الەمدى شارپىعان پاندەميا بىزگە كوپ نارسەنىڭ قادىرىن ۇعىندىرعان سەكىلدى. كارانتيندە ءبىراز ۋاقىت ۇيدە قامالىپ وتىرىپ, كەيىن تازا اۋادا سەرۋەندەۋگە رۇقسات بەرىلگەندە, «شىركىن, ءوز ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنا, ءوز جەرىمىزگە جەتەر دۇنيە جوق ەكەن عوي», دەستى تالاي جۇرت.
«التىن ادامدى» قاشانعى اياققا تاپتايمىز؟
ءيا, ەندى قازاقستاندىقتار شەتەلگە بارۋدى مۇلدە دوعارماسا دا, بۇرىنعىداي قۇمارتپايتىنى انىق. بۇل – ىشكى ءتۋريزمدى ىلگەرىلەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك. ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – مادەني تۋريزم. سول مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى ءوڭىردىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان. جيدەباي دەيسىز بە, بەرەل دەيسىز بە, شىلىكتى دەيسىز بە, اقباۋىر دەيسىز بە, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى دەيسىز بە, قيىن كەرىش دەيسىز بە, جىپكە تىزە بەرسەك, الىسقا كەتەرمىز, وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ بارلىعى وبلىس اۋماعىندا ورىن تەپكەن. نەسىن ايتاسىز, كورسە, كوز تويارلىق, كوڭىل تەبىرەنتەرلىك عاجايىپ جەرلەر. الايدا وسى جەرلەردە الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلۋشى جۇرتقا ءتيىستى جاعداي جاسالعان با؟ وسى سۇراق ويقاستاپ الدىمىزدان شىققاندا تاعاسىز تاسقا سالعان تۇلپارداي تاسىرقاپ قالاتىنىمىز راس.
ءيا, وڭىردە تۋريستەردى اپارۋعا, ۇيالماي كورسەتۋگە بولاتىن تاريحي جەرلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بەرەل جازىعىنا سونداعى عاجايىپ جادىگەرلەردى كورۋ ءۇشىن جىل سايىن 50 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدى. قازىر بەرەلگە جۇرت التايدىڭ جۇپار اۋاسىمەن تىنىستاي, اسەم تابيعاتىن تاماشالاي وتىرىپ شارشاماي, شالدىقپاي جەتەدى. سەبەبى بۇرىنعىداي ەمەس, جول اجەپتاۋىر تۇزەلگەن. جولاي ورالحان بوكەي, قاليحان ىسقاق, ديداحمەت ءاشىمحان سىندى تالانتتار دۇنيەگە كەلگەن ۇلى تاۋدىڭ قولاتىنداعى اۋىلداردى كورەدى. ماۋسىم ايىندا بۇعىلاردىڭ ءمۇيىز كەسۋ ناۋقانىن تاماشالاۋعا دا مۇمكىندىك بار. مۇزتاۋعا بارامىن دەسەڭىز دە ەركىڭىز. بىراق ول جاققا جەتۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. ارينە, التايدىڭ ارتىقشىلىعى, ەڭ اۋەلى – عاجايىپ تابيعاتى, سوسىن تامىرلى تاريحى. تۋريستەر وسى ءۇشىن دە التايعا اسىعادى. اباي اۋدانىنداعى اباي, شاكارىم سىندى ۇلىلار ماڭگىلىككە تىنىس تاپقان جيدەبايعا دا قازىر قينالماي باراسىز. سەمەيدەن شىققان سوڭ كۇشىكباي كەزەڭىنە ءبىر توقتاپ, قىسى-جازى اعىپ تۇراتىن مۇزداي بۇلاعىنا جۋىنىپ, ءبىر سەرگىپ, ودان ءارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان مەكەنى بورىلىگە ءبىر ايالداپ, ۇلى ابايدىڭ كىندىك قانى تامعان سىرت قاسقابۇلاق, ەڭلىك-كەبەك ەسكەرتكىشى مەن قۇنانباي بابامىز ۇرپاقتارىمەن جەرلەنگەن اقشوقىعا ءبىر مەزىرەت ەتسەڭىزدەر, جيدەبايعا قالاي جەتكەندەرىڭىزدى وزدەرىڭىز دە بىلمەي قالاسىزدار.
ءبىر سۇيىنەرلىگى, سىرت قاسقابۇلاق پەن اقشوقى بيىل 175 جىلدىق مەرەيتوي اياسىندا اباتتاندىرىلىپ, كوگالداندىرىلىپ جاتىر. كەلۋشى جۇرت دەمالاتىن, زيارات جاسايتىن ورىندار ازىرلەنۋدە. بۇعان دەيىن جۇرت سىرت قاسقابۇلاق پەن اقشوقىعا سوقپاستان بىردەن جيدەبايعا تارتسا, ەندى باعىتىن ءسال وزگەرتىپ, ءبىز اتاعان مەكەندەرگە ايالدايتىنى انىق. تارباعاتاي اۋدانىنداعى ىرعىزباي اۋليە كەسەنەسىنە كەلۋشىلەر قاتارى دا از ەمەس.
اسىرەسە اۋليە اتىنداعى جىل سايىن قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن حالىقارالىق تۋرنير بارقىتبەل باۋرايىنا تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە اسەر ەتەتىن. بيىل پاندەمياعا بايلانىستى ۇلكەن سپورتتىق شارانىڭ وتەتىن-وتپەيتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل تاريحي ورىندار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «شىعىس قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» كارتاسىنا ەنگەن.
الايدا وسى تىزىمگە ەنسە دە, تۋريستەردىڭ كەلۋى ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاسالماي وتىرعان جەرلەر دە بار. سونىڭ ءبىرى – زايسان اۋدانىنداعى شىلىكتى جازىعى. 2003 جىلى بەلگىلى ارحەولوگ ابدەش تولەۋباەۆ وسى جازىقتان ەل تاريحىنداعى ءۇشىنشى «التىن ادامدى» تاپقان بولاتىن. جەرگىلىكتى جۇرت «بايگە توبە» (ونىڭ استىندا بابالارى جاتقانىن قايدان ءبىلسىن؟!) اتاپ كەتكەن قورعاننان سول كەزدە 4303 دانا التىن بۇيىم شىعىپ, ەسكەرتكىش قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ مولدىعىمەن ەلدى تاڭداندىرعان ەدى. وسىدان 3 جىل بۇرىن جۇمىس ساپارىمەن زايسان اۋدانىنا جول تۇسكەندە شىلىكتىنىڭ داڭقىن شىعارعان «التىن ادام» تابىلعان جەرگە تاعزىم ەتپەگەنىمىز ءجون بولماس دەپ قاسيەتتى ورىنعا سوققانىم بار-دى. سونداعى كورىنىس ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. قورعان جالشي اۋىلىنان 2 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەكەن. تاريحي مەكەنگە العاش رەت تابان تىرەگەندىكتەن ىشتەي «التىن ادام» تابىلعان جەر سونادايدان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتىن شىعار, سىرتى قورشالىپ, ارنايى بەلگى قويىلعان بولار» دەپ ويلاعانمىن. الايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ارنايى اپارىپ كورسەتپەسە, سىرتتان كەلگەن جۇرت بايقاماي, ەلەمەي وتە شىعاتىنداي جاي توبەلەردىڭ ءبىرى سەكىلدى كورىنگەنى راس. اۋىلداعى اعايىننىڭ بابالار سۇيەگى جەرلەنگەن قورىمنىڭ ۇستىنە كۇل توبەنىڭ ۇستىنە شىققانداي كولىكپەن ەمىن-ەركىن شىعا بەرەتىنى دە كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرگەنىن نەسىنە جاسىرايىق؟! بۇل جەر ءالى سول قالپىندا تۇر. سىرتى قورشالماعاندىقتان جەرگىلىكتى جۇرت «التىن ادام» تابىلعان قاسيەتتى توبەنى اياققا تاپتاپ ءجۇر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ وسىندا اسپان استىنداعى مۋزەي سالىناتىنىن ايتىپ ەدى. ازىرگە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باستالعانى بايقالمايدى. الايدا بىلتىر شىلىكتى قورعانى فيليال رەتىندە «بەرەل» قورىق-مۋزەيىنە قوسىلعانىن ەستىگەنبىز.
ەرەكشە ەسكەرتكىشتەرگە تولى ەلەكە سازى
شىعىس قازاقستانداعى سوڭعى جىلدارى قۇندى جادىگەرلەر شىعىپ, ەل نازارىن اۋدارا باستاعان تاريحي جەرلەردىڭ ءبىرى – تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى جايلاۋى. ەلەكە سازى ەسكەرتكىشتەرىن ەڭ العاش زەرتتەگەن تارباعاتايلىق ارحەولوگ ەردەن ورالبايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل اۋماقتا 300-دەن استام قورعان بار. «2018 جىلى ۇستازىم, بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ ەلەكە سازى جايلاۋىنان تونالماعان «التىن ادامدى» تاپتى. وسىدان كەيىن بۇل جاققا ەلدىڭ نازارى اۋا باستادى. راسىندا, ەلەكە سازىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى جوعارى. جوعارى بولاتىنى, مۇنداعى ەسكەرتكىشتەر سان الۋان. قۇرىلىستارى دا وزگەشە. قولا داۋىرىنەن باستاپ ساق, عۇن-ءۇيسىن, كونە تۇركى داۋىرىنە دەيىنگى ەسكەرتكىشتەر شوعىرى ورنالاسقان. مۇنداي ەسكەرتكىشتەر ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەدى. ەكىنشىدەن, بۇل جەردىڭ تابيعاتى دا عاجاپ. جايلاۋ عوي. سارقىراپ وزەن اعىپ جاتىر. دەمالىس ۇيلەرىن سالىپ, جاز كەزىندە بيە بايلاپ قويسا, قانداي عاجاپ! مەنى ارحەولوگ رەتىندە الاڭداتاتىن ءبىر دۇنيە, قازىر توناۋشىلار كوپ. ءدال قازىر ەلەكە سازىندا كۇزەت بولعاندىقتان ولار بارا الماي ءجۇر. ەرتەڭ نە بولارى بەلگىسىز. سوندىقتان بۇل جەر مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن قورعاندار قورشالىپ, بەرەلدەگى سياقتى قورىق-مۋزەي اشىلسا, جاقسى بولار ەدى», دەيدى ارحەولوگ.
ەلەكە سازى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اقسۋات اۋىلىنان 90 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. جولى ءتاۋىر دەۋگە كەلمەيدى. ارحەولوگ ەردەن ورالباي وسى جولدى ازىرگە اسفالتتاماسا دا تەگىستەپ, رەتكە كەلتىرسە, اقىرىنداپ تۋريستەردى اكەلە بەرۋگە بولادى دەگەن ويدا. ونىڭ ويىنشا, تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تاريحي ورىندارى نەگىزىندە تۋريستىك مارشرۋت تۇزۋگە بولادى. «ماسەلەن, تۋريستەر ەڭ اۋەلى ىرعىزباي اۋليە كەسەنەسى مەن ءبورى توستاعاندى تاماشالاپ, سودان سوڭ ەلەكە سازىنا بارسا بولادى. قاجەت بولسا, ولاردى ەلەكە سازىنىڭ بەر جاعىنداعى قىستاقتارعا توقتاپ, ماشينادان ءتۇسىرىپ, ءارى قاراي اتپەن اپارۋ دا كوپ قيىندىق تۋدىرمايدى. سوندا ولار تابيعاتتى دا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الار ەدى» دەيدى ول.
