ءسىز ءۇشىن وتباسى نەنى بىلدىرەدى؟

ء«سىز ءۇشىن وتباسى نەنى بىلدى­رەدى؟» دەگەن سۇراققا قازاق­ستان­دىق­­تاردىڭ جالپى سانىنىڭ 73,1%-ى وتباسىن ءومىردىڭ ءمانى رە­تىن­­دە سانايتىنىن ايتقان. سون­­داي-اق جاۋاپتاردىڭ ىشىندە 39%-ى­ «اۋ­لەتتىڭ ەرتەڭى», 29%-ى­ «با­قىت پەن ماحاببات», 16,9%-ى­ «جا­ۋاپ­كەرشىلىك پەن مىندەت­تە­مەلەر», 7,9%-ى «قوعام­نىڭ نەگى­زى» جانە 1,6%-ى «جالعىزدىق­تان قۇتقارۋ» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ 75,1%-ى جانە ەرلەردىڭ 51,3%-ى وتباسىن «اۋلەتتىڭ ەرتەڭى» دەپ سانايدى.

«اتا-انالاردىڭ 69,3%-ى «كوپبالالى بولعىڭىز كەلە مە؟» دەگەن سۇراققا, ء«يا, مەن ارقاشان كوپبالالى بولعىم كەلدى» دەپ جاۋاپ بەردى. سۇرالعان مىڭداعان رەسپوندەنتتەردىڭ 65,2%-ى ءتورت بالانى تاربيەلەۋدە, 34,8%-ى بەس جانە ودان دا كوپ بالانى تار­بيە­لەۋدە. ساۋالداما ناتيجەسى بو­يىنشا, وتباسىلىق جۇپتاردىڭ كوپ­شىلىگى (78,9%) وزدەرىنىڭ وتبا­سىلىق قارىم-قاتىناستارىن «وتە جاقسى, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى سۇيە­مىز جانە قۇرمەتتەيمىز» دەپ باعا­لا­دى. زەرتتەۋ سونداي-اق كوپ­تە­گەن ادام­نىڭ پىكى­رىن­شە, وت­با­سىلىق قا­تىناستاردى نى­عاي­تا­تىن ما­ڭىز­­دى ساپا ماحاب­باتتان گورى قۇر­­مەت ەكەنىن كورسەتتى. سۇ­رال­عان­داردىڭ 68,2%-ى وسىلاي سا­ناي­­­دى. سونداي-اق وتباسىلىق رەس­­­­پوندەنتتەر اراسىندا 90,2%-ى ومى­رىنە ريزا ەكەندىگىن اتاپ ءوت­­تى, بۇل رەتتە اجىراسقان ادام­دار­­دىڭ­ اراسىندا ومىرىنە ريزا­لى­عىن­­ 73,9%-ى اتاپ ءوتتى. 70,4%-ى با­لالار­دى تار­بيەلەۋدە كۇش قول­­­­دانۋعا تەرىس قارايدى, بۇل ورىن­سىز جانە دۇرىس ەمەس دەپ سا­­نايدى. قازاق­ستاندىق اتا-انالار ءوزارا تۇسىنىستىك, قۇرمەت, ما­حاببات سياقتى ەموتسيونالدىق فاك­تورلارعا كوڭىل بولە­دى», دەپ اتاپ ءوتتى وتباسى ينستيتۋتىن زەرت­­تەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جۇل­دىز باتتالوۆا.

ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل زەرتتەۋ قازاقستاندا العاش رەت وتكىزىلدى. زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا وسى ماسەلەگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمدار ءۇشىن ۇسىنىمدار ازىرلەنەتىن بولادى. ققدي «رۋحاني جاڭعىرۋ» وتباسى ينس­تيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعى الەۋ­مەتتىك ينستيتۋت رەتىندە وتاندىق جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋ, وتباسىنىڭ پروبلەمالىق اسپەكتىلەرىن شەشۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى زەرتتەۋمەن, تالداۋمەن, ازىرلەۋمەن جانە قازاقستاندىق وتباسىلىق ساياساتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى ۇلتتىق باياندامانى دايىنداۋ ءۇشىن ستاتيستيكالىق جانە الەۋمەتتىك دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋمەن اينالىسادى. ينس­تيتۋت «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ بار­لىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن عىلىمي-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلدى. باعدارلامانىڭ ارنايى جوباسىنا كىرەتىن «تۋعان جەر», «قا­زاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ», «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «100 جاڭا وقۋلىق», «100 جاڭا ەسىم» باعدارلامالارى بار.

وتباسى – ۇلتتىڭ التىن دىڭگەگى. ونى ساقتاۋ, قورعاۋ ەر مەن ايەلدىڭ ارىنا جۇكتەلگەن قاسيەتتى پارىزى. جاقىندا عانا ومىردەن وتكەن بەلگىلى جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەك ۇيلەنەتىن كەزىندە وتباسىنىڭ 7 قاعيداسىن جاساعان ەكەن.

«سىيلاستىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋ كەرەك. «ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ مەنى ء«سىز» دەيسىڭ» دەدىم. باستاپقىدا ء«سىز» دەگەنى قۇلاققا تۇرپىدەي ەستىلىپ, كۇلكىگە كومىلىپ قالعانمىن. ون بەس جىلدان بەرى ء«سىز» دەگەن ءسوز وتباسىمىزدىڭ تاتۋلىعىنىڭ تىرەگىنە اينالدى. دوستارىمنىڭ ايەلدەرى بىرەۋى 5 جىلدان سوڭ, بىرەۋى 8 جىلدان سوڭ, بىرەۋى 10 جىلدان كەيىن كۇيەۋلەرىن ء«سىز» دەي باستادى. اناسى اكەسىن ء«سىز» دەپ سىيلاپ تۇرسا, بالا دا اكەسىن قۇرمەتتەيتىنىن ءتۇسىندى; سەنىڭ اتا-اناڭ – مەنىڭ اتا-انام, مەنىڭ اتا-انام – سەنىڭ اتا-اناڭ. بالدىزىما اقىل ايتسام, تۋعان قارىنداسىما ايتقانداي ايتام, كەلىنشەگىم قاينىسىنا ۇرىسسا, تۋعان ىنىسىنە ۇرىسقانداي ۇرىسادى; قانداي سىيلى قوناق كەلسە دە, ۇيىمىزگە ىشىمدىك كىر­گىزبەيمىز; بالالارىمىزدى مەكتەپكە دەيىن حان سياقتى سىيلايمىز, مەكتەپ كەزىندە شاكىرت سياقتى تاربيەلەيمىز, مەكتەپتەن سوڭ دوس سياقتى سىرلاس بولامىز, بىراق اقىل ايتپايمىز; رەنجىسىپ قالساق, 5 مينۋتتان سوڭ سويلەسەمىز. «جاقسى ادامنىڭ اشۋى ءشاي ورامال كەپكەنشە, جامان ادامنىڭ اشۋى باسى جەرگە جەتكەنشە». بىرەۋىمىز قىلت ەتسەك, ەكىنشىمىز ۋاقىت ساناپ وتى­رامىز; ءبىزدىڭ ۇيدە ەر-ازامات ەسەپ بەرمەيدى, تەلەفون سوعىپ: «قايدا ءجۇرسىڭ؟ قاشان كەلەسىڭ؟» دەگەن سۇراق قويىلمايدى. كەيبىر دوستارىمنىڭ ايەلدەرى تەلەفونمەن «قايدا ءجۇرسىڭ قاڭعىرىپ؟» دەپ جاتقانىن ەستىگەندە, تەلەفونى بولماعان ءبىزدىڭ اتا-بابالار نە دەگەن باقىتتى دەپ ويلايمىن; ەشقاشان اجىراسپايمىز. ماعان ايەل تابىلادى, وعان كۇيەۋ تابىلار, ال بالالارعا بوتەن بىرەۋ اكە-شەشە بولا المايدى», دەلىنگەن ءجۋرناليستىڭ جازباسىندا.

الەمدەردىڭ راببىسى ال­لا تاعالا ەرلى-زايىپ­تىلار­عا: «سەندەر ءبىر-بىرلەرىڭە كيىم­سىڭ­دەر», دەيدى. يسلام عۇلامالارى بۇل اياتتى بىلاي تاپسىرلەگەن: «كيىم – ادامدى تابيعاتتىڭ ىس­تىق-سۋىعىنان قورعايدى. سول سياقتى ەرلى-زايىپتىلار دا ءومىر­دىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىندا دا ءبىر-بىرىنە قورعان بولا ءبىلۋى قاجەت. كيىم – ادامنىڭ كوركى. ەر مەن ايەل دە ءبىر-ءبىرىنىڭ كوركىن كيىمدەي كىرگىزە ءبىلۋى شارت. كيىم – ادام دەنەسىنە ەڭ جاقىن زات. ءدال سول سەكىلدى ەرلى-زايىپ­تى جان­­دار دا ءبىر-بىرىنە جاقىن بو­لا ءبىلۋى مىندەتتى. كيىم – ادام دەنەسىندەگى كەمىستىكتى جاسىرادى. سول سياقتى ەرلى-زايىپتىلار دا ءبىر-ءبىرىنىڭ جاقسىلىعىن اسىرىپ, جاماندىعىن جاسىرا ءبىلۋى شارت», دەگەن ەكەن.

قازاق «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن قاناتتى ءسوزدى بەكەردەن بەكەر ايتپاسا كەرەك. ويت­كەنى كوپ جاستار ۇيلەنۋ دەگەنگە توي جاساۋ دەپ قاراي­تىن سەكىلدى. نەگىزگى مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك توي­دان كەيىن باستالاتىنىنا ءمان بەرمەيدى. ومىردەن تاجى­ريبەسى از ورىمدەي جاستار موينىنا تۇسكەن كىشى­گىرىم سىناققا سىنىپ كەتىپ, ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە الماي ەكى جاققا كەتەدى. ايرانداي ۇيىعان اۋلەتتىڭ ويران بول­ماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

«ەلىمىزدەگى اجىراسۋدىڭ باس­تى سەبەبى – جاس­تاردىڭ وتباسى قۇرۋعا دايىن ەمەستىگى. مۇنداي پايىم­عا ارنايى جۇرگىزگەن ساۋال­دامادان كەيىن كەلدىم. وتكىر تۇر­عان وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا «وتباسى قۇرۋ نەگىزدەرى» دەگەن ءپان ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى ادامدى تەك قانا ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا دايىنداماۋ كەرەك. ونى ءومىر سۇرۋگە دە دايىنداۋ كەرەك. سوندىقتان دا «Oتباسى قۇرۋ نەگىزدەرى» دەگەن ءپاننىڭ اياسىندا انا بولۋ, اكە بولۋدى وقىتىپ, سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ قارجىلىق جوسپارىن جاساۋدى دا ۇيرەتكەنىمىز ءجون دەپ سانايمىن», دەيدى الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ تۇرسىنبايقىزى.