شىۇ: ەلباسىنىڭ تاريحي باستاماسىنىڭ جارقىن ۇلگىسى

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بايىپتى باستامالارىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى شىۇ بۇگىندە ىرگەلى ۇيىمعا اينالىپ, وڭىردەگى بەيبىتشىلىكتىڭ بەرىك قالقانىنداي سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىمىز كەرەك.

باستاپقىدا "شانحاي بەستىگى" رەتىندە قۇرىلىپ, اراعا ءبىراز جىل سالىپ "شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى" اتالعان ول ەلىمىزدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ دامۋىنا جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىرويىنىڭ اسقاقتاۋىنا جول اشتى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, العاش رەت قىتاي, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان ەلدەرىنىڭ  شەكارالىق اۋماقتارىندا ءوزارا سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرۋ جانە اسكەردى قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتارعا قول قويۋدان باستاۋ العان ەدى.

ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىمەن قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تابىستى ءارى ناتيجەلى قورىتىندىلاعان سوڭ, 1997 جىلدان باستاپ "شانحاي بەستىگى" ەكسترەميزم, تەرروريزم جانە سەپاراتيزمگە سوققى بەرۋگە قاتىستى الەمدىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە ەنگىزدى. جىل وتكەن سايىن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تالقىلايتىن تاقىرىپ اياسى كەڭەيىپ, 1999 جىلى تامىز ايىندا  بىشكەكتە وتكەن "شانحاي بەستىگىنە" مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى سامميتىندە ۇلتتىق سەپاراتيزمگە, ءدىني ەكسترەميزمگە, حالىقارالىق تەروريزمگە, كونتراباندى ەسىرتكى ساۋداسىنا جانە حالىقارالىق قىلمىسقا قاتاڭ قارسى تۇرۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا  قول قويىلدى.

اتالعان قۇجات ايماقتاعى بەيبىتشىلىكتى بىرلەسىپ قورعاۋعا ەرەكشە سەرپىلىس بەردى. سەبەبى بۇل كونۆەنتسيا ورتالىق ازيادا قوعامدىق ورنىقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ, بەيبىت ماقساتتا ءوزارا بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋدىڭ زاڭدىق ىرگەتاسىن قالادى. بۇعان قوسا, بۇل كەلىسىم ۇلتتىق سەپاراتيزم, ءدىني ەكسترەميزم جانە حالىقارالىق تەروريزم شىڭجاڭعا ورتالىق ازيادان ەنەدى دەپ بولجايتىن قىتاي ءۇشىن ەرەكشە شەشىم بولدى. ءسويتىپ, ەكسترەميستىك كۇشتەرگە سوققى بەرۋدى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسىپ  جۇرگىزۋدىڭ ۇيىمدىق جانە زاڭدىق قۇجاتتارىنىڭ قالىپتاسۋى قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتقان شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولى جاسالدى.

2011 جىلى ەلوردادا وتكەن سامميتتە شىۇ-نىڭ قاتىسۋشىلارى ۇيىمنىڭ قۇرىلىمى مەن قىزمەتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە, سەنىمدى نىعايتاتىنىنا جانە دە شىۇ-نىڭ ورنىقتى مۇشەسى بولۋ وتە قولايلى ءارى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, جيىن بارىسىندا "شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ماقساتىنداعى مىندەتتەمەلەرى تۋرالى مەموراندۋم" قابىلداندى. وسىدان كەيىن شىۇ مۇشەلىك ەتۋگە ۇسىنىس بىلدىرگەن مەملەكەتتەرگە ەش قارسىلىق ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس سىندى.

مىسالى, 2015 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ كىرگىزۋدى باستاۋ پروتسەدۋرالارى جاريالاندى. ال 2017 جىلى ماۋسىمدا ءۇندىستان مەن پاكىستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قابىلداندى. ستاتيستيكا رەتىندە ايتار بولساق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ەنەتىن ەلدەردىڭ جەر كولەمى جاعىنان 34 ميلليون شارشى اقىرىمدى قۇرايدى, ياعني ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ 60% بولىپ تابىلادى. شىۇ-عا كىرەتىن ەلدەردىڭ حالقىنىڭ جالپى سانى 3 ميلليارد 40 ميلليون ادامدى قۇرايدى. بۇل جەر شارىنىڭ جارتىسىنا جۋىق تۇرعىنى.

مۇنداي ءىرى مەملەكەتتەردى قابىلداۋ ۇيىمنىڭ مىنەزدەمەسىن تۇپكىلىكتى وزگەرتەدى. سوندىقتان, بۇل وزگەرىستەردىڭ كونسترۋكتيۆتى بولۋى, ۇيىمدى نىعايتۋعا كۇش سالۋى قازىرگى تاڭنىڭ اكتۋالدى ءارى باستى سۇراقتارىنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا شىۇقىزمەتىن ءۇش سالاعا ءبولىپ قاراۋعا بولادى: ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ, ەكونوميكا جانە مادەنيەت.

ۇيىمنىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. جاھاندىق دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا شىۇ الەمدىك دەڭگەيدەگى تەپە-تەڭدىكدى ساقتاۋدا ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى. مىسالى, 2005 جىلعى 5 ماۋسىمدا ەلوردادا شىۇ Cامميتىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ورنالاسقان امەريكانىڭ بازالارىن شىعارۋ مەرزىمدەرىن ايقىنداۋ جونىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ۇندەۋ جاسالعان دەكلاراتسيا قابىلداندى. سونىمەن قاتار امەريكانىڭ بۇل بازالارى قىرعىزستان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا, اۋعانستاننىڭ تاليبان رەجىمىنە قارسى امەريكالىق اسكەري ءىس-قيمىلعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ورنالاستىرىلعانى بەلگىلى. استانا دەكلاراتسياسىنىڭ جاۋابى رەتىندە اقش كونگرەسى وكىلدەرىنىڭ پالاتاسى 2005 جىلعى 19 ماۋسىمدا رەزوليۋتسيا قابىلداپ, شىۇ بۇل مالىمدەمەسىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەتىنىن جانە دە قىتاي مەن رەسەي ەلدەرىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىن اتالعان وڭىردەن ىعىستىرۋعا جاسالعان ارەكەتتەر رەتىندە باعالايتىندىعىن حابارلاعان.

بۇگىنگى تاڭدا شىۇ ايماقتار ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتا قوسىمشا يمپۋلس بەرۋدە. شىۇ-نىڭ جان-جاقتى جوبالارى كوپتەگەن مەملەكەتتەردە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جاڭا سەرىكتەستىكتەرگە جول اشۋدا. مىسالعا, ۇندىستانمەملەكەتى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەرتسياسىمەن وزىندىك ەكونوميكالىق قارىم قاتىناس ورناتقان, سونىمەن قاتار, شىۇ باقىلاۋشى مەملەكەتى اۋعانستانمەن دە تاريحي باينالىستارى دا بار. يران مەملەكەتى بولسا رەسەي مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى باستى سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى.

2006 جىلى 24 تامىزدا تاشكەنتتە "شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق" عالامتورىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ءتارىزدى شارالار ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا بايلانىستارىنىڭ دامۋىنا بەلسەندى ءرول اتقاردى.

شىۇ بىرنەشە جىلدار بويى جۇرگىزگەن قاجىرلى ىزدەنىستەرى مەن پراكتيكاسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق قادامدارىن بەلگىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى كەزەكتە وڭتايلى ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتۋ, ءار سالا بويىنشا  ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋداعى كەدەرگىلەردى تازارتۋ; ءار سالاداعى ەكونوميكالىق-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى قادامدار قارالدى. ۇيىم نەگىزىندە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋىنىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن اتاپ وتۋگە بولادى. 2004 جىلى ماۋسىم ايىندا ەكى ەل قاتىناستارىنىڭ شەڭبەرىندە, ۇكىمەتتەر اراسىندا جاسالعان كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىق كوميتەتى قۇرىلدى. كوميتەتتىڭ جانىنان ون توپتىق كوميتەتتەر جانە ءبىر ارالاس كوميتەت قۇرىلدى. بۇل كوميتەت ەكى جاقتىلى قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىن قامتىدى. قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى 2006 جىلى 10-قاڭتار كۇنى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى ونان ءارى اتقارۋدىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن جاريالادى. سول نەگىزدە ىسكە اسىرلعان "اتاسۋ-الاشانكۋ" مۇناي قۇبىرى ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنىڭ جارقىن تاسىمالىنا اينالدى. قازاقستان ۇلتتىق كازمۇنايگاز كومپانياسى مەن قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي گاز كومپانياسى بىرلەسىپ جاساعان تابيعي گاز قۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قۇرىلىسى 2010 جىلى اياقتالىپ, قولدانىسقا ەندى. شىۇ شەڭبەرىندە  "قازاقستان-قىتاي قورعاس شەكاراسى ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن" قۇرۋ قولعا الىندى. سونىمەن قاتار, باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا تاس جولىن دا اتاپ ايتۋعا بولادى. دەمەك, شىۇ حارتياسىندا كورسەتىلگەن ۇيىمنىڭ قىزمەت باعىت-تارى ىشىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ قارقىنى ايتارلىقتاي.

​شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تاعى دا ءبىر ەرەكشە نازار اۋدارىلعان باعىتى – مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتاماقتاستىعى. ۇيىمدى كەڭەيتۋ ناتيجەسىندە شىۇ ءۇش ەمەس, بەس الەمدىك الپاۋىت ورتالىقتاردى مۇشەلىك ەتىپ الدى. وزگە مەملەكەتكە وزىندىك مادەنيەتتى مىندەتتەمەي, بەيبىت جانە كونسترۋكتيۆتى قارىم-قاتىناس بۇكىل الەم ءۇشىن ۇلگى بولىپ وتىر.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولۋىمەن قاتار ونىڭ قۇلاشىن كەڭ جايۋىنا دا كۇش- جىگەرىن سالدى. اتاپ ايتساق, شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ يدەياسىن ۇسىندى. ول اتالعان قۇجاتتىڭ نەگىزىن شىۇ فورۋمى مەن تاراپتاردىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىن تارتا وتىرىپ دايىنداۋ قاجەتتىگىن, ۇيىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ تەڭدەستىرىلگەن قاعيداتتارى ورىن الۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ەلباسى سونداي-اق, شىۇ باس حاتشىسىنىڭ ءرولىن جانە ۇيىم حاتشىلىعى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرلىك تەرروريستىك قۇرىلىمدارعا قارسى اتقارۋ كوميتەتى فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن كيبەرتەرروريزمگە جانە كيبەرقىلمىستارعا قارسى كۇرەس, سونداي-اق ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شەكارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋدى قوسا العاندا, تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى شىۇ اياسىنداعى جۇمىستى كۇشەيتۋدى ۇسىندى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ارنايى شوت (دامۋ قورى) پەن شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىلاتىنىن بولجاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسادى. تۇيىندەپ ايتقاندا, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان شىۇ بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتارىنا ەنىپ, قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن جەڭىسىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.

ايسانا قاحارمان,

ساياساتتانۋشى