ەلەكە سازىنان «التىن ادامدى» تاپقان بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ بۇل جاققا تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم دۇرىس بولۋى قاجەتتىگىن ايتادى. «ەلەكە سازى جايلاۋىنىڭ اۋماعى وتە ۇلكەن. بارلىعىن قورشاۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ەڭ اۋەلى قازىلعان قورعانداردى جاقسىلاپ قورشاۋىمىز كەرەك. ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە «التىن ادام» شىققان قورعان قورشالىپ, ۇستىنە بەرەلدەگىدەي ساركوفاگ سالىنسا, جاقسى بولار ەدى. وسى ورايدا ءبىز ارنايى جوبا ازىرلەپ, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا تاپسىرعانبىز. ۇسىنىسىمىزدى وبلىس اكىمىنە دە ايتقانبىز. بىلتىر وسى اۋماقتان كونە تۇركى كەزەڭىنە تيەسىلى كەشەن تابىلدى. بۇل, ەندى عاجاپ ەسكەرتكىش. ەلىمىزدە بالاماسى جوق. قازبا جۇمىستارىن بيىل جالعاستىرامىز. ءسوز جوق, بار جاعدايدى جاساسا, ەلەكە سازى تۋريستەر ءۇشىن تاپتىرمايتىن ورىنعا اينالاتىنى انىق. جاقسى جارناما كەرەك. تۋريزمگە جان-جاقتى قاراعان ءجون. عىلىمي تۋريزم دەگەن دە بار. بۇل جاققا وسكەمەن ارقىلى ما, اياگوز ارقىلى ما, الدە اقسۋات ارقىلى ما, ايتەۋىر ارنايى مارشرۋت قاجەت. جول بويىندا كەمپينگتەر, تاماق ىشەتىن جەرلەر بولسا, تۋريستەر نەگە كەلمەيدى؟! ماسەلەن, بەرەلگە ادامدار اعىلىپ كەلگەنىمەن جاي عانا بالالار بالمۇزداق الىپ جەيتىن دۇكەن جوق. ۇساق-تۇيەك دەپ قاراماي, وسى جاعىنا دا مۇقيات ءمان بەرۋ كەرەك. ەلەكە سازى ءۇشىن بارىنەن دە ماڭىزدىسى, بۇل جەردە قورىق-مۋزەي اشىلۋى قاجەت. ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەنى شەشكەن ءجون», دەيدى ارحەولوگ.
جەر استىنداعى جەتىجار قالاشىعى
وبلىسىمىزداعى كوپ جۇرتقا ازىرگە بەيمالىم, بىراق قۇپياسى مول تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى – بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان, بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جاتاتىن كونە شاھاردىڭ ورنى. بۇل – بۇدان 3-3,5 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن, ترويا سوعىسى كەزىندە, سوناۋ قولا داۋىرىندە شىعىس قازاقستان جەرىندە, ەرتىستىڭ جاعاسىندا تۇرعىزىلعان قالاشىق. بۇل تاريحي مەكەندى كەرەكۋلىك ارحەولوگ, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور مەرتس بىرنەشە جىلدان بەرى زەرتتەپ ءجۇر. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى وسى ىسپەن جانىن سالا شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمنىڭ سوزىنە سەنسەك, شامامەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XIII-XIV عاسىرلاردا تۇرعىزىلعان, كەيىنگى قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەجەلگى پروتوقالاشىق قازاقستان عانا ەمەس, وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر ايماعىنداعى وسىنداي ۇلگىدەگى ەسكەرتكىشتەر اراسىنداعى ەڭ ءىرى قونىس سانالادى. ارحەولوگتىڭ پايىمىنشا, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا قولا ءداۋىرى كەزىنەن ساقتالعان مۇنداي قالاشىق جوق. ۆ.مەرتس وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك جەتىجار قونىسىنىڭ وزىنەن 500-دەن استام قىش, تاس, سۇيەك جانە قولا بۇيىمداردى تاۋىپتى. ال جەتىجار اۋىلىنا جاقىن قاراوبا جەرلەۋ كەشەنىنەن 50 مىڭعا جۋىق قىش سىنىقتارىن كەزدەستىرىپتى. بەسقاراعاي جەرىنەن تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى قازىر پاۆلودارداعى جوعارىدا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا ساقتاۋلى تۇرعان كورىنەدى. «2018 جىلى بەسقاراعايعا انگليانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنەن دەنيەل لوۋرەنس ەسىمدى ارىپتەسىمىز كەلىپ, جەتىجار قونىسىنا گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ارحەولوگيالىق اۋماقتىڭ ناقتى ولشەمىن انىقتادىق. ءسويتىپ ەسكەرتكىشتىڭ 100 گەكتاردان استام جەردى الىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ەستە جوق ەسكى زامانداعى شاعىن قالاشىقتىڭ وسىنشا اۋماقتى الىپ جاتقانىنا, عيماراتتاردىڭ سانىنا, وزگەشە ساۋلەتىنە قاراپ, بۇل جەردە ءىرى ساياسي-اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق, وندىرىستىك, ءدىني جانە قولونەر ورتالىعى بولعان دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىن. بۇل اۋماقتا سول كەزەڭنىڭ استاناسى ورنالاسۋى دا عاجاپ ەمەس», دەيدى ارحەولوگ.
وكىنىشكە قاراي قۇپيا-سىرى ءالى تولىق اشىلماعان ەسكەرتكىشكە وبلىس تاراپىنان ەشقانداي كوڭىل بولىنبەي وتىر. ارحەولوگ ۇسىنعان جوبالار دا نازاردان تىس قالعان. ال وسى ەسكەرتكىشتى بىرنەشە جىلدان بەرى ەرىنبەي-جالىقپاي, ءوز كۇشىمەن, ىنتا-جىگەرىمەن زەرتتەپ جۇرگەن كەرەكۋلىك ارحەولوگتىڭ ەندىگى ويى, جوبا-جوسپارى مىناداي: «بۇل جەردەگى قونىستاردى, قورىمداردى باسقا قورعانداردى زەرتتەگەندەي جاي عانا زەرتتەۋگە, بىردەن قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتۋگە بولمايدى. ۇلكەن جۇمىستى ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلعان جەتىجار قونىسىنان باستاۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى وسى قونىستاعى جوعارىدا ايتىپ وتكەن جەكە دارا تۇرعان عيماراتتى زەرتتەۋدەن باستاعانىمىز ءجون. مۇنى تەز ارادا مۋزەيلەندىرۋ قاجەت. بۇل عيمارات قازاقستاندىق ارحەولوگيانىڭ برەندىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەشە ەسكەرتكىش ەلىمىزدە جوق. زەرتتەۋدى باستاماس بۇرىن وسى نىساننىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن تۇركيانىڭ چاتال-حيۋيۋك جانە سەربيانىڭ لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشتەرى سەكىلدى ۇلكەن شاتىر ورناتىلسا, يگى ىستەردىڭ ءبىرى بولار ەدى. سول كەزدە قازبا جۇمىستارىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا الاڭسىز جۇرگىزە بەرۋگە بولادى. ەسكەرتكىش تە بۇزىلمايدى. تۋريستەرگە دە كورسەتۋگە بولادى. قازىر قالعان نىساندارعا ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق. قۇر قازعاننان ەشتەڭە ونبەيدى. بۇزىپ الامىز. ەڭ ۇلكەن مىندەت – ەسكەرتكىشتى ساقتاۋ. ەسكەرتكىشتى ساقتاي الساق قانا ەجەلگى وركەنيەتتى كۇللى الەمگە پاش ەتە الامىز», دەگەن ارحەولوگ زەرتتەۋ جۇمىستارىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جالعاستىرا بەرەتىنىن, دەگەنمەن وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ كۇتەتىنىن دە جاسىرمادى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى