تابيعات تاڭعاجايىپتارى تاۋسىلمايدى. ابدەن زەرتتەلىپ, قۇپياسى تولىق اشىلعان قۇبىلىستىڭ وزىنەن ادامزاتقا تاڭسىق كورىنىس بايقالىپ, تىڭ اسەر تابىلىپ جاتاتىنى سونىڭ ايعاعى. مىسالى, جاقىندا الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋدانىنىڭ اۋماعىنان تۇرعىندار اق ءتۇستى قارعانى كورىپ, تاڭ-تاماشا بولىستى.
جالپى, قازاققا قارعا تاڭسىق ەمەس. ءبىز تورعاي تارىزدىلەر توبىنا جاتاتىن جىرتقىش قۇستى كۇن سايىن, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان كورىپ ءجۇرمىز. كورەر كوزگە قارعانىڭ ەكى ءتۇرى: قارا قارعا مەن الا قارعا ءجيى شالىنادى. ال اق ءتۇستى قارعانى جاقىننان كورگەن ادام سيرەك. سودان شىعار, جۇرت بۇل قۇستى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ءبىر يگى جاڭالىقتىڭ حابارشىسىنداي كورىپ, قابىلداپ جاتتى. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان اق قارعا تۋرالى جازبالارعا «اق قارعا قاسيەتتى قۇس, ول قۇت دارىعان جەرگە قونادى» دەگەندەي نانىم-سەنىمگە نەگىزدەلگەن پىكىر دە قاۋلادى. جۇرتتىڭ بۇلاي پايىمداۋىنا جىرتقىش قۇستار توبىنا جاتاتىن قاناتتالاردىڭ اراسىندا ءتۇسى اق بولىپ كەلەتىن جان-جانۋاردىڭ كەزدەسپەيتىنى دە سەبەپ بولعان سياقتى. شىنىمەن دە, قاناتتىلار كلاسىنا كىرەتىن جابايى قۇس اتاۋلىدان اققۋ, قاز, دەگەلەك سياقتى جەكەلەگەن تۇرلەردىڭ عانا ءتۇر-سيپاتىندا اق ءتۇس كەزدەسەدى ەكەن. ال قارعانىڭ اق بولعانىن كىم كورگەن؟
الايدا اۋەسقوي ورنيتولوگتاردىڭ ءار الۋان پايىمىنا عىلىم باسقا ءپاتۋا بەرەدى. انىعىندا, قۇستاردىڭ ءتۇر-سيپاتى تەك كورەر كوزگە انىق بايقالاتىن اسەمدىك سيمۆولى عانا ەمەس, تۋا ءبىتتى قورعانىس قىزمەتىن دە اتقارادى ەكەن. سول سەبەپتەن دە جەر باۋىرلاپ ۇشاتىن قۇستاردىڭ ءتۇسى نەگىزىنەن قارا نەمەسە سۇر ءتۇستى بولىپ كەلەدى-مىس. ويتكەنى وسى ەكى ءتۇس ولاردى باسقا دا قىراعى كوزدى جىرتقىش قۇستاردىڭ تىرناعىنان قۇتقارادى. ياعني قۇستار عانا ەمەس, جان-جانۋار الەمى وكىلدەرىنىڭ دەنى قورشاعان ورتاداعى ەڭ قانىق ءتۇس – وسىمدىك پەن توپىراق تۇستەس بولىپ جاراتىلاتىنى عىلىم مويىنداعان قۇبىلىس. سول سەبەپتەن دە ءبىز اينالامىزدان قارا, قوڭىر, كوكشىل, سۇر, الا, توبەل ءتۇستى قۇستاردى ءجيى كورەمىز. ال ولاردىڭ اراسىنان اق قارعانىڭ اراگىدىكتە كورىنىپ قالۋى دا قالىپتى جاعداي ەكەن. مۇنى عالىمدار جاراتىلىسقا ءتان البينيزم سيپاتىمەن تۇسىندىرەدى. ءارى ىزدەنىپ كورەلىك. «البينيزمگە شالدىققان ورگانيزمدى البينوس دەپ اتايدى. البينوستاردىڭ جارىقتى سەزىنۋى وتە جوعارى بولادى. البينوستار (لات. albus – اق) – تۋا پايدا بولعان جانۋارلار مەن ادامنىڭ تەرى قاباتىندا جانە كوزدەرىنىڭ نۇرلى قابىعىندا ءتۇرلى ءتۇس بەرەتىن پيگمەنتتى كلەتكالارى بولمايتىن جەكە دارا ءتۇر. البينوستىق بەلگى تۇقىم قۋالايدى. ول گوموزيگوتالدى ورگانيزمدەگى رەتسەسسيۆتى گەنمەن تىكەلەي بايلانىستى جانۋارلاردا مەلانين, ال جوعارى ساتىداعى وسىمدىكتەردە حلوروفيلل پيگمەنتتەرىنىڭ تۇزىلمەۋىنەن پايدا بولادى» دەگەن انىقتاما بەرەدى بۇل جايىندا wikipedia.org. دەمەك, كوپ قارعانىڭ ىشىندەگى اق قارعا تۋرالى نانىم-تۇسىنىككە اسا ءبىر كونسپيرولوگيالىق سيپات بەرۋدىڭ ماڭىزى جوق سياقتى. بۇل تابيعاتتاعى ءتۇرلى دامۋدىڭ ءبىر دالەلى عانا بولىپ قالادى. وكىنىشتىسى, ءوز توبىنان دارالانىپ كورىنەتىن مۇنداي جانۋارلاردىڭ تىرشىلىگى ۇزاق بولمايدى ەكەن. اۋەلى قاتەر توندىرەتىن سىرتقى دۇشپاننان جاسىرىنا المايتىن البينوس قۇستار جىرتقىشقا جەم بولاتىن كورىنەدى. جانە اق قارعانىڭ اۋلاعا قونعانىن 2016 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى دا بايقاعان بولاتىن.
ايتپاقشى ورىس حالقىندا «اق قارعا» ۇعىمى جەكە ماعىنا بەرەتىن اتاۋعا يە. بىلايشا, «بەلايا ۆورونا» ماعىناسىنا قاراي جاعىمدى جانە جاعىمسىز سيپاتتالاتىن ۇعىم عانا. ادەتتە بۇل ءسوزدى چەحوۆ زامانىنداعى شەنەۋنىكتەردىڭ مىنەز-قۇلقىن ءدال سۋرەتتەۋگە كوپ قولدانعان. مىسالعا, جۇيەدەگى قاتال, جەمقور, ءبىلىمسىز, توعىشار ادامداردىڭ اراسىنداعى ءيى جۇمساق جاندى «كوپ قارعانىڭ اراسىنداعى اق قارعا» دەپ ايتقان. جالپى, قارعا تۋرالى قازاق ۇعىمى دا جاقسى لەبىز ايتپايدى عوي, وعان ء«جۇز جىل جاساعان جامان قارعا», «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىمايدى» دەگەن سياقتى ءسوزدىڭ ماتەلى دالەل بولسا كەرەك.
الماتى وبلىسى