مەكتەپتەگى قىسىم: بالالار اراسىنداعى بۋللينگتىڭ زاردابى قانداي؟

بۋللينگتەن زارداپ شەككەن بالالار

ماسەلەن, 2025 جىلدىڭ قاراشاسىندا تۇركىستان قالاسىندا 9-سىنىپ وقۋشىسى سىنىپتاستارىنىڭ سوققىسىنان قازا تاپتى. قايعىلى وقيعا 3 قاراشادا قالا شەتىندەگى زيرات ماڭىندا بولدى. ءتورت وقۋشى بىرىگىپ, مارقۇمدى جۇرەك تۇسىنان سوققىعا العان, سونىڭ سالدارىنان بالا ءتىل تارتپاي كەتتى.

وسىعان ۇقساس جاعداي الماتى وبلىسىنىڭ سامسى اۋىلىندا تىركەلدى. بىلتىر 10 قاراشادا 13 جاستاعى وقۋشى وزىنە قول جۇمسادى. مارقۇمنىڭ اناسىنىڭ ايتۋىنشا بالانىڭ ولىمىنە مەكتەپ تاراپىنان كورسەتىلگەن پسيحولوگيالىق قىسىم سەبەپ بولعان. وقۋشىلار اراسىندا مەكتەپتەن تىس جەردە بولعان توبەلەستەن كەيىن پسيحولوگ بالاعا اۋىر, قورلايتىن سوزدەر ايتىپ, «سەن سياقتىلاردى بالالار كولونياسىنا قاماۋ كەرەك» دەپ جەكىگەن. سونىمەن قاتار «ەرتەڭ ۆيدەو تاراسا, اتا-اناڭ قۇقىعىنان ايىرىلادى» دەپ قايتا-قايتا قورقىتقان. وسى جاعداي بالانىڭ تۇيىقتالىپ, اقىر سوڭىندا ومىرىمەن قوش ايتىسۋىنا سەبەپ بولعان.

ال جۋىردا اتىراۋ وبلىسى قۇلسارى قالاسىندا ا.س. پۋشكين اتىنداعى №6 مەكتەپتە 10-سىنىپ وقۋشىسى مەكتەپتە بالتامەن وزگە وقۋشىلاردى قۋىپ, قاۋىپ توندىرگەن. بۇل وقيعادان سوڭ قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا قاتاڭ سوگىس بەرىلدى. ال كەلەسى كۇنى مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. بالانىڭ اناسىنىڭ ايتۋىنشا ءجاسوسپىرىم مۇنداي ارەكەتكە وزگە بالالار تاراپىنان جاسالعان الىمجەتتىك پەن قىسىمنان كەيىن بارعان.

بۋللينگ بار, بىراق رەسمي كورسەتكىشتە ءبارى جاقسى

قازاقستانداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا وتكەن جىلى الماتى وبلىسىنىڭ جەتى اۋدانىندا جۇرگىزىلگەن ءانونيمدى ساۋالناما ناتيجەلەرىمەن بولىسكەن بولاتىن. ساۋالناما مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىمەن جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, قاراساي, بالقاش, تالعار, ىلە, ەڭبەكشىقازاق جانە جامبىل اۋداندارىنداعى مەكتەپتەردە وتكىزىلگەن.

ساۋالناماعا جاۋاپ بەرگەن وقۋشىلار مەكتەپتە اقشا بوپسالاۋ, تاماق تارتىپ الۋ جانە مۇعالىمدەر تاراپىنان كۇش قولدانۋ كەزدەسەتىنىن ايتقان. ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا مۇعالىمدەر تاراپىنان بولعان زورلىقتان كەيىن ەكى وقۋشى اۋرۋحاناعا تۇسكەن.

شۋ اۋدانىنىڭ مەكتەپتەرىندە توعىزىنشى سىنىپ وقۋشىلارى ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى بوپسالاۋ, ەلەكتر شوكەر, كاستەت قولدانۋ بارلىق جەردە كەزدەسەتىن قۇبىلىس ەكەنىن جازعان. 

ومبۋدسمەننىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپتەردە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا بالالار بۋللينگ پەن بوپسالاۋ بار ەكەنىن ايتىلعانىمەن, رەسمي ەسەپتەردە بۇل كورسەتكىش 0% دەپ كورسەتىلگەن. بۇل مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ بۋللينگتى بارىنشا جاسىرۋعا بەيىم ەكەنىن بىلدىرەدى.

بۋللينگ پەن جاي جانجالدىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟

پەداگوگ-پسيحولوگ داناگۇل تۇياقباەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاي جانجال  – ەكى تاراپتىڭ  تەڭ جاعدايدا تۋىندايتىن, ۋاقىتشا كەلىسپەۋشىلىگى. ال بۋللينگ – ءبىر نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ ءبىر بالانى ۇزاق ۋاقىت بويى ادەيى, جۇيەلى تۇردە قورلاۋى, كەمسىتۋى جانە پسيحولوگيالىق نە فيزيكالىق قىسىم كورسەتۋى. بۋللينگتە كۇش تەڭسىزدىگى بولادى.

ەگەر ونلاين ورتادا قورلاۋ, مازاقتاۋ, قورقىتۋ نەمەسە بەدەلىن ءتۇسىرۋ ارەكەتتەرى جۇيەلى  تۇردە قايتالانسا جانە  بالا ءوزىن قورعانسىز سەزىنسە, بۇل بۋللينگ ءتۇرى بولىپ ەسەپتەلەدى.

بالانىڭ بۋللينگكە ۇشىراعانىن قالاي بايقاۋعا بولادى؟

بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەر, تۇيىقتالۋ, مەكتەپكە بارۋدان باس تارتۋ, مازاسىزدىق, كوڭىل كۇيدىڭ تومەندەۋى, ۇيقى مەن تابەتتىڭ بۇزىلۋى جانە ءوزىن-ءوزى باعالاۋدىڭ تومەندەۋى – بۋللينگتىڭ العاشقى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى.

«بالالار ۇيالىپ, قورقىپ, ەرەسەكتەر تۇسىنبەيدى جانە جاعداي ودان سايىن ۋشىعىپ كەتەدى دەپ قاۋىپتەنۋى مۇمكىن. كەيبىرى ءوزىن كىنالى سەزىنەدى. ۇزاق بۋللينگتىڭ سالدارى مازاسىزدىق, دەپرەسسيا, ءوزىن تومەن باعالاۋ, الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ, وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ تومەندەۋى, ءتىپتى پسيحوسوماتيكالىق اۋرۋلارعا اكەلۋى مۇمكىن. ەگەر بالادا ۇزاققا سوزىلعان كۇيزەلىس, قورقىنىش, وزىنە زيان كەلتىرۋ ويلارى, مىنەز-قۇلقىنداعى كۇرت وزگەرىستەر بايقالسا, مىندەتتى تۇردە پسيحولوگ  نەمەسە پسيحوتەراپەۆت كومەگىنە جۇگىنۋ قاجەت», دەيدى پسيحولوگ.

 اگرەسسور بالانىڭ ءوزى دە كومەككە مۇقتاج

 پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا اگرەسسيا كورسەتەتىن بالالاردىڭ ءوزى دە پسيحولوگيالىق كومەككە مۇقتاج بولۋى مۇمكىن.

«مۇنداي بالالار دا ەموتسيونالدىق قولداۋعا, دۇرىس قارىم-قاتىناس داعدىلارىن ۇيرەنۋگە مۇقتاج. سابىرلى تۇردە بالانى مۇقيات تىڭداپ, ونىڭ سەزىمدەرىن قابىلداۋ ماڭىزدى. «سەن جالعىز ەمەسسىڭ, مەن سەنى قولدايمىن» دەگەن سەنىمدى جەتكىزۋ قاجەت. اتا-انانىڭ تۇسىنىگى مەن سەنىمى – بالانىڭ ەڭ ۇلكەن قورعانى. بالانىڭ ءسوزىن جوققا شىعارۋ, ء«وزىڭ كىنالىسىڭ» دەپ ايتۋ, اگرەسسيامەن جاۋاپ بەرۋ نەمەسە مەكتەپكە اشۋمەن بارۋ جاعدايدى كۇردەلەندىرۋى مۇمكىن. اتا-انانىڭ ءوزارا جانە وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى – بالاعا تىكەلەي ۇلگى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ ماڭىزدى», دەيدى داناگۇل قابدىراشقىزى.

پسيحولوگتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇعالىمدەر جاعدايدى جان جاقتى زەرتتەپ, بارلىق تاراپتى جەكە تىڭداپ, بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. ودان كەيىن الدىن الۋ جانە تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

سىنىپتا تۇراقتى تۇردە پسيحولوگيالىق پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ, ەمپاتيا مەن ءوزارا قۇرمەتتى دامىتۋ – ەڭ ءتيىمدى ادىستەردىڭ ءبىرى.

كيبەربۋللينگ نەگە بۋللينگتەن دە قاۋىپتى؟

كيبەربۋللينگ تاۋلىك بويى جالعاسۋى مۇمكىن. ونىڭ اۋديتورياسى كەڭ, جازبالار ۇزاق ساقتالادى. بۇل بالانىڭ قاۋىپسىز كەڭىستىگىنە پسيحولوگيالىق قىسىمدى كۇشەيتەدى.

«عالامتور كەڭىستىگىندەگى قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ كەزىندە اتا-انانىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە. بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەڭ الدىمەن اتا-اناسى جاۋاپتى بولۋى ءتيىس. سول سەبەپتى ولار ۇل-قىزدارىنا ينتەرنەتتەگى قاۋىپتەر تۋرالى ءتۇسىندىرىپ, مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەرگە مۇقيات نازار اۋدارعانى ءجون.

