ىندەتكە قارسى وتاندىق عىلىمي جوبالارىن ۇسىندى

بايقاۋدان باعى اشىلسا..

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «عى­لىم قورى» كارانتين كەزىندە ەلى­مىزدەگى عالىم­دار اراسىندا «ستوپ-كو­رو­ناۆيرۋس» اتتى بايقاۋ ۇيىم­داس­تىردى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن قاتىس­قان اۆتورلار ونلاين رەجىمدە وتكەن عىلىمي بايقاۋعا ءوز جوبالارىن ۇسى­نىپ, تىكەلەي ەفيردە جۇمىستارىن قور­عادى. بۇل كارانتيندىك تالاپتاردى ساقتاۋمەن قاتار جوبالاردى باعالاۋ ءۇردىسىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى اتالعان بايقاۋعا قالىپتاسقان عالىمدار عانا ەمەس, دوكتورانتتار, ستۋدەنتتەر, كاسىپكەرلەر, ستارتاپەرلەر, سونداي-اق بارلىق نيەت بىلدىرگەن قازاقستاندىقتار دا كوروناۆيرۋسقا قارسى كۇرەسۋگە باعىت­تالعان يدەيالارىن ۇسىندى.

قوعام اراسىندا وتاندىق عالىمدار­دىڭ الەۋەتىنە سەنىمسىزدىكپەن, بولما­سا سىن كوزبەن قارايتىندار كوپ. شى­نىندا ءبىزدىڭ عالىمدار قاۋقارسىز با؟ پاندەميانىڭ الدىن الۋعا, ءتىپتى توق­تاتۋعا مۇددەلى ماماندار مەن عا­لىم­داردىڭ بەلسەندىلىگىنە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قاراپ ولاي دەمەس ەدىك. ماسەلەن, «ستوپ-كوروناۆيرۋس» اشىق ءارى ونلاين-بايقاۋىنا بەلگىلەنگەن 10 كۇننىڭ ىشىندە ءار وبلىستان 141 ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ايتا كەتەيىك, باي­قاۋعا جەكە تۇلعالارمەن قاتار 12 جو­عارى وقۋ ورنى,14 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, سونداي-اق ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى قاتىستى. الدىن الا ىرىكتەۋدەن كەيىن ماسەلەنى اشۋ, شەشۋ جولدارى مەن مەحانيزمدەرى; جاڭالىعى مەن بى­رەگەيلىگىنىڭ بولۋى سىندى  كريتەريلەرگە ساي كەلەتىن 39 ءوتىنىم قورعاۋ كەزەڭىنە جىبەرىلدى. بايقاۋ جونىندە «عىلىم قورى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ساركەەۆ: «ىرىكتەلگەن جوبالار جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ سالاسىندا مەملەكەت پەن بيزنەس ءۇشىن تارتىمدى, نازار اۋدارۋعا لايىقتى شە­شىمدەر ۇسىنىپ وتىر. بۇل بايقاۋ – ەڭ الدىمەن قوعامدىق باستاما. مۇندا اقشالاي ىنتالاندىرۋ نەمەسە تىكەلەي قارجىلاندىرۋ جوق. «عىلىم قورى» زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدارعا تەز ارادا كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ عىلىمي الەۋەتى مەن ازىرلەمەلەرىن ۇسىنۋعا مۇم­كىندىك بەردى», دەدى. وسىدان-اق عالىم­دارىمىزدىڭ وتاندىق عىلىمعا, ءوز كا­سىبىنە دەگەن جاناشىرلىقتان تۋعان جان­كەشتىلىگىن انىق كورۋگە بولادى. ويت­كەنى جوبالارىنا گرانت بولمەسە دە, يدەيالارىنا ينۆەستور تارتۋعا كەپىلدىك بەرمەسە دە اشىق الاڭدا ەڭبەكتەرىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل قادام – نەگىزىنەن جۇ­مىسىن ءالى پاتەنتتەپ ۇلگەرمەگەن زەرت­تەۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل. سەبەبى ينتەرنەت زامانىندا يدەيا ۇرلاۋ كانىگى «كاسىپكە» اينالىپ بارا جاتقانداي. عالىمداردىڭ وسىنداي ەڭبەگىن ەسكەرىپ, جوبالارىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى زەرتتەۋلەرىنىڭ باي­قاۋدان باعى اشىلىپ, عىلىمعا قارجى قۇيۋدى قالايتىن كاسىپكەرلەردىڭ كوزىنە ىلىكتىرۋگە اتسالىسساق دەگەن نيەتتەمىز.

جەۋگە جارامدى ءدارى

سونىمەن بايقاۋدا قورعالعان ەرەكشە جوبا­لاردىڭ ءبىرى – COVID-19-عا قارسى نۋتري­تسەۆتيكتەردىڭ الەۋەتتى فورمۋلاسىن دايىنداۋ (080-2020-سك). جوبا جەتەكشىسى جانار جەڭىس زەرتتەۋ ءونىمى­نىڭ تابيعي زاتتاردان قۇرالعان دارۋمەن سەكىل­دى ادامنىڭ ۆيرۋسقا قارسى يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن كۇشكە يە ەكەنىن ايتادى. «وسى فورمۋلاعا سايكەس بۇعان دەيىن گون­كونگتا, ساۋد ارابياسىنان شىققان كوروناۆيرۋستىڭ تۇرلەرىنە قۇرامىنداعى قوسىلىستاردىڭ بەلسەندىلىگى بار وسىم­دىكتەر انىقتالعان. مەن سولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, وعان ت جاسۋشاسىنىڭ قوسىلىسىن قوستىم. ادەتتە بۇل جاسۋشادان جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينا جاسايدى. ويتكەنى ت جاسۋشاسىنىڭ قوسىلىسى اعزانىڭ ينفەكتسياعا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ باستى ارتىقشىلىعى, ادام ونى كادىمگى تاماق سەكىلدى جەي الادى. سەبەبى زەرتحانامىزدا ازىرلەنگەن بوتانيكالىق فورمۋلا جەۋگە جارامدى 3 ءتۇرلى وسىمدىكتەن جاسالعان», دەيدى ج.جەڭىس. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ءونىمى ينفەكتسياعا قارسى تۇرۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, اعزاداعى قان اينالىمىن جاقسارتادى, قۇرامىنداعى ءارتۇرلى پروتەيندەر قۋات­­تاندىرادى, قان ازدىقتى جويۋعا جار­دەمدەسەدى. ءونىمدى جەۋگە بولاتىن, زيان­­­سىز ءدارى, وسىمدىك پرەپاراتى دەۋگە بولادى.

جاپونيا, كورەيا مەن قىتايدا جۇمىس ىستەپ كەلگەن كەيىپكەرىمىز بۇعان دەيىن شەتەلدەردەگى 10 جىلعا جۋىق ەڭبەك جولىندا وسىمدىكتەردى زەرتتەپ, ءتۇرلى دارىلىك شايلار مەن قوسپالاردى ازىرلەگەن.

«قازاقستاندا تەحنولوگيالىق تۇر­عىدا ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى جوق. كورو­نا­ۆيرۋسقا قارسى قۋاتتى, ۋلىلىعى تومەن دارىلىك ءارى تاعامدىق وسىمدىكتەر قوس­پاسىنان تۇراتىن بوتانيكالىق فور­مۋلا جاسالادى. تابيعي دارىلىك جانە تاعامدىق وسىمدىكتەردەن جالپى تۇنبا الۋ, ەكستراكتسيالاۋ ارقىلى بيولوگيالىق بەلسەندى كەشەندەردى (ببك) ءبولىپ الۋ, الىنعان ببك-ءنىڭ انتي­ميكروبتى (in vitro) بەلسەندىلىگىن باعا­لاۋ قاجەت. بۇل – ەمدەلۋشىلەرگە قىس­قا جولدى قامتاماسىز ەتەتىن دارىلىك وسىمدىكتەردەن جاسالعان قاۋىپسىز ءونىم. دارىلىك وسىمدىكتەردەن دايىندالعان پرەپاراتتار قازىرگى جاعدايدا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەمدەۋ ادىستەرىنە قاراعاندا شى­عىنى از, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. بۇل پرەپارات COVID-19-عا بەل­گىلى قارسىلىققا قابىلەتتى, سونىمەن بىرگە  يممۋندىق جۇيەنى ارتتىرۋ ارقىلى  قورعانىس جولىن قامتاماسىز ەتەدى. ۆيرۋسقا قارسى الەۋەتتى تەرا­پيا­لىق بەلسەندىلىگى بار دارىلىك پرە­پاراتتىڭ مولەكۋلاسى  انىقتالادى, قۇرىلىمى وڭتايلاندىرىلادى جانە in vitro ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ كومەگىمەن فۋنكتسياسى تەكسەرىلەدى, سودان كەيىن جانۋارلارعا كلينيكالىق سىناقتار جۇر­گىزىلەدى», دەيدى عالىم. 20 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار ج.جەڭىس قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى, 80-نەن اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. 3 مەملەكەتتىك جانە 3 حالىقارالىق جوباعا قاتىسقان كەيىپكەرىمىز اتالعان جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋعا ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى مەن دوكتورانتتارىن تارتىپ وتىر.

جابايى اقجەلكەن ۆيرۋستى جويا الادى

«ستوپ-كوروناۆيرۋس» بايقاۋىنىڭ ءفينا­ليسى ماريتا تۇرعانبايقىزى لەپتونين نەگى­زىندە كەڭ سپەكترلى جاڭا وتان­دىق ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتى, جابايى اقجەلكەن (حالىق اراسىندا جابايى ءسابىز دەگەن اتاۋمەن تانىمال) lomatium Dissectum وسىمدىگىنىڭ تامىرلارىندا بولاتىن بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتى جاساۋ جونىندەگى جوباعا جەتەكشىلىك ەتەدى.

شەتەلدىك 5 ۋنيۆەرسيتەتتە Lomatium dissectum جاقسى زەرتتەلگەن. سول زەرت­تەۋلەردى جۇرگىزگەن عالىمدار اتالعان وسىمدىكتىڭ تامىرىندا بار ەفير ماي­لارىنىڭ ۆيرۋسقا قارسى جانە انتي­بيوتيكتىك قابىلەتكە يە ينگرەديەنتتەن تۇراتىنىن, سونداي-اق باكتەرياعا قارسى جانە انتيگريبتىك قاسيەتتەرى بار ەكەنىن انىقتادى. Lomatium dissectum سىعىندىسىنىڭ ۆيرۋسوستاتيكالىق اسەرى اعزاداعى بارلىق ۆيرۋستاردىڭ, باكتەريالار مەن زەڭنىڭ ءوسۋىن توقتاتا الاتىنىن بىلدىرەدى. بۇل اعزانىڭ تابيعي يممۋندىق جۇيەسى زياندى ميكروبتار ارقىلى دەنساۋلىققا پايدالى ميكروورگانيزمدەرگە زاقىم كەلتىرمەي ءتيىمدى كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. Lomatium dissectum ينفەكتسيالاردى جويۋ جانە تابيعي يممۋندىق جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جاعىنان دا ءتيىمدى.

م.تۇرعىنبايقىزى باستاعان عالىم­دار وسى نەگىزدە جاڭا ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتى سين­تەزدەۋگە كىرىستى.

جوبا ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – شيكىزات بازاسىنىڭ بولۋى, ياعني پرەپاراتقا قاجەتتى وسىمدىكتەر قازاق­ستان اۋماعىندا وسەدى. سول سەبەپتى ءوندى­رىس­تىڭ بارلىق كەزەڭىن ەلىمىزدە جۇ­زەگە اسىرۋعا بولادى. قۇرامىندا قوسىم­شا فيتوحيميالىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ, ۆيرۋسقا جانە باكتەرياعا قارسى بەل­سەندىلىكتى زەرتتەۋ, ونى in vitro جانە in viva تەستىلەرىمەن راستاۋ قاجەت.

وتاندىق عالىمداردىڭ يدەياسىنا اقش-تاعى عىلىمي ۇجىمدار دا قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ جاتىر. نەگىزى جوبانى فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار, جەكە ينۆەستورلار دا قارجىلىق تۇرعىدان قولداۋعا مۇددەلى.

«ەگەر فارماتسەۆتيكالىق بيزنەس پەن مەملەكەت تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بولسا, جوبا قازاقستاندا تولىعىمەن ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن. ءبىز زەرتتەلەتىن وسىمدىك پەن ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا پرەپارات ۇلكەن پەرسپەكتيۆاعا يە ەكەنىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى بۇگىندە ادامزات ومىرىنە ەنگەن SARS-CoV2 جاڭا ۆيرۋسىمەن كۇرەسۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. اتالعان ۆيرۋس ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە بولادى, جوعالمايدى جانە بۇل بارلىق اۋرۋمەن ادامزاتتىڭ كۇرەسى سياقتى جالعاسادى. ال ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى دارىلىك پرەپاراتتارعا بايلانىستى», دەيدى يدەيا اۆتورى ءارى جوبا جەتەكشىسى ماريتا تۇرعىنبايقىزى. ول بۇگىندە فارماتسەۆتيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى University Medical Center كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. جوبا جەتەكشىسىنىڭ جانىندا عى­لىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تاجىريبەسى بار 4 مامان بار. ول مۇنداي توپپەن ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىنىنا سەنەدى.

ايتا كەتەيىك, بايقاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ىرىكتەلگەن جوبالار ۇكىمەتتىڭ, سونداي-اق مۇددەلى ينۆەستورلاردىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى.