وتكەن جىلى «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءوز مارەسىنە جەتكەنى ءمالىم. بۇل باعىتتا اقتوبە ايماعىندا دا سان قىرلى جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سوعان سايكەس قازىرگى كۇنى وڭىردە تۇراقتى تىلدىك احۋال قالىپتاسىپ وتىر. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستاعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىندار ۇلەسى 94 پايىزعا جەتىپ, باعدارلاما قابىلدانعان 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ءوستى. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ جىلدان-جىلعا تىلدىك بىلىكتەرىنىڭ ارتۋىنىڭ دالەلى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى ايتارلىقتاي كەڭەيە ءتۇستى. قازاق تىلىندە وقىتىپ, تاربيە بەرەتىن ۇيىمدار مەن بالاباقشالار سانى دا ايتارلىقتاي ءوستى. سوڭعى كەزدەرى وڭىردە تۇراتىن بىرقاتار ەتنوس وكىلى بالالارىن قازاق تىلىندەگى بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە بەرە باستادى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدى بالاباقشادان باستاۋ قاجەت دەگەن قاعيدا جولعا قويىلا بىلگەنىنىڭ باستى ءبىر دالەلى دەۋگە بولادى.
وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى جانىنان اشىلعان تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتى ناقتى ناتيجەلەرگە جول اشا ءبىلدى. ەتنوس وكىلدەرى كوپ شوعىرلانعان التى اۋداندا اتالعان ورتالىقتىڭ كۋرستارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق تىلدەردى ۇيرەنۋگە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قاجەتتى ءىس-تاجىريبە قورى مەن بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاستى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورتالىق ارقىلى 15 مىڭعا جۋىق استام ەرەسەك ازامات مەملەكەتتىك ءتىلدى, 1500-دەن استام ادام اعىلشىن, 149 ادام – ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارىمەن قامتىلدى. ءتىلدى ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە جانە شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىنە انا ءتىلىن مەڭگەرۋى ءۇشىن ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى وقىتۋ باعدارلامالارى, قاشىقتىقتان وقىتۋ تەحنولوگياسى, سايت, باسپا وقۋ قۇرالدارى ارقىلى دا تولىق مۇمكىندىكتەر جاسالدى. اتاپ ايتقاندا «til-aktobe.kz» اقپاراتتىق سايتىندا, ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا ساباقتار ورنالاستىرىلىپ, ءوز بەتىنشە ءتىل ۇيرەنگىسى كەلەتىندەر قاشىقتان وقىتۋ تەحنولوگياسى بويىنشا ءدارىس الا الادى.
ۇزاقمەرزىمدى جوبالار قاتارىندا 2014 جىلدان بەرى ءتىل وقىتۋشىلارى مەن ادىسكەرلەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە «تىلدەردى وقىتۋ: ىزدەنىس جانە ادىستەمە» اقپاراتتىق جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋى ءۇشىن ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا كورشىلەس ورىنبور وبلىسىندا تۇراتىن قانداستارىمىزعا ءتىل ۇيرەنۋگە باعىتتالعان شارالار, اشىق ساباقتار جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ, ادىستەمەلىك قۇرالدار تەگىن تاراتىلىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى بويىنشا تىلدىك ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى – «قازتەست» بويىنشا تەستىلەۋ ۇيىمداستىرىلدى. 2012 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سىناققا 22 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستىرىلدى. مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار وبلىستاعى ەتنوستاردىڭ انا تىلدەرىن ۇيرەنۋى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2006 جىلدان بەرى جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە ەتنوس وكىلدەرى مەملەكەتتىك جانە ۋكراين, نەمىس, كورەي, چەشەن, تاتار, باشقۇرت, ازەربايجان تىلدەرىن وقىتۋ كۋرستارىمەن قامتىلدى.
قازىرگى تاڭدا تۇتاستاي ەلىمىز بويىنشا كەمشىن تۇستاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك تىلدە بالالارعا ارنالعان ساپالى, ونەگەلى, تانىمدىق جانە وقىتۋ ادەبيەتى مەن تەلەجوبالاردىڭ تاپشىلىعى. ءتىلدى مەڭگەرەم دەپ ۇمتىلعان وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ونىمدەر اسا ماڭىزدى. ول بالالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن ءتۇسىنىپ, ەركىن مەڭگەرۋىنە تۇرتكى بولادى. وسى رەتتە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنە, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردى شىعارۋ, باق-تا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەديالىق مازمۇندى كەڭەيتۋ سياقتى شارالار قولعا الىندى.
2014 جىلدان باستاپ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ دۇنيەتانىمىن دامىتۋعا جانە تىلدەردى ۇيرەنۋىنە ىقپال ەتۋ ماقساتىندا ءۇش تىلدە تانىمدىق «كۇنشۋاق» جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. 2018 جىلدان باستاپ بالالاردىڭ تىلدىك ماشىقتارىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى كوپشىلىك سيپاتتاعى قۇرال رەتىندە «Kunshuak-aktobe.kz» سايتى اشىلدى. تىلدەردى العاش ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن سوزدىكتەر مەن سۋرەتتى تاپسىرمالار ازىرلەنگەن. «مەن ءۇش تىلدە سويلەيمىن» بالالارعا ارنالعان ءۇش تىلدەگى ءتىلاشار جارىق كوردى, «التىن ساندىق» ەرتەگىلەر جيناعى, «عاجايىپ ماتەماتيكا» اتتى حالىقتىق ەلەمەنتتەرى بار ەرتەگىلەر مەن ساندارعا بايلانىستى ماقال-ماتەلدەر, «بالالارعا بازارلىق» كومەكشى قۇرالدارى شىعارىلدى. تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اتقارار ءرولى زور. ونىڭ شىعارماشىلىق الۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلعان مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ, ءتىل ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ سيپاتىنداعى ءتۇرلى فورماتتاعى جوبالار وبلىس جۇرتشىلىعىنا ۇسىنىلىپ, كوپشىلىك پەن ءتىل جاناشىرلارى تاراپىنان قولداۋ تاپتى.
مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىندا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ونوماستيكالىق جۇمىستار. جالپى, ونوماستيكا دەسە بۇقارا حالىقتىڭ ساناسىندا بىرەۋدىڭ ەسىمىن بەلگىلى ءبىر نىسانعا, ەلدى مەكەنگە نەمەسە كوشەگە بەرۋ دەگەن بىرجاقتى پىكىرلەر تۋىنداپ قالادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل باعىتتاعى سان قىرلى جۇمىستاردى تەك وسىمەن شەكتەي سالۋعا بولمايدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايىپ قالىپتاسۋىندا بايىرعى جەر, سۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋدىڭ ورنى ايرىقشا. «جەر تاريحى – ەل تاريحى» دەمەكشى, ۇلان بايتاق جەرىمىزدەگى بارلىق جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەجەلگى تاريحى بار. ونى بۇرمالاۋعا بولمايدى. وسىلايشا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدان بەرى وبلىستا 146 ەلدى مەكەن تاريحي اتاۋلارىمەن قايتا قاۋىشتى.
2014 جىلدان بەرى ءوڭىردىڭ توپونيميالىق اتاۋلارى, جەر بەدەرى, تابيعات, جەر-سۋ, جانۋارلار اتاۋلارى, وسىمدىكتەر تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى «تۋعان ولكە» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتىڭ اۋداندار بويىنشا سەرياسى شىعارىلدى. وسىعان دەيىن ەلدى مەكەندەر مەن قالا كوشەلەرى اتاۋلارىنىڭ كوبى ەل تاريحىنا ەشقانداي قاتىسى جوق بوگدە اتاۋلارمەن اتالىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇگىنگى كۇنى قازىرگى تالاپتارعا ساي كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2014-2019 جىلدار ارالىعىندا اقتوبە قالاسى بويىنشا 42 كوشە قايتا اتالىپ, 515 كوشە مەن 24 شاعىن اۋدانعا اتاۋ بەرىلدى. اۋداندار بويىنشا 22 ەلدى مەكەن, 75 قۇرامداس بولىك قايتا اتالىپ, 137 قۇرامداس بولىك اتاۋ يەلەندى.
– الايدا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى تۇردە ءبىلۋى ءتيىس ازاماتتار ساناتتارىن جانە ءتىلدى ءبىلۋ كولەمىن ايقىنداۋ, ءتىل ماسەلەسىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاعا وزگەرىس ەنگىزۋ ءىسىنىڭ وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگى ءالى دە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ءتىل تۇعىرىن تۇعىرلى ەتۋ ماسەلەسىن ءار قازاق وزىنەن باستاۋى ءتيىس.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاريالانعان كەزدەن بەرى وڭىردە قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وبلىستا جىل سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ مەن قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ارنالعان ءارتۇرلى فورماتتاعى شارالار وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپتاستى, دەدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گ.تولەباەۆا.
اقتوبە