ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ەل ەگەمەندىگىنىڭ بەرىكتىگى, اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى جانە حالقىنىڭ قورعالۋىنىڭ كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قوعامىمىزدى ىدىراۋدان, ال ەلدى كۇيرەۋدەن ساقتاپ, زاماناۋي الەمنىڭ بارلىق تاۋەكەلى مەن قيىندىقتارىن ەڭسەردىك. ول جەدەل قيمىلدادى جانە ستەرەوتيپتەردى بۇزدى, كۆو-مارتەبەنى داۋلاۋدان قورىقپادى.
ك.ءماسىموۆ
2020 جىلى قازاقستان جالپى ادامزات ءۇشىن قاۋىپ توندىرەتىن جاڭا قىر كورسەتۋلەرمەن, قاۋىپ-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. جاڭا ءداۋىر بۇعان دەيىن بىزدە بولماعان وزگەشە تۇردەگى جانە اۋقىمدى پروبلەمانى العا تارتتى. بۇل كيبەركەڭىستىكتەگى جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتەگى قاۋىپ-قاتەرلەر, سوVID-19 پاندەمياسى, ترانسشەكارالىق قىلمىستىق قوعامداستىقتىڭ نىساندارى مەن ادىستەرىنىڭ وزگەرۋى, ەتنوسارالىق جانجالدار, حالىقارالىق تەرروريزم جانە ت.ب. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جالپى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى باستى بۋىن رەتىندە زاماناۋي ترەندتەر مەن تاۋەكەلدەردىڭ تەرىس ىقپالىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ سەزىندى.
ۋاقىتتىڭ جاڭا اعىمىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ۇقك ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن ساپالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋدى قولدادى, ويتكەنى باس ارناۋلى قىزمەتتەن ۇلكەن قىراعىلىق, سەرپىندىلىك, يكەمدىلىك, تالدامالىلىق پەن ستاندارتتى ەمەس شەشىمدەر قابىلداۋ تالاپ ەتىلەدى.
سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ۇقك قۇرامىنا قايتارىلۋى سىرتقى جانە ىشكى كونتۋرلاردا رەسۋرستاردى شوعىرلاندىرۋعا جانە ولاردى جەدەل ءارى وڭتايلى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
مەملەكەتتىك شەكارا تاۋەلسىزدىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىق سياقتى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىك اتريبۋتتارىمەن بىرگە ءبىزدىڭ داڭقتى بابالارىمىز قورعاعان ىرگەلى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى, ءبىز ونى ساقتاۋعا جانە بولاشاق ۇرپاققا تابىستاۋعا مىندەتتىمىز.
ەڭ جاڭا تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ, مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ۇقك شەكارا قىزمەتىن تولىققاندى رەفورمالاۋ اياقتالدى. ارتىق بۋىنداردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر قۇرىلدى. قىزمەتتىڭ اسا ۇلكەن قۇرىلىمى وڭتايلاندىرىلدى. مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىندەگى جەدەل جۇمىس جانە بارلاۋ باعىتتارى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. شەكارا ۆەدومستۆوسىن جاڭعىرتۋ شەكارا قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە دەر كەزىندە دەن قويۋ, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە, اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى مەن مىزعىماستىعىنا قول سۇعۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالدى.
مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ فۋنكتسياسىن قابىلداعاننان كەيىن ۇلتتىق مۇددەلەردى قوزعايتىن مالىمەتتەردى قۇپيالاندىرۋ بويىنشا اكىمشىلىك شارالار مەن تاسىلدەردىڭ ەسكىرگەن جۇيەسى قايتا قاراستىرىلدى. زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى قۇپيالار تىزبەسى جاسالدى.
ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ەل تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ, سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ. ۇقك ازاماتتارىمىز بەن ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كۇزەتىندە تۇر. مۇندا دا سوڭعى جىلدارى بىرقاتار وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. بىراق بارلىعىن اشىپ ايتۋعا بولمايدى.
ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل. سوڭعى جىلدارى الەمنىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە ورىن العان جانە ورنى تولماس ادام شىعىنىنا اكەپ سوقتىرعان تەرروريستىك بەلسەندىلىك ادامزاتتىڭ وسى پروبلەماسىنا جاڭاشا قاراۋعا ماجبۇرلەيدى جانە قازاقستاندىق قوعامدى تەرروريستىك قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرىگۋگە مىندەتتەيدى.
راديكالدى ءدىني كوزقاراستار دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستار مەن كونفەسسيالىق قۇندىلىقتار – قاقتىعىساتىن الەۋمەتتىك جانجالداردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر فاكتور. دەسترۋكتيۆتى ەلەمەنتتەر قاتىسىپ, جالعان اقپارات تاراتۋ قۇرالدارى قولدانىلعان جاعدايدا مۇنداي قايشىلىقتار كوبىنەسە ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى تۇرمىستىق داۋلاردان باستالىپ, ساياسي جانە ازاماتتىق جانجالدارعا ۇلاسۋى مۇمكىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قاۋىپ-قاتەرلەردى ازايتۋ بويىنشا ۇزدىكسىز جۇمىس جۇرگىزۋدە.
ءدىن اتىن جامىلىپ زورلىق-زومبىلىق جاساۋ كورىنىستەرىن بولدىرماۋ شارالارى دەر كەزىندە ىسكە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى ەلىمىزدە, سونىمەن قاتار شەكتەس مەملەكەتتەردە دايىندالعان تەراكتىلەردىڭ جولىن كەسكەن اۋقىمدى وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. بۇل – قۇتقارىلعان جۇزدەگەن ادامنىڭ ءومىرى مەن قوعامىمىزدىڭ تىنىشتىعى. بارلىق جاعدايلاردا راديكالداردىڭ ارەكەتتەرىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساۋدى, نە بولماسا ولارعا يدەولوگيالىق تۇرتكى بولۋدى ينتەرنەت ارقىلى شەتەلدىك تەرروريستەر جۇزەگە اسىردى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك توپ رەتىندە جاستار ءدىني يدەولوگيانى تەز قابىلدايتىندىقتان, قازاقستاندىق قوعامنىڭ مەيلىنشە وسال بولىگى سانالادى. وسىعان بايلانىستى ۇقك جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى ناسيحاتتايتىن ماتەريالداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ورنالاستىرىلۋىنا قارسى دەن قويۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدا. جىل سايىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ون مىڭداعان ماتەريالدار مەن اقپاراتتىق رەسۋرستار انىقتالادى, ولار ينتەرنەت-سەرۆيستەردىڭ يەلەرىمەن جولعا قويىلعان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ارقاسىندا بۇعاتتالادى.
سيريا مەن يراك اۋماعىنان تونەتىن تەرروريستىك قاۋىپ-قاتەرلەردى جويۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. «جۋسان» وپەراتسياسى شەڭبەرىندە 595 قازاقستاندىق سيريادان وتانىنا قايتارىلدى, ولاردىڭ 406-سى بالا. تەرروريستىك ءىس-ارەكەتكە قاتىسى جوق ادامدارمەن ولاردى راديكالدى كوزقاراستان ارىلتۋ, وڭالتۋ جانە بەيىمدەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازاقستاندىق سودىرلارعا قاتىستى ولاردى وقشاۋلاۋ جانە تەرروريستىك ءىس-ارەكەتكە قاتىسقانى ءۇشىن سوتقا تارتۋ شارالارى قابىلداندى. قازاقستاننىڭ سيريادا قالعان ازاماتتاردى وتانىنا قايتارۋ بويىنشا گۋمانيتارلىق وپەراتسياسى بۇۇ تاراپىنان وڭ باعالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
الەمدەگى بىردە-ءبىر ارناۋلى قىزمەت ارنايى ماقساتتاعى قىزمەتتەردىڭ كومەگىنسىز كۇردەلى تەرروريستىك اكتىلەردىڭ جولىن كەسە المايدى. ۇقك-دە مۇنداي ۇتقىر جەدەل دەن قويۋ بولىمشەسىنە «ا» قىزمەتى جاتادى, ونىڭ جەكە قۇرامى دايىندىعى جوعارى وفيتسەرلەردەن قۇرالعان. بۇل قىزمەتتىڭ قولدانىسىندا زاماناۋي جاۋىنگەرلىك روبوتتار, تەحنيكالىق بارلاۋ قۇرالدارى, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى بار, ولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ۆەدومستۆو ماماندارىنىڭ بىرەگەي ازىرلەمەسى ەكەندىگىن باتىل ايتا الامىز.
قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىنا, ماڭىزدى تابيعي رەسۋرستارى مەن ۇلان-بايتاق اۋماعىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ باستى نازارىندا قالا بەرمەك. بۇل جاعداي شەتەلدىك ارناۋلى قىزمەتتەردىڭ قازاقستانعا ۇمتىلىستارىنىڭ باعىتى مەن مازمۇنىن الدىن الا ايقىندايدى.
ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى نەگىزىنەن ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قورعانىس سيپاتىنداعى قۇپيا مالىمەتتەردى تابۋعا, سونداي-اق ىقپال ەتۋ اگەنتتەرىنىڭ پلاتفورماسىن قۇرۋعا, ولار ارقىلى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتەرىنە پايدالى ساياسي شەشىمدەردى وتكىزۋگە باعىتتالعان. بۇل بىزدەن قارسى بارلاۋ رەجىمىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستا قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ كاسىبيلىگى, ازاماتتاردىڭ وتانشىلدىعى, قۇپيا مالىمەتتەرگە رۇقساتى بار قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى رولگە يە. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەردى, ءارتۇرلى جالعان قوعامدىق قوزعالىستاردى پايدالانا وتىرىپ, ىشكى ساياسي جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا ارەكەت ەتۋ فاكتىلەرى دە انىقتالۋدا. ءبىزدىڭ قارسىلاستارىمىز قازىرگى بيلىكتىڭ بەرىكتىگىن باعالاۋعا ارەكەتتەنۋدە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ۇلتارالىق جانە ءدىني سالالارداعى وسال تۇستارىن ىزدەۋدە. الايدا ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ استىرتىندىعى مەن زاماناۋي اقپاراتتىق ازىرلەمەلەرىنە قاراماستان ولار ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالمايدى.
ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنا, ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى مەن قورعانىس الەۋەتىنە نۇقسان كەلتىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار بارلاۋ اكتسيالارىنىڭ جولى كەسىلگەنى تۋرالى, باستاماشىلىقپەن جاسالعان تىڭشىلىق ارەكەتتەر, سونداي-اق جەكەلەگەن شەتەلدىك ارناۋلى قىزمەتتەردىڭ جانە ولارمەن بايلانىستى ۇيىمداردىڭ قۇپيا اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەنۋ بويىنشا جوسپارلارى جونىندە اشىق ايتۋعا ءالى ەرتەرەك.
تەرروريستىك, ەكسترەميستىك جانە وزگە دە قىلمىستىق ۇيىمداردىڭ قازاقستانعا كەلۋىنىڭ ىقتيمال جولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن زاڭسىز كوشى-قون ارناسىندا قارسى بارلاۋ بولىمشەلەرى تاراپىنان بەلسەندى جۇمىس اتقارىلۋدا.
تسيفرلى ەگەمەندىك پەن ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ەلگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتقان تسيفرلى كەڭىستىك قارسى تۇرۋدىڭ جاڭا الاڭىنا اينالۋدا. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءداستۇرلى ءومىر سالتىن بەلسەندى تۇردە وزگەرتۋدە, قارىم-قاتىناس جاساۋدى ۆيرتۋالدىق الاڭعا اۋىستىرا وتىرىپ, الەۋمەتتىك كوممۋنيكاتسيانى تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيالاۋدا.
ەكونوميكالىق جانە سالاارالىق سالالاردى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار (پلاتفورمالار) قالىپتاستىرۋ ارقىلى تسيفرلاندىرۋ بارلىق قوعامدىق قاتىناستاردى (بيزنەس – مەملەكەت – تۇتىنۋشىلار) تسيفرلىق كەڭىستىككە شىعارىپ, ءاربىر ادام, قوعامدىق ءومىر, اكتيۆتەر, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى اۋقىمدى دەرەكتەردى دەربەس گەنەراتسيالايدى.
موبيلدىك قوسىمشالار نارىعى كومپانيالارعا ەڭ قۇندى اقپاراتتى جيناۋ بويىنشا شەكسىز مۇمكىندىكتەر اشادى. پلاتفورمالاردىڭ يەلەرىنە گەودەرەكتەر, ناقتى كىرىس, قىزىعۋشىلىق سالاسى, الەۋمەتتىك بايلانىستار جانە باسقا دا كوپتەگەن نارسەلەر بەلگىلى. بۇل دەرەكتەر اقىلدى ەكونوميكا قۇرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق باسقا مەملەكەتتەر تاراپىنان نۇقسان كەلتىرۋ جانە بارلاۋ ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن دە پايدالانىلۋى مۇمكىن. تسيفرلى كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىنىڭ ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەتىنى ءسوزسىز, الايدا كيبەرالاياقتار زاماناۋي ينتەرنەت تەحنولوگيالاردى پايداكۇنەمدىك ماقساتتارىنا بەلسەندى پايدالانادى. الەمدە تەك جەكەلەگەن ونەركاسىپتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن تۇراقسىزداندىرۋعا قابىلەتتى كوپتەگەن حاكەرلىك ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى.
ينتەرنەت جەلىسىندە سالىستىرمالى تۇردە جاقىندا جاڭا اقپاراتتىق قۇبىلىس – DeepFake, ياعني ءتۇرلى مازمۇنداعى بەينەماتەريالدارعا بەلگىلى ادامداردىڭ داۋىستارىن نەمەسە بەت-الپەتتەرىن سالاتىن (بەينەلەيتىن) جاساندى كونتەنت پايدا بولدى. DeepFake تەحنولوگياسى جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن. DeepFake قۇرالدارى تاياۋدان بەرى قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى بولىپ وتىر. بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل قىزىق ءۇشىن عانا قولدانىلسا, قازىردە مۇنداي تەحنولوگيالار ايتارلىقتاي قاۋىپ تۋعىزۋدا جانە اقپاراتتىق مانيپۋلياتسيا مەن جالعان اقپارات تاراتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن.
وتاندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردى جانە ەلدىڭ تسيفرلى تاۋەلسىزدىگىن ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قازاقستان كيبەرقالقانى» بىرەگەي جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ول ەلدىڭ ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستارىن, اقپاراتتىق جۇيەلەرى مەن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرىلىمدارىن سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعاۋعا ارنالعان.
قازىرگى داعدارىستىق جاعدايلاردا ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى مانگە يە جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ۆەكتورلارىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. دەگلوباليزاتسيا, ساۋدا سوعىسى, مەملەكەتتىك ۇلتشىلدىق, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا سياقتى ترەندتەردىڭ اياسىندا تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروگرەسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنىڭ شارتى رەتىندە ەلدىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتكىر بولىپ تۇر.
ەكونوميكالىق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ ءداستۇرلى پرينتسيپتەرىنىڭ بۇزىلۋى ونەركاسىپتىڭ باستى سالالارىن تەز ارادا قايتا يندۋستريالاندىرۋدى, بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى, جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز بەرىك ەكونوميكالىق ىرگەتاس قۇرعاندا عانا قازاقستاننىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرە الامىز. بىراق ءتيىمدى ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالاۋ تەك ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى سەنىمدى قامتاماسىز ەتكەندە جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرىلمەگەندە عانا مۇمكىن بولادى. ۇقك بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىس اتقارۋدا. وتكەن جىلى ەۋروپاعا مۇنايدى زاڭسىز وتكىزۋمەن اينالىسقان توپ بەيتاراپتاندىرىلدى. مەملەكەت كىرىسىنە 2 ملرد تەڭگەنىڭ مۇلكى قايتارىلدى, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجىنە نۇقسان كەلۋىنە جول بەرىلمەدى. قۇرامىندا التىن بار كەندى قىتايعا كونتراباندالىق جولمەن شىعارۋمەن اينالىسقان ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان توپتىڭ قۇقىققا قايشى ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويىلدى.
ەگجەي-تەگجەيلى جۇرگىزىلگەن تەرگەپ-تەكسەرۋدەن كەيىن زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردەگى ءارتۇرلى زاڭسىز سحەمالار قۇرۋعا نەگىز بولعان كوپتەگەن كەمشىلىكتەر انىقتالدى. مۇنداي ولقىلىقتاردى جويۋ 2 ملن توننا كولەمىندەگى مۇنايدىڭ زاڭدى اينالىمعا قايتارىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
سالاۋاتتى باسەكەلەستىك – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. ەگەر بىرەۋلەر زاڭسىز باسىمدىق الاتىن بولسا, وندا زاڭدى مويىندايتىن كاسىپكەرلەر زيان شەگەدى, ال بۇل بۇكىل ەكونوميكاعا قاۋىپ توندىرەدى. بۇل, اسىرەسە قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا جانە كاپيتالدى زاڭسىز شىعارۋعا قاتىستى, ول بۇكىل قارجىلىق جۇيە ءۇشىن تاۋەكەل بولىپ تابىلادى.
كوميتەت قىزمەتكەرلەرى بيزنەستىڭ كريمينالمەن سىبايلاسۋىنىڭ كۇردەلى سحەماسىن انىقتاپ, كاپيتالدى سىرتقا شىعارۋ سحەماسىن اشتى. قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقان, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ءۇشىن سحەما قۇرعان جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساۋعا ىقپال ەتكەن بىرقاتار ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار جويىلدى. تەرگەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن زالالدارىنىڭ 300 ملرد تەڭگەدەن جوعارىعا باعالاناتىنى دالەلدەندى.
ترانسۇلتتىق قىلمىستىق قوعامداستىقتار كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە شىنايى قاۋىپ توندىرەدى. قوسىمشا تابىس تابۋعا ۇمتىلا وتىرىپ, قىلمىستىق قۇرىلىمدار ءوز ىقپالىن ۇلتتىق شەكارانىڭ شەگىنەن تىس جۇرگىزەدى. ۇرىنىڭ ءومىر سالتىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار (ۇقت) ءوز قاتارىنا جاستاردى دا تارتاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.
ترانسۇلتتىق قىلمىستىق قوعامداستىققا قارسى ءىس-قيمىل شەڭبەرىندە 2019 جىلى ۇقك قارۋ-جاراق كونترابانداسىنىڭ 2 حالىقارالىق جانە 12 ىشكى ارنالارىنا توسقاۋىل قويدى. وقپەن اتىلاتىن قارۋ-جاراقتى قولدان وندىرۋمەن اينالىساتىن 4 وبەكتى جويىلدى. 2020 جىلى جۇرگىزىلگەن ارنايى وپەراتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستىق توپتاردىڭ 35-تەن استام مۇشەسى ۇستالدى, زاڭسىز اينالىمنان 32 بىرلىك قارۋ-جاراق, 1500-دەن استام وق-ءدارى الىندى.
كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ىمىراسىز كۇرەس – مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى. قازاقستاندىقتار بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ەسىرتكى اعىنى تەك جەكەلەگەن ازاماتتىڭ مۇددەسىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ادامگەرشىلىك, مادەني نەگىزىنە قاۋىپ توندىرەدى. ەسىرتكى – تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى جوياتىن زياندى زات جانە كوبىنە مەملەكەتكە قارسى جاسىرىن قارۋ. ترانسۇلتتىق ەسىرتكى قۇرىلىمىنا قارسى ءىس-قيمىل باعىتى بويىنشا وتكەن جىلى ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ 27 حالىقارالىق جانە 29 وڭىرلىك ارناسى جويىلدى. سينتەتيكالىق ەسىرتكى قۇرالدارىن دايىندايتىن 6 استىرتىن ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلدى.
ءارتۇرلى پوشتا قىزمەتتەرى مەن لوگيستيكالىق كومپانيالار ارقىلى كەلىپ تۇسەتىن سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ تارالۋى دا وزەكتى پروبلەماعا اينالدى. اتالعان قاۋىپ-قاتەردىڭ اۋقىمدىلىعىنا ۇقك ورگاندارىنىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 80 كگ-نان ارتىق سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى قولعا تۇسىرگەنى ناقتى دالەل, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20 ەسەگە ارتىق.
شىمكەنت قالاسىنان الەمنىڭ بارلىق ەلىنە ەسىرتكى قۇرالدارىن ساتقان ينتەرنەت-سايتتاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن توقتاتۋ بويىنشا ىسكە اسىرىلعان وپەراتسيانىڭ ناتيجەسى ۇقك جۇمىسىنىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. ءتىنتۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا استىرتىن زەرتحانادان ءتۇرلى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر (ۇنتاق تارىزدەس جانە سۇيىق حيميالىق زاتتار), 200 كگ-دان استام پرەكۋرسورلار, زەرتحانالىق جابدىق, كومپيۋتەرلەر, ۇستالعان ادامنىڭ قىلمىستىق ارەكەتىن راستايتىن قۇجاتتامالىق ماتەريالدار مەن پوشتالىق كونۆەرتتەر الىندى.
قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارىندا ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحوتروپتىق زاتتاردى وتكىزۋمەن شۇعىلداناتىن سايت انىقتالدى. تۇتىنۋشىلار ەسىرتكى تاۋارلارىنا سايت ارقىلى تاپسىرىس بەرىپ, ودان ءارى تولەمدەردى «كيۆي-اميانعا» جىبەرىپ وتىرعان جانە اكىمشىدەن «كلادمەن» دەپ اتالاتىن ەسىرتكى زاتتارى سالىنعان قۇپيا ورىننىڭ مەكەنجايىن العان. جەدەل قىزمەتكەرلەر نۇر-سۇلتان, الماتى جانە اقتوبە قالالارىندا ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتىق زاتتاردى تاراتۋشى قىلمىستىق توپتىڭ ىزىنە ءتۇستى.
شەكارا قىزمەتى قىراعىلىق تانىتا وتىرىپ, شەكارانى سەنىمدى قورعاۋدا. براكونەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتكە سوماسى 1 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ەكولوگيالىق شىعىن كەلتىرۋگە جول بەرىلمەدى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا وراي ەنگىزىلگەن توتەنشە جاعداي كەزىندە شق بىرنەشە رەت جەكە قورعانۋدىڭ مەديتسينالىق قۇرالدارىن جانە ەكسپرەسس-تەستتەردى ەلدەن سىرتقا زاڭسىز ەكسپورتتاۋ ارەكەتتەرىنىڭ جولىن كەستى.
بۇگىندە قىر كورسەتۋلەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە جالعىز قارسى تۇرۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان اقپارات الماسۋ بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزبەن ءتيىمدى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىز جانە قوبك, تمد قبوك, تيۋركون, شىۇ شەڭبەرىندە كوپجاقتى فورماتتا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ وزەكتى اقپارات الۋعا جانە «ساعاتتارىمىزدى سالىستىرۋعا», بىرلەسكەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋگە, كادرلار دايارلاۋعا جانە تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شەتەلدەردە تابىستى قىزمەت ەتەتىن رەسمي وكىلدەر ينستيتۋتى جانە قازاقستانداعى شەتەل ارناۋلى قىزمەتتەرىنىڭ اككرەديتتەلگەن وكىلدەرى – ۇلتتىق مۇددەمىز بەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ تۇرعىسىندا شۇعىل ءارى جابىق اقپارات الۋدىڭ جانە جەتكىزۋدىڭ ارناسى بولىپ تابىلادى.
زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇقك-گە شەت تىلدەرى مەن IT-تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن «جاڭا فورماتتاعى» قىزمەتكەرلەر قاجەت. سول سەبەپتى كادرلاردى مىندەتتى ءارى ۇزدىكسىز كاسىبي دامىتۋ, قازىرگى زامانعى ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇدايى جەتىلدىرۋ – ءبىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ عىلىممەن جانە پراكتيكامەن ۇشتاسۋى جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ الەۋەتىن جانە وقىتۋدىڭ قولدانبالى باعىتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قازىر ءبىز ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تىڭداۋشىلاردىڭ قاتارىن پاتريوتتىق تۇرعىدا ءتالىم-تاربيە العان جاستاردىڭ تولىقتىرۋىنا, الداعى ۋاقىتتا ءوز ومىرلەرىن وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە ارنايتىن ازاماتتارعا جوعارى دەڭگەيدە مۇددەلىمىز.
ءبىز كاسىبيلىكتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى مەن پرينتسيپتەرىنەن حابارى بار تالانتتى ادامدارعا مۇددەلىمىز, قىزمەتتىڭ بارلىق كەزەڭىندە يكەمدىلىك پەن ۇتقىرلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزگە ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا جاساۋعا دايىنبىز. بىزگە شەت تىلدەرىن, عىلىمدى, تەحنولوگيالاردى, ينجەنەرلىك ءىس پەن ماتەماتيكانى مەڭگەرگەن ماماندار قاجەت.
قوعام مەن ەل باسشىلىعىنىڭ سەنىمى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قىزمەتكەرلەردىڭ قازىرگى بۋىنى الدىڭعى بۋىن جيناقتاعان جەدەل قىزمەتتەگى بارلىق وڭ تاجىريبەنى ساۋاتتى قولدانادى, ولاردى دامىتادى جانە ءوز جاڭالىقتارىن ەنگىزەدى.
قىسقاشا قورىتقاندا, ۇقك-ءنى رەفورمالاۋ سالاسىندا ناقتى شەشىمدەر قابىلدادىق. سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىن ۇقك-گە قايتارۋ تۋرالى پرەزيدەنت شەشىمىنىڭ دۇرىستىعى ۋاقىت شىندىعىمەن راستالىپ وتىر. شەكارا قىزمەتىن جاڭعىرتۋ پروتسەسى اۋماقتىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ بولىمشەلەرى مەن شەكارا ۆەدومستۆوسىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىڭعاي مەحانيزمگە بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ەلىمىزدىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, ۇقك قاۋىپسىزدىكتىڭ جالپىمەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى جانە ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الەمدەگى قولايسىز ماكروەكونوميكالىق فاكتورلار كەشەنى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىنداعى كاسىپورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سوزىلمالى كەزەڭىنە اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. الەمدە مۇناي, نەگىزگى مەتالدار باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى, اۆيا ۇشۋلاردىڭ توقتاۋى مەن لوكداۋن كەزەڭىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىسىنىڭ توقتاتىلۋى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
پاندەميا عالامشارداعى جۇزدەگەن ميلليون ازاماتتىڭ ۇيرەنشىكتى ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىن وزگەرتىپ قانا قويماي, الەمدىك ءتارتىپتىڭ دە ترانسفورماتسيالانۋىنا اكەلدى. بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەر ءوز شەكارالارىن جاپتى, نارىقتار قۇلدىرادى, ساۋدا ازايدى, تۇتاس سالالار توقتادى. COVID-19 – جاڭا ەكونوميكالىق-تەحنولوگيالىق قۇرىلىسقا وتۋگە بەلگى بولدى. ول ءۇشىن, جۇيەلى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەلەسى تسيكلدەرىن ينۆەستيتسيالاۋ ماقساتىندا ادامي جانە قارجىلىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋىمىز قاجەت. مۇنى ىسكە اسىرا العان ەلدەر بۇل تسيكلدە ءبىرىنشى بولادى جانە ءوز شارتتارىن قويا الادى. ىسكە اسىرا الماعان ەلدەر الدەقايدا قيىن جاعدايدا قالادى.
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ باس ارناۋلى قىزمەتىنىڭ الدىندا, الەمدەگى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز سياقتى, وقيعالارعا كاسىبي باعا بەرۋ جانە الدىن الۋ بولجامدارىن جاساۋ, الەمنىڭ شىنايى بەينەسىن كورۋ, اشۋ, ايقىنداۋ مىندەتى تۇر. ويتكەنى باعىتتالعان اقپاراتتار مەن فەيكتەر وتە كوپ.
ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان بۇدان كەم ەمەس باسقا مىندەت – دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وقيعالار بارىسىن الدىن الا ايتۋ. ساتسىزدىكتەر مەن ەكونوميكالىق شىعىنداردى بولدىرماۋ. مۇندا ءبىز جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت كوپتەگەن نارسە بار. سودان كەيىن, جوعارى دەڭگەيدەگى پيلوتاج فيگۋرالارىنا, ياعني بولاشاقتى قالىپتاستىرۋعا كىرىسۋ كەرەك.
وتاندىق تاريحتاعى ەڭ كۇردەلى سىناقتاردان وتۋگە كومەكتەسكەن حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى – ىنتىماق, توزىمدىلىك, تىلەكتەستىك ەكەندىگىن مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە مارتە ايتقان بولاتىن.
ۇقك ءوز تاراپىنان قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا تولىق دايىن. وتكەن قالىپتاسۋ جانە دامۋ جىلدارىندا ۇقك جەكە قۇرامى حالىقپەن بىرگە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋعا لايىقتى ۇلەس قوستى, تاۋەلسىز ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن سەنىمدى قورعادى. كوميتەت قىزمەتكەرلەرى جانە ولاردىڭ وتباسىلارى العى شەپتە پاندەميانىڭ بارلىق اۋىرتپالىقتارىن كوتەرىپ, قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 28 جىلدىعى كۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامى مەن ارداگەرلەرىن كاسىبي مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن, مىقتى دەنساۋلىق, وتباسىلارىنا بەرەكە جانە جاڭا تابىستار تىلەيمىن!