سەيىلبەك ۇسەنوۆ جانە «سوتسيالدى قازاقستان»

سانالى عۇمىرىن نەگىزىنەن اعارتۋ­شىلىق پەن جۋرناليستيكاعا قاتار ارنا­عان س.ۇسەنوۆ 1905 جىلى سىرداريا وب­لىسىنىڭ شىمكەنت ۋەزى, سارىكول بولىسىندا قاراپايىم اۋىل مۇعالىمى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1917 جىلى شىمكەنتتەگى ءبىرىنشى ساتىلى مەكتەپكە قابىلدانعان دارىندى جاس تالاپ ءوز ءبىلىمىن ونان ءارى ۇشتاي ءتۇسىپ, الدىمەن 1920-1923 جىلدارى پەداگوگيكالىق تەح­نيكۋمدا ءبىلىم الادى. ال 1925 جىلى تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن تامامداعان سەيىلبەك جۋرناليستيكاعا ەرتە ارالاستى. ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە-اق زەرەكتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, «كەدەيشىل جاس» گازەتىن باسقاردى. بىزدىڭشە, «ۇستازى جاق­سىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەندەي, ينس­تي­تۋتتا ق.جانداربەكوۆ, ءا.قوڭىراتباەۆ ت.ب. سەكىلدى بەلگىلى تۇلعالارمەن بىرگە وقى­عان سەيىلبەكتىڭ بالاڭ شاعىندا ءبىلىم نارىنەن سۋسىنداتقان, كوكىرەك كو­ز­ىن اشقان ۇستازدارى دا وسال بولماعان. ءوزى دە «قاراڭعى قازاق كوگىنە كۇن بو­­لۋ­­دى» مۇرات تۇتىپ, ەڭبەك جولىن مۇعا­لىمدىكتەن باستايدى. ياعني ول 1925 جى­­­لى شىمكەنتتەگى قازاق پەداگو­گي­كا­­لىق تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى, وقۋ ءبو­­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1926 جىلدان اح­مەت مەكتەبىنىڭ (قازىرگى ق. سىپاتاەۆ اتىنداعى مەكتەپ) ديرەكتورى بولدى. ب.مومىش ۇلى, ءا.تاجىباەۆ, ق.جۇماليەۆ سەكىلدى بەلگىلى ۇلت تۇلعالارىنىڭ العاش­قى ۇستازى اتاندى. بۇل تۋراسىندا باتىر باۋىرجاننىڭ ءوز ەستەلىكتەرىندە: «... ول كەزدە مەكتەپتى باسقاراتىن كىسىنى ديرەكتور دەمەي, مەڭگەرۋشى دەيتىن. ءبىزدىڭ مەڭگەرۋشىمىز, پارتيا مۇشەسى سەيىلبەك ۇسەنوۆ دەگەن كىسى ەدى. تاريح, قوعامتانۋ پاندەرىنەن ءدارىس بەرەتىن ول كىسىنىڭ جاسى شامالاۋىمشا 25-30-داردا بولۋى كەرەك. ورتا بويلى, رەڭدى, سابىرلى كىسى بولاتىن» دەپ ەسكە الاتىنى بار.

ال 1926 جىلى شىمكەنت پەدتەحني­كۋمىن باسقارعان جىلداردا س.ۇسەنوۆ ادەبيەتىمىزدىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى ج.اي­ما­ۋىت ۇلىمەن دە قىزمەتتەس بولعان. «مۇ­عا­لىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى» دەگەن قاناتتى قاعيداعا قىلاۋداي داق تۇسىرمەگەن, ۇل­تىنىڭ قامقورى, بالا جۇرەگىنىڭ باعبانى بولا بىلگەن جۇسىپبەك پەن سەيىلبەكتەي تۇلعالاردىڭ وقىتۋشىلىق قىزمەتىن ءالى دە بولسا تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى كەرەك ەتەتىنى كۇمانسىز. ايتكەنمەن, ءبىر ەسكەرە كەتەرلىگى س.قيراباەۆ ءوز ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتكەندەي ايماۋىت ۇلى 1926 جىلى شىمكەنت پەدتەحنيكۋمىن باسقارماعان. بۇلاي دەۋىمىزگە وڭتۇستىك قازاقستان مەم­لەكەتتىك مۇراعاتىنان تابىلعان تىڭ دەرەك-دايەكتەر نەگىز بولىپ وتىر. ويت­كەنى وسى پەدتەحنيكۋمداعى جۇسىپ­بەك­تىڭ قىزمەتكەر رەتىندەگى جەكە ءىس پا­را­­عىندا ونىڭ مۇعالىم بولعاندىعى انىق كورسەتىلگەن. پەدتەحنيكۋم ديرەك­­تورى س.سادىقبەكوۆتىڭ قولى قويىل­عان ۇجىمنىڭ جالپى تىزىمىندە 14 پەدا­گوگ­تىڭ ىشىندە پەداگوگيكا ءپانىنىڭ مۇعا­لىمى رەتىندە جۇسىپبەكتىڭ دە اتى اتالا­دى. وسى مۇراعاتتان الىنعان 1926 جىل­دىڭ شىلدەسى كورسەتىلگەن تاعى ءبىر قۇ­جات­تا پەدتەحنيكۋم ديرەكتورى رەتىندە سەيىل­بەك ۇسەنوۆتىڭ قولى تۇر.

وسى جىلى س.ۇسەنوۆ شىمكەنت قا­لا­سىنداعى ق.سپاتاەۆ مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ اۋىسىپ كەتكەننەن كەيىن پەدتەحنيكۋمدى سۇلتانبەك سادىقبەكوۆ باسقارعان. ەڭ باستىسى جۇسىپبەك پەن سەيىلبەك اراسىنداعى تىعىز ارىپتەس­تىكتىڭ, ەتەنە جاقىندىقتىڭ, رۋحاني ءبىر بايلانىستىڭ بولعانى انىق.

ال سەيىلبەك ۇسەنوۆ تۋراسىندا قالام تارتقانداردىڭ ءبىرى – جازۋشى مامىتبەك قالدىباي. ول ءوزىنىڭ «ۇمىتىلماس كەزدەسۋلەر» اتتى باۋكەڭ تۋرالى ەسسەسىندە باتىردىڭ العاشقى ۇستازى س.ۇسەنوۆ جايىندا از-كەم مالىمەت بەرەدى.

جالپى س.ۇسەنوۆ 1928 جىلدان 1929 جىل­­دىڭ اقپانىنا دەيىن سىرداريا وك­رۋگىنىڭ حالىق-اعارتۋ بولىگىندە نۇس­قاۋ­­شى بولىپ قىزمەت ەتسە, وسى جىل­دىڭ اقپان ايىنان باستاپ بوستاندىق اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىز­مەتىنە تاعايىندالادى. ال وسى جىل­دىڭ قاراشاسىندا شىمكەنتكە قايتا شا­قىرىلىپ, سىرداريا وكرۋگىنىڭ «لەنين جولى» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىن اتقارادى. بۇدان بۇرىن «اق جولدا» قا­لام تارتىپ ابدەن ىسىلعان ۇسەنوۆكە «لەنين جولىن» بەلدى باسىلىمعا اينالدىرۋ اسا قيىنعا سوقپاعان سياقتى. ويتكەنى, كەزىندە «كەدەيشىل جاستى» ءوز بيىگىنە شىعارىپ, پەدتەحنيكۋمدى باسقارعان جىلدارىندا «جاس تالاپ» گازەتىن شىعارۋدى قولعا الۋى ونىڭ جۋرناليستيكادان ەشقاشان قول ۇزبەگەندى­گىن ايعاقتايدى. «اق جولدا» «قوسشىلار ۇيىمى جايىنان», «ەسكەرۋ كەرەك», «كو­­زىڭدى اشىپ قارا!» ت.ب. كوپتەگەن ما­قا­لالارى باسىلعان س.ۇسەنوۆ وسى با­سىلىمنىڭ ءىزباسارى ىسپەتتى «لەنين جو­­لىن» باسقارعان كەزىندە گازەتتى وڭىر­­دەگى مەرزىمدىك باسىلىمداردىڭ «قا­را­­شا­ڭىراعىنا» اينالدىرۋعا بەل شە­شە كىرىستى. ويتكەنى بۇگىندە اعا گازەت سا­نا­تىنداعى «وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ» كە­زىندە «لەنين جولى» دەگەن اتپەن سىر­­داريا وكرۋگتىك كوميتەتى مەن كەڭەس ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ جانە كاسىپشىلەر كە­ڭەسىنىڭ ءباسپاسوز ورگانى بولعانى, ءتىپتى, 1931-1932 جىلداردا قاراتاس, قا­راس­پان, شايان, تۇلكىباس, ارىس اۋداندارىنا دەيىن تاراپ وتىرعانى بەلگىلى. دەگەنمەن دە س.ۇسەنوۆتىڭ «لەنين جولىنا» رەداكتور بولعاندىعى جايلى مالىمەتتەر تىم از. ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. تەك «وڭتۇستىكتى كىمدەر باسقارعان؟» اتتى ماقالادا 1925 جىلدىڭ شىلدەسىندە تاشكەنتتەن شىمكەنتكە كوشىپ كەلگەن «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى قازىرگى تۇركىستان كوشەسىندەگى گۋبەرنيالىق سوت عيماراتىمەن قاتار قونىستانعان ەكەن. بۇل كەزدەرى رەداكتسيادا اعايىندى سەيىلبەك, ءاشىر ۇسەنوۆتەر, باقى مولداليەۆ, تاڭىربەرگەن وتارباەۆ, اكىمالى بايجاساروۆ, ءجانالى بارقيەۆ, جاس تىلشىلەر – تۇرلىبەك رايىمبەكوۆ, ءيمانالى ىرسىمبەتوۆ, ءالىحان سۇلەي­مەنوۆ سىندى تىلشىلەر قىزمەت اتقارعانى ايتىلادى.

