ارحيۆتە اعاتتىق بولماۋى كەرەك

وسىعان بايلانىستى ارحيۆ ماماندارى, تاريحشىلار مەن ارحيۆ ءىسىنىڭ جاناشىرلارى ءوز پىكىر-ۇسىنىستارىن بىل­دىرۋدە. بەلگىلى جۋرناليست جاقسىباي سام­رات پەن عالىم ءسابيت شىلدەباي بۇل ماسەلەنىڭ ار جاعىندا ءبىر شيكىلىكتىڭ جات­قانىنا نازار اۋدارتسا, ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ارحيۆ قۇجاتتارىن جەكەمەنشىك ارىپتەستەرگە بەرۋ ۇلتتىق ارحيۆ قورىن تالان-تاراجعا سالۋ دەدى. ال تاريحشى الماس ءجۇنىسباي بۇل شەشىم – تاريحقا, حالىق جادى مەن مەملەكەتكە قاستاندىق دەپ مالىمدەدى.

بۇل ماقالالاردا مەملەكەت قازىنا­سىن جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا بەرۋگە بول­­مايتىنى, ارحيۆتەگى بۇكىل قۇجاتتى تسيفر­­لاۋدىڭ ماعىناسىزدىعى, ارحيۆ ىسىن­­دە كاسىبي باسشىنىڭ جوقتىعى, ارحيۆ قۇ­جات­تارىن جاريالاۋدى ءوز دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تۇجىرىمدى پى­كىرلەر ايتىلعان.

«تسيفرلى فابريكا» جوباسىن ۇسى­نىپ وتىرعان ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى ۋاكى­لەتتى ورگان «مەملەكەتتىك ورگان­دار­­دىڭ ىشكى قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ» ما­سە­لەسىن (تسيفروۆيزاتسيا) قۇجاتتاردى تسيفر­لاۋ (وتسيفروۆكا) دەگەن تار ۇعىممەن عانا شەكتەيتىندەي. «تسيفرلى فابري­كا» جوباسىنىڭ ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىنىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋدى, سكانەرلەۋدى, ساندىق فورماتقا كوشىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, 12 وڭىردە (13) مۇراعاتتاۋ ورتالىعىن اشۋ. ولاردىڭ بيۋدجەتتەن سۇراپ وتىرعان تولەمى – 96 ملرد 120 ميلليون تەڭگە دەسەك, بۇل تولەمدەر تسيفرلاۋ قىزمەتىنە جۇمسالىنىپ, جوبا اياسىندا 1,6 ملرد بەت كولەمىندە ۇلتتىق مۇراعات قورىن تسيفرلاۋ جوسپارلانعان ەكەن.

مۇندايدا ون ەكى وڭىردە مۇراعاتتاۋ ورتالىعىن اشۋ قانشالىقتى ماڭىزدى, ونداي قوسىمشا مەكەمەلەر تاپ قازىرگى جاعدايدا كەرەك پە ءوزى دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ار­حيۆ­تەردىڭ, جەكەلەگەن وبلىستىق ارحيۆ­تەردىڭ مۇراعات قويمالارى بۇگىندە 100 پايىزعا تولىپ وتىر, ءتىپتى كەيبىر ءار­حيۆتىڭ ءوز الدىنا جەكە عيماراتى جوق, ءبىرازى جالداپ كۇن كەشسە, كەيبىرى وڭ­تاي­لاستىرىلعان عيماراتتاردا وتىر. اۋداندىق مۇراعاتتار مەن فيليال­­داردىڭ ءىس جۇزىندە بارلىعى ىڭعايلاس­تى­رىل­عان جايلارعا ورنالاسقان, ولار­دىڭ قويمالارى قۇجاتتاردى تۇراقتى ساقتاۋ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى, ورتتەن قورعاۋ قۇرىلعىلارى جوققا ءتان. ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن قۇجاتتى قالپىنا كەلتىرۋ زەرتحانالارى جوق. ارحيۆتە ارنايى ورىنداردىڭ تاپشى­لى­عىنان ۇلتتىق مۇراعات قورى قۇجاتتا­رىنىڭ ۆەدومستۆولىق ساقتاۋدا تۇرعانى قانشاما؟! ولاردىڭ ساقتالۋىنا بولا­شاقتا كىم جاۋاپ بەرەدى؟

اشىق دەرەككوزدەردەگى ارحيۆ سالاسىنا جۇرگىزىلگەن كەشەندى تالداۋلارعا جۇگىنسەك, 2020 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە ۇلتتىق ارحيۆ قورى مەن جەكە قۇرام بويىنشا 24 000 000 ەسەپتىك بىرلىكتى ساقتاپ وتىرعان 222 مەملەكەتتىك ارحيۆ جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 5-ەۋى – رەسپۋبليكالىق, 18-ءى – وبلىستىق, استانا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ءارحيۆى دەسەك, 32 قالالىق جانە 167 اۋداندىق ارحيۆ پەن فيليالدارى بار.

حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ قۇجاتتىق جا­دى ساقتالعان ارحيۆتەردەگى قۇجاتتاردى قۇنتتاپ ۇستاۋ, كوز قاراشىعىنداي ساقتاۋ – مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك ارحيۆتەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى ارحيۆ قىزمەتىنىڭ مىندەتى.

اقپارات كولەمى مەن ونى جەتكىزۋ جىل­دامدىعى كۇن ساناپ وسكەن سا­يىن اق­پا­راتتىق تەحنولوگيالار ساياسات, ەكو­­نوميكا, ونەركاسىپ, مادەنيەت پەن ونەر, ت.ب قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سا­­لاسىندا كەڭىنەن پايدا­لانىلۋ­دا. قو­عام مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا ءتيىم­دى ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىرۋ ماقسا­تىن­دا تسيفرلى ترانسفورماتسيالاۋ­دى كوز­­دەيتىن تسيفرلى مەملەكەتتى قالىپ­تاس­تىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزگى سترا­­تەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

ەلىمىزدە تسيفرلى ترانسفورماتسيالاۋ ءىسى 2002 جىلى باستاۋ العان بولاتىن. ەلەكتروندى ارحيۆ جۇيەسىنىڭ سىنامالى جوباسىن ەنگىزۋ ءۇشىن تاجىريبە الاڭى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى مەن سول كەزدەگى مۇ­را­عاتتار مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى كوميتەت (الماتى) تاڭداپ الىن­عان ەدى. بۇل جونىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە سول كەزدەرى جەتكىلىكتى جازىلدى دا. بۇل – ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاۋ, ياعني قاعاز نەگىزدەگى قۇجاتتاردى تسيفرلى نىسانعا كوشىرۋ, پايدالانۋ قورىن جاساۋ ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت ءارحيۆى مۇنى كاسىبي تۇرعىدا جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. الايدا مۇراعاتتار مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى كومي­تەتتىڭ تاراتىلۋى, استانانىڭ قونىس اۋدارۋى, بىرنەشە مارتە ءبىر عيماراتتان ەكىنشى عيماراتقا اۋىسۋى, باسشىلاردىڭ اۋىس-ءتۇيىسى سالدارىنان سىناق اياقسىز قالدى. سوعان قاراماستان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا, ت.ب. ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاۋ ءىسى جالعا­سىن تاۋىپ كەلەدى, ياعني مەملەكەتتىك ارحيۆ­تەردىڭ باسىم بولىگىندە تسيفرلاۋ جۇ­مىسى جۇرگىزىلەدى, ال جەرگىلىكتى جەرلەردە ار­حيۆ­تەردىڭ جاعدايى وبلىس, اۋدان باس­شى­­لارىنىڭ ارحيۆ ءىسىن ءتۇسىنۋ, قولداۋ دەڭ­گەيىنە بايلانىستى بولىپ وتىر.

2006 جىلى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پور­تالى قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەلەك­­تروندى قۇجاتتاردى قابىلداۋ, ساق­­­تاۋ پروبلەمالارى تۋىنداعانى ءما­لىم. 2009 جىلدان باستاپ ۇلتتىق ار­حيۆ­تە مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلەك­ترون­دى ارحيۆ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە ار­نايى ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن, الاي­دا سۋبەكتيۆتىك سەبەپتەرگە بايلا­نىستى بۇل جوبا دا اياقسىز قالدى. اق­پا­راتتىق قوعامعا كوشۋدىڭ تاعى ءبىر قادامىن 2013 جىلى قابىلدانعان «اق­پا­راتتىق قازاقستان-2020» باعدار­لا­ماسىنان اڭعارۋعا بولاتىنداي. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىل­­عى 7 اقپانداعى №101 قاۋلىسىمەن «اق­پا­راتتى قازاقستان-2020» مەملە­كەتتىك باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىن­دەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شا­رالار جوس­پارى ء(بىرىنشى كەزەڭ) بەكىتىلدى.

مۇنداعى ازاماتتاردىڭ مادەنيەت مەكە­مەلەرىنىڭ وبەكتىلەرى مەن ماتەريال­دارىنا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ماق­ساتىندا وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ باعىتى بويىنشا 212-214 تار­ماقتار ارحيۆ ءىسىن دامىتۋعا باعىت­تالعان ەدى. بۇل تارماقتار بو­يىن­شا «ەلەكتروندى قۇجاتتار مۇرا­عاتىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى» اقپاراتتىق جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە قۇ­جات­تاردى اقپا­راتتىق ىزدەۋ فۋنكتسيونالى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق مۇراعاتى قورىنىڭ قۇجاتتارىن اۆتو­ماتتاندىرىلعان ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن جاساۋ», «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملەكەتتىك كاسىپ­ورنىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ازىر­لەن­گەن. ۇسىنىستار ازىرلەۋ بارىسىندا الەم­دىك ەلەكتروندى ارحيۆتەر جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسالدى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى ەكونوميكالىق دامۋ تاجىريبەسى قىزىقتىراتىن ەلدەردەگى (وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا, فرانتسيا, فينليانديا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى جانە ت.ب.) ەلشىلىكتەردىڭ كومەگىمەن «تسيفرلى ارحيۆتەر», «تسيفرلى قويمالار» جونىن­دە مول اقپارات جيناقتالدى. رەسەي, وزبەك­ستان, پولشا, بەلارۋس, ۋكراينا ەل­دەرىنىڭ ارحيۆ سالاسىمەن ارىپتەستىك ىن­تىماقتاستىق ورناتۋ بارىسىندا ولاردىڭ تاجىريبەلەرى نازارعا الىندى.

ەلەكتروندى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ جوعالۋ قاۋپىن الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ارحيۆتەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار ارحيۆتەرىنىڭ بىرىڭعاي كورپو­راتيۆتىك جەلىسىن بىرىكتىرىپ, ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبامەن كۋالاندىرىلعان ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ساقتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى قۇرىلىم – «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملە­كەتتىك كاسىپورنىن اشۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى.

بۇل ورتالىق ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ساقتاۋ; ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ; ارحيۆ قۇجاتتارىن سكانەرلەۋ ادىستەمەسى, ت.ب. ماسەلەلەر بويىنشا ادىستەمەلىك ماتەريالدار مەن ستاندارتتار دايىنداۋعا ءتيىس ەدى.

2014 جىلدىڭ باسىندا ۇلتتىق ارحيۆ جانىنان «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس (سۇراتىلعان قاراجات 1,6 ملرد تەڭگە) ءتيىستى قۇجاتتارىمەن ازىر­لەنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مە­تىنە قاراۋعا ەنگىزىلگەن. ارتىنشا 2014 جىلى 7 ناۋرىزدا مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگى تاراتىلىپ, مۇراعات ءىسى مەن قۇجاتتاما سالاسىنداعى فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىك بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگىنە بەرىلدى, 2014 جىلعى 6 تامىزداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جاسالعان رەفورمالار ناتيجەسىندە ۇكىمەت قۇرىلىمى وزگەردى, مۇراعات ءىسى مەن قۇ­جات­تاما سالاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قايتارىلدى. ءسويتىپ دايىن جوبالار تەك «جوبا» كۇيىندە قالا بەردى.

«اقپاراتتى قازاقستان-2020» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى قايتا قارالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى №827 قاۋلىسىمەن «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى.

«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى قىز­مەتىن تسيفرلاندىرۋ» بويىنشا 2020 جىل­دىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن «ەلەكتروندى قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي ءارحيۆى» اقپارات­تىق جۇيەسىن قۇرۋ جانە ەنگىزۋ» (58 تارماق) جوس­پارلانىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. ىسكە قوسىلۋىنا ساناۋلى ايلار قالعان بۇل اقپاراتتىق جۇيەنىڭ تەحنيكالىق كەمشىلىكتەرى دە, تۇتىنۋشىلار تاراپىنان ەسكەرتۋلەر دە جەتكىلىكتى.

 ارينە, ۇزاق ىزدەنىستەر, ارحيۆ پەن IT-ماماندارىنىڭ جۇمىسى وڭ ناتيجە بەرەدى دەپ سەنگىمىز-اق كەلەدى.

وكىنىشكە قاراي, قوعامدا «ارحيۆ سالا­سىنىڭ ەش قيىندىعى جوق, بۇل جۇمىستى كەز كەلگەن ادام اتقارىپ كەتە الادى» دەگەن جاڭساق تۇسىنىك قالىپتاسقان, تۇيتكىلدىڭ ءبارى وسىدان تۋىندايدى. قازاقتا «شىم­شىق سويسا دا, قاساپشى سويسىن» دەگەن ناقىل ءسوز بار, سول ايتپاقشى, ارحيۆ قىز­مەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, كۇر­دە­لىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ارحيۆ ءىسىنىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ارنايى ماماندار, مۇراعاتشى-ساراپشىلاردى جۇمىس توبىنا قوسپاي ءىس تۇزەلمەيدى.

قازىر ارحيۆتەردى اقپاراتتاندىرۋ ءۇر­دىسىن رەتتەيتىن ماقساتتى باعىتتالعان جا­نە ۇيلەستىرىلگەن ادىستەمەلىك جانە باع­­­دارلامالىق بازا جوقتىڭ قاسى, مەم­لەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ باسىم بولىگىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ جانە ەنگىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر دە جوق.

مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ باسىم كوپ­­شىلىگى ەلەكتروندى قۇجاتتار مەن ەلەك­­تروندى مالىمەتتەر بازاسىن ساق­تاۋ­عا بەيىم­دەلمەگەن, كومپيۋتەر قۇرىل­عى­لا­رى­نىڭ توزىعى جەتكەن, ءتىپتى ارنايى عي­ما­راتتارى, ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارى جوق, قۇجاتتاردى ساقتاۋ ءتارتىبى ساقتالماعان.

بۇل ماسەلەلەر بۇگىن عانا ءسوز ەتىلىپ وتىرعان جوق. جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە لايىق­تى جاۋاپ بەرەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ارحيۆتەردى ارنايى عيماراتتارمەن قامتا­ماسىز ەتۋ, قارقىندى تەحنولوگيالىق وزگە­رىس­تەرگە ساي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاب­­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ادامي كاپي­تالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ياعني اۋەلى كا­سىبي مامانداردى قالىپتاستىرىپ الۋ قاجەت.

ماقالانىڭ سوڭىن 90-جىلدارى ارحيۆكە باسشىلىق ەتكەن ساپار بايجانوۆ اعامىزدىڭ سوزىمەن اياقتاعىم كەلەدى: «مۇراعاتقا, وتكەن زامانداردان قالعان مۇراعا كوزقاراستىڭ جايىنا قاراپ تا سول ەلدىڭ وركەنيەتتىلىك دارەجەسىن, زيالىلىق, ىزگىلىك قاسيەتىنىڭ جاي-جاپسارىن وپ-وڭاي اڭداۋعا بولادى. حالقىڭنىڭ, اتا-با­باڭ­نىڭ مۇراسىنا نەمكەتتى قارايسىڭ با, يەسىزدىككە ۇشىراتىپ, سايدا سانى, قۇم­دا ءىزى جوق توز-توز بولۋىنا, زىم-زيا جوعالۋىنا جول بەرەسىڭ بە – ويتكەن ور­كە­نيەتتەن, ويتكەن ۇرپاقتان نە ءۇمىت, نە قايىر؟! وركەنيەتكە, كەمەلدىككە قول سوز­عان ەل ەشقاشان بۇگىندى عانا مىسە تۇت­پايدى, وتكەنگە دە ۇڭىلە وي جىبەرىپ, ەرتەڭگى بولاشاققا دا كوز سالىپ, الدى-ارتىن تۇگەل قامداي تىرلىك كەشەدى. ەندەشە, ەگەمەندىك وركەنيەتتىڭ قاپىسىز ءبىر تۇعىرى – ۇلتتىق مۇراعات كەشەنىن ءتۇزۋ ەكەنىن ادامزات تاجىريبەسى مۇلتىكسىز ەسكە سالادى».

عازيزا يساحان,

نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى