى.
مىنە, عاجاپ. اياق استىنان بيكەش جەڭگەدەن قارىنداسقا اينالدى. وسىدان كەيىن ونىڭ اتا-باباسى تۋرالى مالىمەت كەلەسى كىتابىمدا جارىق كوردى. وسىلايشا تالعات اعا ماعان كۇيەۋ بالا بولىپ شىعا كەلدى. «اعا, ءسىز ەندى ماعان كۇيەۋ بالاسىز» دەدىم. «دا تى چتو گوۆوريش؟ يا جە ستارشە تەبيا نا 15 لەت» دەدى تالعات اعا. «اعا, ۆاس نيكتو نە زاستاۆليال جەنيتسيا نا موەي سەسترە. ونا مولوجە مەنيا نا 12 لەت, ا مولوجە ۆاس نا 30 لەت» دەدىم. «دا, ۋ ناس ۋ كازاحوۆ تاك سچيتاەتسيا. زناچيت يا تۆوي كۇيەۋ بالا» دەدى مويىنداعان بولىپ. سول كەزدەن باستاپ اعاعا «كۇيەۋ بالا» دەپ قالجىڭدايتىن بولدىم. تالعات اعا مەن بيكەش قارىنداسىم 26 جىل تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى.
بىردە باتىر اعا بيكەشكە دەگەن ريزالىعىن «مەن ورىنبيكەگە ۇيلەنگەنگە دەيىن مەشىتتە بولعان ەمەسپىن. قۇران وقىتپادىم. اتاقتى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ باسىنا بارعاندا دا قول جايۋدى ۇمىتىپ كەتەتىنمىن. سەبەبى بۇرىنعى ايەلدەرىم مۇسىلمان بولمادى. 40 جىلداي سولاردىڭ جەتەگىندە ءجۇردىم. مەنى قايتادان مۇسىلمان ەتكەن وسى بيكەش بولدى. اتاققا ماستانىپ جۇرگەن جىلدارىم بولعان دا شىعار. بىراق كوزىم ءبىر نارسەگە جەتتى. وزگە ۇلتپەن دوس, ارالاس-قۇرالاس بول, بىراق جارىڭ بولماسىن. ءوز ۇلتىڭنىڭ ادامىنان ارتىق جار بولمايدى ەكەن. بالاڭ دا اناسىنىڭ جاعىندا, تاربيەسىندە بولادى. قالاي باۋىرىما باسسام دا اناسىنىڭ تىلىنە, دىنىنە اۋىپ كەتتى. وسى جاعداي جانىما قاتتى باتادى. ەندى كەش قالدىم. بالالارىم مەنىكى دەگەن اتى عانا. ۇلتى دا, ءدىنى دە, ويلاۋ قابىلەتى دە باسقا. وسىعان قاتتى وكىنەمىن. بيكەندەي ادال جارعا كەزدەستىرگەن اللاعا راحمەتىمدى ايتامىن. مەن بيكەننىڭ ارقاسىندا مەككەگە بارىپ, قاجى دا اتاندىم. ولە-ولگەنشە ارعى اتام بوگەنباي باتىردىڭ ارۋاعىن سىيلاپ وتەمىن.
بيكەشتىڭ وڭىنە, جاستىعىنا قىزىعىپ ونى مەنىمەن ارازداستىرماق بولعان, كوز تاستاعان گەنەرالدار دا بولدى. بىراق مەن بيكەشتىڭ ادالدىعىنا سەندىم. ماڭايىنا جولاتپاعانى ءۇشىن بيكەشتى ۇناتپايتىندار دا از ەمەس. ءبىر تىلەگىم – مەن ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە وسى ورىنبيكەنى مويىنداپ, تالعات بيگەلدينوۆتىڭ جارى دەپ ەسەپتەۋلەرىن سۇرايمىن» دەپ ءبىلدىردى. «اعا, نەگە بۇلاي قوشتاسقانداي بولىپ وتىرسىز؟ ءالى تالاي جىل ءومىر سۇرەسىز» دەگەنىمە «بوكە, تى جۋرناليست, يستوريك. منە ۋجە 90 س ليشنيم لەت. ەدينستۆەننىي چەلوۆەك س كەم يا دەليۋس, ەتو – تى. چەرەز وپرەدەلەننوە ۆرەميا يا ۋيدۋ نا توت سۆەت. ەتو نەيزبەجنو. حوچۋ چتوبى تى پەرەدال دليا بۋدۋششەگو پوكولەنيا موي سلوۆا. نەت, نە بويسيا. سكورو نە ۋيدۋ. بۋدۋ جيت, اللا جازسا», دەپ جاۋاپ قاتتى.
وسى تۇستا وتتى جىلدارعا ويىسايىق. تالعات اعانىڭ فاشيستەرمەن بولعان اسپان الەمىندەگى ايقاستارى مەن ەرەن ەرلىكتەرى بۇعان دەيىن دە از ايتىلىپ, از جازىلعان جوق. سول ەرلىكتەرگە جەتەلەگەن سۇرلەۋ دە, جول دا بار. جاقىپبەكتىڭ بالاسى باتىر بيگەلدينوۆكە قالاي اينالىپ ەدى؟ ەندەشە باتىردىڭ ورىس تىلىندە جازىلعان كىتابىنان قازاقشا ءۇزىندىنى كەلتىرەيىن.
تالعات بيگەلدينوۆ سوناۋ 1922 جىلى 6 تامىزدا اقمولا قالاسىنا جاقىن مايبۇلاق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلەدى. كەيىن بىشكەك قالاسىنداعى ورىس مەكتەبىندە ءبىلىم الادى. كورشىنىڭ بالاسى ميشكامەن دوستاسا ءجۇرىپ, ۇشقىش بولۋدى ارماندايدى. ميشكا ۇشاقتىڭ مودەلىن جاساۋمەن اينالىسىپتى. ودان «سحەماتيچكا» دەپ اتالاتىن بولشەكتەردى جيناۋدى ۇيرەنەدى.
ۇشاققا دەگەن قۇمارلىعى فرۋنزەنىڭ (بىشكەك) اەروكلۋبىنا كەلگەندە تىپتەن ارتا ءتۇسىپتى. وعان ميشكا جەتەلەپ كەلگەن بولاتىن. كلۋبتىڭ باسشىسى تسۋرانوۆ «نەشە جاستاسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. «ون التىدامىن» دەيدى بالا تالعات. «وتىرىك ايتاسىڭ. ون تورتتەسىڭ» دەگەنىنە «مەن جەتىنشى سىنىپتا وقيمىن» دەپ جاۋاپ قاتادى. قورقىنىشى باسىلىپ, «ۇشقىش بولعىم كەلەدى. ال اكەم دارىگەر بول دەيدى. مەن ۇشقىش بولامىن» دەپ قايتالاي بەرەدى.
وسىلايشا اەروكلۋبتاعى كۇندەلىكتى وقۋ باستالادى. توعىزىنشى سىنىپتى اياقتاعان جىلى كوكتەمدە العاش اۋەگە كوتەرىلەدى. بىراق ۇشاقتىڭ باۋىرى جەردەن الىستاي بەرگەندە تالعات اعا ايعايلاپ جىبەرىپتى. دەرەۋ جەرگە قونادى. نۇسقاۋشى ريزا بولماي, تالعات اعانى مۇقاتا باستايدى.
كەلەسى ۇشۋ كەزىندە نۇسقاۋشى كلۋب باسشىسىنا قاراتا «بيگەلدينوۆ ۇشقىش بولا المايدى. ونى كلۋبتان شىعارۋ كەرەك!», دەيدى. سوندا باسشى «شىعارۋ كەرەك دەيسىڭ بە؟» دەپ قاباعىن ءتۇيىپ ءارى قاراي جۇرە بەرەدى. جارتى ساعات وتكەن سوڭ ول تالعات اعاعا ء«جۇر, وتىر كابيناعا. ۇش. ءبىر اينالىپ شىق», دەپتى. تالعات اعا ۇشاققا وتىرىپ, اەرودرومدى اينالىپ بولعان سوڭ, كابينادان شىعا بەرگەندە «قايدا باراسىڭ؟ تاعى ءبىر اينالىپ كەل» دەيدى. وسىلايشا اەرودرومدى ءۇش رەت اينالعان سوڭ, ۇشاقتى جايلاپ قانا ءۇش نۇكتەگە اكەلىپ قوندىرادى. سوندا كلۋبتىڭ باسشىسى «سەنى نۇسقاۋشى كارپوۆيچكە اۋىستىرامىن» دەپتى.
كارپوۆيچ بولسا سالماقتى, ۇندەمەيتىن ادام ەكەن. ونىمەن اسپانعا 5 رەت بىرگە كوتەرىلەدى. كەيىن ول تالعات اعانى زۆەنونىڭ كومانديرى بۇقارباەۆقا جىبەرەدى. ونىمەن بىرگە 3 رەت ۇشقاننان كەيىن بۇقارباەۆ «جاقسى. ەندى جەكە ۇشاسىڭ. ۇش. سەن جاقسى ۇشاسىڭ» دەپ قايتالاپتى. بۇل ءسوز تالعات اعانى جىگەرلەندىرە تۇسەدى. تالعات اعا نۇسقاۋشى تيتوۆپەن دە ۇشىپ, ماقتاۋ ەستيدى. ۇشاقتىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن جاتقا يگەرە باستايدى. بۇل كەزدە ازاماتتار لەك-لەگىمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ جاتقان بولاتىن. تالعات اعانى نۇسقاۋشىلىققا قالدىرماقشى بولعانىمەن, ول ودان باس تارتىپ, ورىنبورداعى ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. وقۋى اياقتالعان سوڭ يجەۆسك قالاسىندا (رەسەي) قۇرىلعان ايرىقشا اۆياپولككە جىبەرىلىپتى.
بىردە ول ۇشاقتىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن الىپ كەلۋ ءۇشىن ءبىر كولحوزعا بارادى. وسىندا ايناگۇل ەسىمدى قازاقتىڭ قىزىنا كەز بولادى. ەكەۋى كوڭىل جاراستىرىپ, سوڭى ماحابباتقا ۇلاسقان كورىنەدى. ايناگۇلدىڭ اكەسى ءبىر زاۋىتتا ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەپتى. تالعات اعا ايناگۇلگە ۇيلەنگىسى كەلەتىنىن ايتامىن دەپ جۇرگەندە, كەزەكشى تەلەفونعا شاقىرادى. تۇتقانىڭ ارعى جاعىنان ايناگۇلدىڭ داۋىسىن ەستيدى. «تەز ۇيگە كەل. مەن ساعان تۇرمىسقا شىعۋعا كەلىسىمىمدى بەرەمىن. مەنى اسكەرگە العالى جاتىر», دەيدى ايناگۇل. وسىلايشا تالعات اعا ايناگۇلدى سوعىسقا شىعارىپ سالىپ, ارادا ەكى كۇننەن كەيىن ءوزى دە مايدانعا اتتانادى.
مايدان دالاسىندا تالعات اعانىڭ كومانديرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ن.پ.كامانين بولىپتى. كاپيتان مالوۆ تالعات بيگەلدينوۆتىڭ بويىنا قاراپ, ونى جاس بالا دەپ ويلاسا كەرەك «سەنى ۇشۋعا ۇيرەتەتىن ۋاقىتىم جوق. ماعان شتۋرموۆيك كەرەك», دەپتى. تالعات اعا اشۋلانىپ «مەن ون توعىزدان استىم. ۇشقىشپىن», دەيدى. الايدا مالوۆ ونى ەسكادريليانىڭ كومانديرى, اعا سەرجانت پوشيۆالنيكوۆكە جىبەرەدى. ول بولسا «اقىماقتار! مىناداي جىگىتتى قابىلداماي...», دەپ تالعات اعانىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, جىلى قابىلداعان ەكەن.
تالعات اعا سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, №13 ۇشاق بۇيىرادى. الايدا بۇل ۇشاق سان مارتە نىساناعا ىلىگىپ, وق تەسكەن, شۇرق-شۇرق بولعان كورىنەدى. كابينادان مەحانيك شىعىپ, «بۇل ۇشاقپەن ەشكىم ۇشپايدى. سەن قۇدايعا سەنەسىڭ بە؟» دەگەن ەكەن. سوندا تالعات اعا «قۇدايعا دا, سايتانعا دا سەنەمىن» دەيدى. كوماندير ميتروفانوۆ «ۇش!»دەپ بۇيىرادى. اسپان كەڭىستىگىن ءبىر اينالىپ شىققاندا كوماندير «تاعى دا» دەپ بەلگى بەرەدى. بىرنەشە رەت اينالعان سوڭ ۇشاقتى اسقان دالدىكپەن قوندىرادى. سوندا كوماندير ميتروفانوۆ اەرودرومداعىلاردى جيناپ الىپ, ساپقا تۇرعىزىپ «سەرجانت بيگەلدينوۆ ەكى ادىم العا» دەپ بۇيرىق بەرەدى. «وتە جاقسى اينالىپ شىققانىڭ ءۇشىن العىس جاريالايمىن», دەيدى. كەيىن «وسى №13 ۇشاقپەن ءبىرىنشى رەت جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداۋعا شىقتىم. ءدال سونداي سانمەن بەرلين مەن پراگانىڭ ۇستىنەن ۇشقان ەدىم» دەپ ەسىنە العان ەدى تالعات اعا.
وسىدان باستاپ تالعات اعا باس-اياعى 305 رەت شابۋىلعا شىعىپ, جەڭىس كۇنىن جاقىنداتا تۇسكەن ەدى. نەبىر قيىنشىلىقتى باستان وتكەردى. ەسكادريليا كومانديرىنىڭ بۇيرىعىن تىڭداماي, اۋەدە جالعىزدان-جالعىز قالىپ, پاروۆوزدى تالقاندادى. ءدال وسىلاي ءجۇرىپ نەمىستىڭ جويعىش «مەسسەرشميتىن» دە زەڭبىرەكپەن اتىپ ءتۇسىردى. بۇل ءتىپتى عاجاپ وقيعا بولدى. وسى وقيعادان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال كامانين دەرەۋ شتابقا شاقىرىپ الىپ, جۋرناليستەرگە «سىزدەر مىنا اعا سەرجانتتىڭ نە ىستەگەنىن وي تارازىسىنان وتكىزىپ كورىڭىزدەرشى؟ ول ءبىر قيمىلىمەن ءبىزدىڭ «يل»-دەر جونىندەگى ۇعىمدى تەرىسكە شىعاردى. بىزدەر جانە كونسترۋكتورلار «يل»-ءدى تەك بارلاۋ ىسىنە عانا جارايدى دەپ ءجۇرمىز. ۇشقىشتارىمىزعا قاشىڭدار, قۇتىلىڭىزدار دەيمىز. ال مىنا ۇشقىش نەمىستىڭ جويعىش ۇشاعىمەن جەكپە-جەك ۇرىسقا شىعىپ, ونى اتىپ ءتۇسىردى. جاي ۇشقىش ەمەس, نەمىستىڭ ەڭ مىقتى ۇشقىشى, كاپيتان فون ديتريحتى اتىپ ءتۇسىردى. ول يسپانيا, فرانتسيا, بالقاندا 200 رەت جاۋىنگەرلىك شابۋىل جاساپ, بىرنەشە ۇشاقتى جويىپ, «كرەست»-پەن ماراپاتتالعان ۇشقىش ەدى», دەپ تالعات اعاعا ەرلىگى, شتۋرموۆيكتەردىڭ تاريحىنا جاڭا جول اشقانى ءۇشىن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتادى. اۆياپولكتىڭ كومانديرى گەنەرال ريازانوۆ تالعات بيگەلدينوۆكە كىشى لەيتەنانت شەنىن تابىس ەتتى.
ەندى ءبىر شابۋىل كەزىندە قوزعالتقىشى ىستەن شىققان ۇشاعىن مينا الاڭىنا قوندىرىپ, ودان دا امان قالىپتى. تاعى بىردە نەمىستىڭ ايگىلى «مەسسەرشميت», «ۆوككەۆۋلف», «يۋنكەرس» ۇشاقتارىن پۋشكانىڭ سناريادىمەن اتقىلاپ, بومبىلايدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن گەنەرال ريازانوۆ جيىرما جاستاعى تالعات بيگەلدينوۆكە «قىزىل تۋ» وردەنىن تابىس ەتتى. وسىنداي شايقاستىڭ بىرىندە وعى تاۋسىلىپ, قوس قوزعالتقىشقا دا وق ءتيىپ, پۋلەمەتشى ەكەۋى جەرگە پاراشيۋتپەن قونادى. ولاردى نەمىستەر بايقاپ قالىپ, پۋلەمەتپەن اتقىلاپ, تالعات اعامەن ءبىر ۇشاقتا بولعان جاۋىنگەر قازا تابادى. ءوزى بومبانىڭ ورنىنا پايدا بولعان شۇڭقىرعا قۇلاپ, ەسىن جيعان سوڭ العا جىلجىپ, سولتۇستىكتەگى دون وزەنىنە جەتەدى. ەتىگىن شەشىپ, سۋدا ءجۇزىپ بارا جاتقان تالعات اعانى نەمىستەر بايقاپ قالىپ, مينومەتپەن اتقىلايدى. اللانىڭ امىرىمەن وعان وق دارىمايدى. الدەن ۋاقىتتا جەرگە دەنەسى ءتيىپ, ەسىنەن تانادى. ەسىن ەمدەۋ بولىمىندە جيعان سوڭ ونى تىلعا جىبەرۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىلعانىن ەستيدى. وعان دا كونبەي, «كۋكۋرۋزنيك» ۇشاعىنا ۇرلانىپ ءمىنىپ, ءوزىنىڭ پولكىنە جەتەدى. سوندا تاڭىرقاعان مايدانداستارى: «سەنى ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەپ قۇجاتتارىڭدى ۇيىڭە جىبەرىپ قويعان ەدىك» دەگەن ەكەن.
تاعى دا اسپان. جاۋمەن ايقاس. دنەپر. 18 شتۋرموۆيكتى باسقارۋشى لەيتەنانت بيگەلدينوۆ ءبىر ءوزى ءۇش «يۋنكەرستى» اتىپ ءتۇسىرىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. سول كۇنى كەشكە اكەسىنەن جانە ايناگۇلدەن حات كەلدى. ايناگۇلدىڭ حاتىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتاپ كەلدى. مايدان دالاسىندا دارىگەر بولىپ جۇرگەن ايناگۇل حاتىندا نەمىس ۇشاعى سانيتارلىق باتالوندى اتقىلاپ كەتكەنىن, ىلە-شالا كەڭەس اسكەرى الگى ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىرىپ, ءتىرى قالعان جاۋ ۇشقىشىن سول سانيتارلىق باتالونعا ەمدەلۋگە جەتكىزگەنىن, سونى كورىپ تالعات اعانى ويلاپ, قاتتى الاڭدايتىنىن ايتىپتى.
تالعات اعانىڭ 1944 جىلعى جەكە ىسىندە «بويىندا ۇشقىشقا ءتان ەرجۇرەكتىلىك ءارى بايقاعىشتىق قاسيەتتەرى بار. سوعىس كەزىندە باتىلدىق, تاباندىلىق جانە العا قويعان ماقساتىنا جەتە بىلۋشىلىك قىرىنان تانىلدى. جوعارى دارەجەلى ۇشقىش. سولاي بولا تۇرا قاراپايىم, وزىنە جوعارى تالاپ قويا بىلەدى. 130 مارتە شابۋىلعا شىعىپ, ەكى «م-109», ەكى بومبالاۋشىنىڭ كوزىن جويدى. كەز كەلگەن قيىن تاپسىرمانى جۇكتەۋگە بولادى. كولىكتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن, ءتىپتى ەسكادريليانى دا جۇرگىزە الادى», دەپ مىنەزدەمە بەرىلىپتى.
1944 جىلى ەسكادريليا تانك تىزبەكتەرىنە شابۋىل جاساۋ كەزىندە تالعات اعا تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداۋىمەن قاتار, جىرادا تىعىلىپ جاتقان كوپ ءفاشيستى, جاۋدىڭ اەدرومىندا تۇرعان بەس «يۋنكەرستى» جويادى. ەندى بىردە باسىن بايگەگە تىگىپ, مىڭداعان جاۋىنگەردى اجالدان قۇتقارۋ ءۇشىن بارلاۋعا شىعادى. ورالماي قالۋى دا مۇمكىن ەدى. الايدا تالعات اعا تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, امان-ەسەن كەلەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن وعان اعا لەيتەنانت شەنى مەن «داڭق» وردەنى تابىستالعان بولاتىن.
وكىنىشتىسى سول, نەمىستىڭ ۇشاعى جارالى جاۋىنگەرلەردى الىپ كەلە جاتقان اۆتوكولىكتى اتقىلاپ, ايناگۇلگە ءۇش وق ءتيىپ قازا تاۋىپتى. بۇل تۋرالى تالعات اعا ايناگۇلدىڭ دوستارى حات ارقىلى وزىنە كوڭىل ايتقاندا بارىپ بىلەدى. ايناگۇلدىڭ ولىمىنە قاتتى قايعىرعان تالعات اعا ءار ۇشقان سايىن فاشيستەردەن كەك الۋعا تىرىسقان ەكەن.
1945 جىلى ت.بيگەلدينوۆكە اسا جاۋاپتى ءىس تاپسىرىلىپ, ول رەيحستاگقا تاياۋ جەردەگى جاۋدىڭ قورعانىس شەبىن بارلاۋعا اتتانادى. كەڭەس ساربازى رەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بەرليننىڭ ۇستىمەن ۇشىپ وتەدى. وسى جىلى 14 ناۋرىزدا التى «يل» كۋپەندورف اۋدانىندا جاۋدىڭ 5 تانكىسىن, 3 برونەترانسپورتەرىن, شەناۋدىڭ تۇبىندە جاياۋ اسكەرىن قۇرتتى. 11 ناۋرىزدا ەسكادريليا جاۋدىڭ ەكى باتارەياسىنىڭ ءۇنىن ءوشىردى. فاشيستەر دزوتقا اينالدىرعان ونداعان ءۇيدى تالقاندادى.
ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ەكىنشى اۋە ارمياسىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك (كەيىن اۆياتسيا مارشالى) كراسوۆسكي گۆارديا كاپيتانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ت.بيگەلدينوۆكە ەكىنشى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى بەكىتتى. ەكى ايدان كەيىن ماۋسىمدا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن تالعات جاقىپبەك ۇلى بيگەلدينوۆتىڭ ومىراۋىنا ەكىنشى التىن جۇلدىز تاعىلدى.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن تالعات بيگەلدينوۆ ماسكەۋدەگى قىزىل تۋلى اسكەري اۋە اكادەمياسىنا وقۋعا تۇسەدى. ءوزىنىڭ قىزمەت ەتكەن بولىمشەسىنە كەلىپ, ەسكادريليانى تابىس ەتەدى. وقۋ باستالماي تۇرىپ, ەلىنە كەلىپ, فرۋنزەدە اكە-شەشەسىمەن, دوستارىمەن قاۋىشادى. ءسانيا اتتى قىزعا ۇيلەندى. اسكەري جۇمىس ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە اۋىستىرىپ وتىردى.
اكادەميانىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن بىتىرگەن جىلى اقمولادان تەلەگرامما الادى. وندا ت.بيگەلدينوۆتى ماكينسكىنىڭ پاراۆوز دەپوسى كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنىپتى. وسىلايشا تالعات اعا بەيبىت كۇندە دە اۋقىمدى ءىس تىندىرىپ, دەپۋتات تا, ۇشقىشتار دايارلايتىن پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى دا, وفيتسەر-شتۋرماندار دايارلايتىن جوعارعى كۋرستىڭ شتاب باستىعى دا بولدى. ءتىپتى ماسكەۋدىڭ قۇرىلىس ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىرىپ, ءتۇرلى سالادا باسشىلىق قىزمەتتەردى اتقاردى. ءۇش رەت كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
بولاتبەك ناسەنوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
P.S. ەر ەسىمى – ەل ەسىندە. دەگەنمەن تانىمال تۇلعانى ەستەن شىعارماۋ ماقساتىندا ول كىسىنىڭ ەسىمىن كوشەلەرگە بەرىپ, نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ قاجەت-اق.