ەگەر اتا-انا بالاسىنىڭ كۇماندى سايتتارعا كىرىپ, الاياقتار نەمەسە زيانىن تيگىزەتىن ادامداردىڭ ىقپالىنا تۇسكەنىن بايقاسا, ونى جازعىرىپ, ۇرىسۋ دۇرىس ەمەس. كەرىسىنشە, بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, تۇسىنىستىك تانىتۋ قاجەت. بالا ءوزىن تۇسىنەتىنىن سەزىنىپ, سابىرعا كەلۋى ءۇشىن جىلى ءسوز ايتىپ, جانىنان تابىلۋ ماڭىزدى. كەيىن ماسەلەنى بىرگە شەشىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا پسيحولوگ كومەگىنە جۇگىنگەن ابزال.

قامقورلىق پەن قولداۋدى سەزىنگەن بالا تىعىرىقتان شىعۋعا بولاتىنىنا سەنەدى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر اتا-انالار بالاسىمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تىلدەسپەيدى. ولاردىڭ ىشكى كۇيزەلىسىن دەر كەزىندە اڭعارماي جاتادى. ال ماسەلە اسقىنعان سوڭ, ءبارىن تۇزەتۋ قيىنداي ءتۇسۋى مۇمكىن», دەيدى پسيحولوگ.

مەملەكەت قانداي شارا قولداندى؟

قازاقستان بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2025 جىلى مەكتەپتەردە ۇلتتىق انتيبۋللينگ باعدارلاماسى – DosbolLIKE ەنگىزدى. بۇل باعدارلاما بالانىڭ قاۋىپسىز ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.

مەملەكەتتىك ساياسات اياسىندا بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا باعىتتالعان, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك, قاۋىپسىزدىك شارالارى (QR كودى, 111 جەلىسى), پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى ىسكە قوسىلدى.  

سونىمەن قاتار بالالار اراسىندا بۋللينگتىڭ الدىن الۋ جانە ازايتۋ ماقساتىندا مەكتەپتەردە KiVa سياقتى حالىقارالىق باعدارلامالار دا ەنگىزىلىپ جاتىر.

ەلىمىزدە مەكتەپتەگى بۋللينگ ءۇشىن اتا-اناعا ايىپپۇل سالىنادى. ەگەر بۋللينگ العاش رەت تىركەلسە, ايىپپۇل كولەمى 10 اەك نەمەسە 39 320 تەڭگە بولادى. قايتالانعان جاعدايىندا سوما 30 اەك-كە (117 960 تەڭگە) دەيىن وسەدى.

پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسى جەتىلدىرىلەدى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جانە سالالىق مينيسترلىكتەرمەن بىرلەسىپ 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى.

وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ۇكىمەتتەگى بريفينگتە وسى تۇجىرىمدامانىڭ مازمۇنىن تانىستىرۋ بارىسىندا مەكتەپتەردەگى بۋللينگكە قارسى قابىلدانىپ جاتقان شارالار مەن وقۋشىلار اراسىنداعى جانجالدارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.

ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بۇل ماسەلە جۇيەلى تۇردە زەرتتەلگەن. وسى ماقساتتا جامبىل وبلىسىندا 100 مەكتەپ كەزدەيسوق ىرىكتەلىپ, تەكسەرىلگەن.

«تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىس اكىمى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەس وتكىزىلدى. بۇل ماسەلە باقىلاۋدا. مەكتەپتەردەگى بۋللينگكە قاتىستى تۇيتكىلدەر بار, الايدا ءبىز زاڭنامالىق دەڭگەيدە بىرقاتار جۇيەلى شارالار قابىلدادىق. سونىڭ ءبىرى – 111 بايلانىس ورتالىعى. بۋللينگكە ۇشىراعان ءاربىر بالا وسى ءنومىر ارقىلى كومەككە جۇگىنە الادى», دەدى سۇلەيمەنوۆا.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2027 جىلدان باستاپ پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرىلەدى.

«قازىرگى تاڭدا پەداگوگ-پسيحولوگتەرگە بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە بار بولعانى ءبىر ساعات قانا بولىنەدى. بۇگىن قانداي دا ءبىر ۇدەرىستى ەنگىزىپ, ەرتەڭ نەمەسە ءبىر ايدان كەيىن ءبارى بىردەن جاقسارىپ كەتەدى دەپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەپ تولىقتىردى مينيستر.

تۇجىرىمداما اياسىندا مەكتەپتەردە پەداگوگ-پسيحولوگ ساعاتىن ەنگىزۋ, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان بالالارعا 40 كومەك كابينەتىن اشۋ جوسپارلانعان.