ال 1930 جىلدىڭ كوكتەمىنەن سىردا­ريا وكرۋگتىك كوميتەتىنىڭ مادەني-اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. وسى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ سىرداريا وكرۋگتىك كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ء(بىرىنشى حاتشىسى) قىزمەتىن دە ۋاقىتشا اتقارعان س.ۇسەنوۆ 1931-1932 جىلدارى مويىنقۇم اۋدانىندا دا جاۋاپتى حاتشىسى ء(بىرىنشى حاتشى) قىزمەتىن ابى­رويمەن الىپ ءجۇردى. دەگەنمەن قاي­راتكەردىڭ مۇنان كەيىنگى قىزمەتى نە­گىزىنەن باسپاسوزگە قاتىستى بولدى. ول الدىمەن 1932-1934 جىلدارى الماتىدا «سوتسيالدى قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولعان.

جاقسىنىڭ ارتىنان قاشاندا ءسوز ەر­مەۋشى مە ەدى. وسى قىزمەتتە ءجۇ­رىپ سە­يىلبەك «اسا ماڭىزدى ساياسي-شا­رۋا­­شىلىق ناۋقاندا» قاتەلىككە جول بەردى دەگەن جالامەن الدىمەن پار­­تيا قاتارىنان شىعارىلسا, ىلە-شا­لا باسىلىمنىڭ بۇقارالىق جۇمىس­تار ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تومەن­دە­تى­لەدى. دەگەنمەن تۋمىسىنان تاع­دىر­­دىڭ تەپەرىشىن كوپ تارتىپ, سىن سا­عات­تاردا دا مورت سىنباي, قايتا قاي­را­تىنا ءمىنىپ, وزىنە تاپسىرىلعان جۇ­مىسقا بار كۇش-قايراتىن سارپ ەتىپ داع­­­­دىلانعان قالامگەر كوپ ۇزاماي پار­­­­تيا­لىلىعىن قايتارىپ الىپ, 1934 جىل­­­­دىڭ ساۋىرىنەن 1936 جىلدىڭ تامى­زىنا دەيىن «قاراعاندى پرولەتارياتى» گازەتىندە رەداكتور بولدى. جالپى ومىر­دە كەڭ, كوپشىلىكپەن تەز ءتىل تابى­سا بىلەتىن, جاستاردىڭ جاناشىرى رەتىندە ۇنەمى اتى اتالاتىن س.ۇسەنوۆپەن جا­قىن ارالاسىپ, سىيلاسقان جاندار قاتا­رىندا ادەبيەتىمىزدە ەسىمى كوپكە ءما­لىم س.سەيفۋلليندى, ءى.جانسۇگىروۆتى, م.جۇ­ماباەۆتى, س.ەرۋباەۆتى بولە-جا­را كورسەتۋگە بولادى. ال ساتتار ەرۋ­باەۆ سەيىلبەك «قاراعاندى پرولەتا­ريا­تىن» باسقارىپ وتىرعان جىلداردا وسى گازەتكە كەلگەن بولاتىن. ناقتىراق ايتساق, ساتتار ەرۋباەۆ الدىمەن 1934 جىلى ۆك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كو­مي­تەتى «قاراعاندى پرولەتارياتى» گا­زە­­تىنىڭ كومسومول بەتىنىڭ رەداكتورى قىز­مەتىنە تاعايىندالادى دا, ىسكەرلىگى مەن شىعارماشىلىعى س.ۇسەنوۆتىڭ نا­­­زا­­رىنا ىلىگىپ, 1934-1935 جىلدارى با­­سى­­لىم رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىز­­مەتىنە كوتەرىلەدى. ونى اۆتوردىڭ ءوزى دە مويىنداپ, «قاراعاندى مەنى جا­­زۋ­شى ەتەتىن بولدى» دەپ ايتقانى بار ەكەن. سوعان قاراعاندا سەيىلبەك ۇسە­نوۆ شىعارماشىلىق ادامدارىنا ىڭ­عايلى باسشى بولعانعا ۇقسايدى. ياعني, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ۇسە­نوۆ شىم­كەنتتە ايماۋىت ۇلىنىڭ «اق­بى­لەك­تى», قاراعاندىدا ساتتاردىڭ «مەنىڭ قۇر­داستارىمدى» جازۋىنا دا قولايلى جاع­داي تۋدىرعان بولۋى كەرەك.

قالامگەردىڭ قازاقشا-ورىسشاعا بىر­دەي جەتىكتىگى دە ونىڭ جۋرناليستيكادا تابىستى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. ياعني س.ۇسەنوۆ وسى «قاراعاندى پرولەتارياتى» باسىلىمىن باسقارا ءجۇرىپ, وسى قالادا ورىس تىلىندە جارىق كورەتىن «بولشەۆيستسكايا كوچەگاركا» (قا­زىرگى وبلىستىق «يندۋستريالنايا كا­راگاندا») گازەتىنە دە 1935 جىلدىڭ 18 قاڭتارىنان 16 ساۋىرىنە دەيىن رەداك­تورلىق ەتەدى. دەگەنمەن ونىڭ قولى قو­يىلعان ماقالالار كەمدە-كەم. ويتكەنى «قاراعاي باسىن شورتان شالعان» اۋمالى-توكپەلى زاماندا سەيىلبەك سىندى ۇلت ماڭدايىنا بىتكەن مارعاسقالاردىڭ دەنى وزەكتى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەن وتكىر ماقالالارىن بۇركەنشىك اتپەن جاريالاپ وتىرعان.

ەڭ باستىسى, ءومىر بايگەسىندە الاش زيا­لىلارىمەن ءجيى جولى ءتۇيىسىپ وتىر­عان سەيىلبەك تە بەيىمبەت مايلين قاراعاندىعا ات باسىن بۇرعاندا قۋانى­شىن ىركە الماي, ەتەنە ارالاسىپ جۇرگەن ەلجاندى جازۋشىعا ارناپ ءوزى باسقارىپ وتىرعان «بولشەۆيستسكايا كوچەگاركا» گازەتىنە «كازاحسكي پيساتەل بەيمبەت مايلين ۆ كاراگاندە» دەگەن ماقالاسىن 1934 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا باسادى. ءتىپتى بەيىمبەتكە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى بولار, «قاراعاندى پرولەتارياتىندا» ونىڭ «حات» دەگەن اڭگىمەسىن گازەتتىڭ قا­تارىنان بىرنەشە ساندارىندا جاريالاپ وتىرعان.

بايىپپەن ۇڭىلسەك, «سوتسيالدى قا­زاق­ستاندا» ءوز سۇرلەۋىن قالدىرعان سە­يىلبەك ۇسەنوۆتىڭ دە الدىن كورىپ, اقىل-كەڭەسىن الىپ, ءومىر-تەڭىزدە ءوز جولىن جاڭىلماي تاپقان قالام يەلەرى دە از ەمەس ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى – مالىك قاراقۇلوۆ. 1925-1927 جىلدارى قىزىلوردادا باسىلعان «ەڭبەكشى قازاق», «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىنىڭ ايماقتاعى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارعان م.قاراقۇلوۆ 1932 جىلدىڭ باسىندا وڭىرىمىزدەگى باسىلىم «لەنين جولى» گازەتىنە ءتىلشى بولا ءجۇرىپ, «سوتسيالدى قازاقستان» گا­زە­تىنە دە ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن شاعىن ماقالالار بەرىپ تۇرعان. ال 1934 جىلى ول الماتىدا وت­كەن تىلشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق سەزىنە دەلەگات رەتىندە كەلىپ, سەزدەن سوڭ «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭىر­لەردەگى جۋرناليستەرىنىڭ باسىن قوسقان كەڭەستىڭ دە كۋاسى بولادى. سول كەڭەستە گازەتتىڭ تىلشىلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى جەرلەسى س.ۇسەنوۆپەن دە جاقىن تا­نى­سىپ, ونىڭ ۇسىنۋىمەن «لەنين جو­لى» گازەتىنەن باسى ءبۇتىن بوسايدى دا, «سوتسيالدى قازاقستاننىڭ» ماقتا­ارال, ارىس, كەلەس, قىزىلقۇم اۋدان­دارىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى اتانادى.

وسى ءبىر ۇمىتىلماس كۇندەردى جادىندا قايتا جاڭعىرتقان ول «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە شىققان «تۇيە مىنگەن ءتىلشى ەدىك» اتتى ماقالاسىندا:

«رەداكتسيانىڭ تىلشىلەر ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى سەيىلبەك ۇسەنوۆ ما­عان: «تۇراتىن جەرىڭ ماقتاارال اۋدانى­نىڭ ورتالىعى سلاۆيانسك بولادى» دەپ ءتۇسىندىردى دە, ولكەلىك پارتيا كومي­تە­تىمەن كەلىسىلگەن بۇيرىقتى وقىپ بەردى. ول كولحوزدار ءالى نىعايماعان, اۋىل-سە­لوعا ماشينا تۇگىلى تراكتورلار دا جاڭا عانا كەلە باستاعان كەز بولاتىن. قاي جەرمەن بولسا دا جول قاتىناسى ناشار, اتاربا دەگەندەردىڭ ءوزى ىلۋدە بىرەۋ عانا. ول ءبىز سياقتىلارعا تيە دە بەرمەيدى. وسىنداي قيىنشىلىقتار كەزىندە اۋدانارالىق مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىن اتقارا بەردىم. ماقتاارال اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى سلاۆيانسك متس-ءنىڭ ساياسي ءبولىمى شىعاراتىن كوپ تيراجدى گازەتتىڭ رەداكتورى ءادىلباي وماروۆ مەنىڭ رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى مىندەتىن اتقارۋىما كوپ كومەكتەستى. «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتى ءۇشىن كەيبىر ماتەريالدى سول ەكەۋمىز بىرلەسىپ ازىرلەيمىز. مەنىڭ وزىم­دەگى ترانسپورتتىڭ ءتۇرى – سوناۋ «لەنين جولى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ىستەپ جۇرگەندە سىيلىققا العان ۆەلوسيپەدىم. جاقىن جەرلەرگە سونىمەن ىزعىتام. سارىاعاشتا تۇرعاندا 25 كيلومەتر جەردەگى بەسقۇبىر متس-ءى ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى جۇسىپبەك ارىستانوۆقا بارىپ قايتاتىنمىن.

ءتىلشى دەگەن ءبىر ورىندا تۇرمايتىن, ەلگەزەك بولۋى كەرەك قوي. ال ترانسپورتتىڭ جاعدايى جاڭاعىداي. كولحوزدارعا بارۋ كەرەك بولسا, بىردە اۋپارتكومنىڭ, بىر­دە متس ديرەكتورىنىڭ (ولاردا دا سالدىرلاعان ءبىر-بىردەن عانا ەسكى ماشينا) كولىگىنە ىلەسەمىز. نەمەسە كولحوزدان كولحوزعا بولسا ات, بولماسا ەسەك, وگىز, تۇيە سياقتى سول كەزدىڭ تەگىن «تاكسيىن» مىنەمىز» دەيدى.

ءيا, راسىندا دا سەيىلبەك ۇسەنوۆتەي قارىمدى قالام يەسىنىڭ قولداۋ-كومە­گىمەن قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا اتى قالعاندار جەتەرلىك. بىزدىڭشە, م.جۇ­ماباەۆ, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جان­سۇگىروۆ, س.ەرۋباەۆ, ج.ايماۋىت ۇلى سىندى حالقىمىزدىڭ دارا تۇلعالارىمەن قىز­مەتتەس بولۋى, رۋحاني بايلانىسىن قان­داي جاعدايدا دا ۇزبەۋى سەيىلبەكتىڭ دە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولۋىنا الىپ كەلگەن سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. سول سەبەپتى دە سەيىلبەك ۇسەنوۆ سىندى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز تۇلعالاردىڭ رۋحاني مۇراسى, قايراتكەرلىك قىزمەتى, الاش زيالىلارىمەن تىعىز قارىم-قا­تىناسى كەڭىرەك قاراستىرىلىپ, تەرە­ڭىرەك زەرتتەلگەنى ءجون دەپ بىلەمىز.

سەيدەحان الىبەك,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-دىڭ كوللەدج ديرەكتورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى