مەديتسينانى تسيفرلاندىرۋ: تۇيتكىلدەر ءالى دە بار

2023 جىلعا دەيىن تولىق تسيفرلاندىرىلادى

قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تۇرعىنداردىڭ مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ بارىسىن جەڭىلدەتىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ءبىرشاما ازايت­­قانى راس. اتاپ ايتقاندا, تسيفر­لاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قاعاز بەن رەنتگەن ماتەريالدارىن ساتىپ الۋعا كەتەتىن شىعىن 2018 جىلى 226 ملن تەڭگەگە, ال وتكەن جىلى 540,1 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇنەمدەلگەن. بىلتىر ءبىر جىلدىڭ وزىندە ەسەپتىك قۇجاتتامانىڭ 85,1 پايىزى ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرىلعان.

«تسيفرلاندىرۋعا دەيىن ءبىر مەدي­تسينالىق ۇيىم ءبىر ايدا 625 مەديتسينالىق ەسەپ تاپسىراتىن. 2018-2019 جىلدارى ءبىز ولاردىڭ سانىن 101-گە دەيىن قىس­­­قارتتىق. مەديتسينالىق مەكەمەلەر سول 101 ەسەپتىڭ 95-ءىن تولىعىمەن ەلەك­تروندى فورماتتا جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ياعني بۇرىنعىداي كوپ قا­عاز تولتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. الايدا قا­عازسىزداندىرۋ 100 پايىز جۇزەگە اسقان جوق. رەسپۋبليكا بويىنشا 6 مىڭنان اسا مەديتسينالىق نىسان بار. الىس اۋدان, اۋىلدارداعى مەديتسينالىق پۋنكتتەر مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەردى ينتەرنەتكە قوسۋ ءۇشىن بىزگە, ارينە, ينتەرنەت كەرەك. ونسىز تسيفرلاندىرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرا المايمىز. ال قازىر قازاقستاننىڭ 65 پايىزى عانا ينتەرنەتپەن قامتىلعان. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى 2023 جىلعا دەيىن الىستاعى بۇكىل اۋىل, اۋدانداردى تولىقتاي ينتەرنەتكە قوسامىز دەپ جول كارتاسىن بە­كىتىپ, جوسپارلاپ وتىر. دەمەك ءبىز دە مەديتسينا سالاسىن وسى ۋاقىتتا عا­نا قاعازباستىلىقتان تولىعىمەن قۇت­قا­راتىنىمىز انىق. بىلتىرعى شىل­دە ايىنان باستاپ بۇكىل رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ەلەكتروندى دەنساۋلىق تول­قۇجاتى جوباسىن ىسكە اسىردىق. ياع­ني كەز كەلگەن قازاقستاندىق eGov.kz ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنداعى جەكە كابينەتى ارقىلى مەديتسينالىق قىزمەتكە قول جەتكىزە الادى جانە پاتسيەنت تۋرالى مەديتسينالىق اقپاراتتىڭ بارلىعى سوندا ساقتالعان. ونى پايدالانۋ ءۇشىن تەك ەلەكتروندى قولتاڭباڭىز بولسا جەت­كىلىكتى», دەيدى بىزگە ارنايى سۇحبات بەرگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ابىشەۆ.

ينتەرنەتتىڭ ساپاسى قانداي؟

ۆيتسە-مينيستر ايتقانداي, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ينتەرنەتپەن تولىق قامتىلماۋى مەديتسينا سالاسىنداعى تسيفر­لاندىرۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىر­سا, ينتەرنەتى بار ايماقتاردىڭ وزىندە دە ماسەلەلەر بار ەكەنىن بايقادىق. بۇل – ينتەرنەت ساپاسىنىڭ, ياعني جىل­­دام­دىعىنىڭ ناشارلىعى. باسقاسى باس­قا, باس قالاداعى كەيبىر مەديتسينالىق ۇيىم­داردىڭ ساپالى ينتەرنەتكە قولى جەتپەي وتىرعاندا, اۋىلداردى ەلەس­تەتۋ قيىن دا شىعار. بۇلاي دەۋىمىزگە نۇر-سۇلتان قالالىق №11 ەمحانانىڭ باس دارىگەرى جاڭالىق ساعاندىقوۆتىڭ ايتقاندارى سەبەپ بولدى. «تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىمىزدى ەداۋىر جەڭىلدەتتى. 2018 جىلدان باستاپ «دامۋمەد» كومپا­نيا­سىمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, جۇ­مىس ىستەپ كەلەمىز. ءاربىر پاتسيەنت «دامۋ­مەد» ءموبيلدى قوسىمشاسىن پايدالانۋ ار­قىلى كوپتەگەن مەديتسينالىق قىز­مەت ونلاين الادى. الايدا ءبىزدىڭ ەمحا­ناعا 44 561 تۇرعىن تىركەلگەن بول­­سا, اتالعان قوسىمشانىڭ يگىلىگىن كو­رەتىندەردىڭ سانى ولاردىڭ جارتىسىنا دا جەتپەي وتىر. بىرىنشىدەن, حالىق ءالى تولىق اقپاراتتانباي وتىرسا, ەكىنشى جاعىنان سمارتفون قولدانا المايتىن سابيلەر مەن قارتتار بار. نەگىزىندە 18 جاسقا تولماعان بالالاردى اتا-انالارىنا تىركەيمىز. ەكىنشى ماسەلە – ينتەرنەت جىلدامدىعىنىڭ ناشارلىعى. كەيدە ءتىپتى مەدبيكە ءبىر پاراقتى شىعارۋ ءۇشىن 30-40 مينۋت ۋاقىت جۇمسايتىن دا جاعدايلار بولادى. مەن الىستاعى اۋىلدى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. باس قالادا وتىرىپ ينتەرنەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى بو­يىن­شا وسىنداي قيىندىق كورىپ وتىرمىز», دەيدى ج.ساعاندىقوۆ.

ينتەرنەتپەن قوسا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى العان كومپيۋتەرلەردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن ايتقان باس دارىگەر وسىنداي تەحنيكالاردى ارنايى ءبىر ورىننان نەمەسە ورتالىقتاندىرىلعان ورىننان الساق دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى. «مى­سالى, بىلتىر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى 80 كومپيۋتەر الدىق. ال بيىل سول كومپيۋتەرلەر قولدانىسقا جا­را­ماي جاتىر. بارلىعى ءبىزدىڭ باعدار­لامالاردى كوتەرە المايتىن ساپاسىز كومپيۋتەرلەر بولىپ شىقتى. مەنىڭ ويىمشا, تەحنيكانىڭ بارلىعىن ءبىر ور­تالىقتان, ساپالىسىن السا دەگەن ۇسى­نىسىم بار. بيىل دا 20 كومپيۋتەر ال­ماقشىمىز. ساپاسىزىنا ۇرىنىپ قالا­مىز با دەپ ۋايىمداپ وتىرمىن», دەيدى ەمحانا باسشىسى.

ال رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندىق دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى تۇركىستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى اباي قاراباەۆ وڭىردەگى تسيفرلاندىرۋ تۋرالى بىلايشا باياندادى: «ايماقتاعى مە­ديتسينالىق مەكە­مەلەر كومپيۋتەر­مەن 100 پايىز قامتىلدى. جالپى وب­­لىس بويىنشا 718 مەديتسينالىق ۇيىم بار. ايماق 74,6 پايىز ينتەرنەت­پەن قام­تىلعاندىقتان, مەديتسينا سالا­سىن­­داعى تسيفرلاندىرۋ دا سول دەڭ­گەي­­دە. جوسپار بويىنشا 2021 جىلعا ەل­دى مەكەندەردىڭ بارلىعىنا ينتەر­نەت جە­تەدى دەپ كوزدەلگەن. بىراق ينتەر­نەت­تىڭ جىلدامدىعى ءار مەكەمەدە ءار­تۇرلى. قازىرگى ۋاقىتتا eGov.kz ارقىلى مەدي­تسينالىق قىزمەتتەردى الۋ ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتىر. مىسالى, 8 ءتۇرلى مەديتسينالىق انىقتاماعا وسى پورتال ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇدان بولەك ينتەرنەتى بار ەمحا­نا­لار مەن اۋرۋحانالار تولىقتاي مە­دي­تسي­نالىق اقپاراتتىق جۇيەمەن قام­تىل­عان. ءبىزدىڭ ورتالىق تەحنيكالىق جا­­عى­نان عانا كومەك كورسەتىپ قويماي, دا­رىگەرلەردى تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا وقى­تۋدى دا جۇزەگە اسىرادى. ياعني تسيفر­لاندىرۋ بويىنشا كەز كەلگەن سوڭعى جاڭالىقتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە جەتكىزىپ, ۇيرەتىپ وتىرامىز. كارانتين كەزىندە ونلاين وقىتتىق».

IT-مامانداردى تارتۋ قيىن

ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, پرە­­زيدەنت مەديتسينا سالاسىن تسيفر­لان­دىرۋعا بىلىكتى IT-مامانداردى تارتۋدى تاپسىردى. بىراق بۇل ماسەلە بويىنشا دا قيىندىقتاردىڭ بار ەكەنىن ايتقان و.ابىشەۆ: «بۇل وتە دۇرىس دۇنيە. الايدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە جوعارى ما­مان­داندىرىلعان IT-مامانداردى تارتۋ قيىن. ويتكەنى مەملەكەتتىك قىزمەتتە IT-نارىقتاعى سياقتى جالاقى وتە جوعارى ەمەس نەمەسە باسقا جاعدايلار جا­ساۋ مۇمكىن ەمەس. مەنىڭشە, پرەزيدەنت وسى ماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ تاپسىرما بەرگەن بولۋى كەرەك. جاقىن ارادا ۇكىمەت جاڭا جاعدايلاردى قاراستىراتىن شىعار. قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىندا قازاقستاندىق مەدي­تسينالىق اقپا­راتتىق جۇيەلەردى جاساي­تىن 30-دان اسا IT-كومپانيا بار. ولار قازىر نا­رىقتا تولىعىمەن ءبىزدىڭ بۇكىل مەكەمەگە ونىم­دەرىن ۇسىنىپ وتىر. تەك قانا ساتىپ الۋ, ساتۋ ەمەس, سەرۆيستىك مودەل دە قىز­مەت كورسەتەدى. ءبىز مينيسترلىك تاراپىنان اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن ينتەگراتسيا جاساۋ ارقىلى رەسپۋبليكادا دەنساۋلىق سالاسىندا قىزمەت قالاي كورسەتىلىپ وتىر دەگەندى تولىقتاي باقىلاپ وتىرمىز. IT سالاسى ينتەللەكتۋالدى سالا عوي. مۇن­داي جۇمىس جوعارى ەڭبەكاقىنى تالاپ ەتەدى. بىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بولسىن, مەملەكەتتىك جۇمىس بولسىن, IT-ما­ماندارعا نارىقتاعىداي تولەيتىن جالاقى جوق. ونى مويىنداۋ كەرەك», دەيدى.

ارينە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, مەديتسينا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ – وتە وزەكتى. ونىڭ ارتىقشىلىقتارى از ەمەس. ۆيتسە-مينيستر سونىڭ ءبىرازىنا توقتالدى.

الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى

بۇرىنعىداي توم-توم مەديتسينالىق كار­تانى قۇشاقتاپ, ءار اۋىرعان سايىن ساعاتتاپ اۋرۋ تاريحىن ايتاتىن جاع­داي­­دان الىستاعانىمىز راس. ال الداعى ۋاقىتتا تسيفرلاندىرۋ باسىڭ اۋىرىپ, بالتىرىڭ سىزداماي تۇرىپ سىرقاتتىڭ الدىن الاتىن دەڭگەيگە جەتكىزبەك.

ء«بىز قازاقستان بويىنشا بارلىق ما­­­لىمەتتى جيناقتادىق. قازىر 18 تەرا­بايت­­تان اسا كوپ مالىمەت جينالعان. نە­­­گىزگى ماقسات – جينالعان مالىمەت ار­قى­لى اۋ­رۋ­دى الدىن الا بولجاۋ. ياعني اۋ­رۋعا شالدىعۋدىڭ الدىن الۋ جانە اس­قىن­دىرماي ەمدەۋ. مۇنى پرە­ۆەنتيۆتى مەديتسينا, ياعني الدىن الا بولجامداۋ مەديتسيناسى دەيمىز. 26 مامىردا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ماسى بويىنشا ۇلكەن عىلىمي زەرتتەۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا رۇقسات الدىق. بۇل – 2020-2022 جىلدارعا ار­نالعان «قازاقستاندا پەرسونالدى جانە پرەۆەنتيۆتى مە­دي­­تسينا ەنگىزۋ تۋرالى» عىلىمي-تەحني­كا­لىق باعدارلاما. پەرسونالدى جانە پرە­ۆەنتيۆتى مەديتسينا اۋرۋلاردى گەنومدىق دەڭگەيدە زەرتتەيدى. ونىڭ ءبىر باعىتى – قازاقستانداعى ينتەللەكتىنى دامىتۋ. ياعني ءبىر ادام دەنساۋلىعىنىڭ 50 پايىزى ءومىر سالتىمەن بايلانىستى بولسا, 20 پايىزىنا ەكولوگيا اسەر ەتە­دى. ال 20 پايىزى – ديناميكا, 10 پايىزى – مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى مەدي­تسينالىق قىزمەتتەر. قازىرگى دەڭ­گەيدە ءبىز 10 پايىزىن عانا ءبىلىپ وتىرمىز. ياع­ني ادام اۋىرىپ كەلگەننەن كەيىن عانا ەمدەي باستايمىز. ول قالاي ءومىر سۇ­رەدى, ونىڭ اتا-اناسى قانداي اۋرۋمەن اۋىردى, ول قاي جەردە ءومىر سۇرەدى دە­گەندى زەرتتەمەيمىز. پەرسونالدى جانە پرە­ۆەنتيۆتى مەديتسيناعا ارنالعان بۇل ۇلتتىق باعدارلاما عىلىمي زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسى ارقىلى ءبىز 80 پايىزعا دەيىن مالىمەتكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الامىز», دەيى ۆيتسە-مينيستر.

سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەستى

تسيفرلاندىرۋ اشىقتىقتى جولعا قويدى. ال مەديتسينانى تسيفرلاندىرۋ وسى سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. «تسيفر­­لاندىرۋ جۇيەسىندە مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ ء(مامس) بويىنشا ەكى باعىت بار. ءبىرىنشىسى – ىشكى باعىت, ەكىن­شىسى – سىرتقى باعىت. ىشكى باعىت بو­يىنشا الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تاندىرۋ قورىنىڭ بارلىق جۇمىسى حا­لىققا اشىق, ەلەكتروندى تۇردە جۇزە­گە اسۋدا. ياعني قانشا قاراجاتتىڭ قاي­دا جۇمسالىپ جاتقانىن تولىق باقى­لاۋعا بولادى. ەكىنشى باعىت – ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس. جىل سايىن تە­گىن ءدارى-دارمەك بەرىلەتىن جىلدىق بيۋد­جەتتىڭ كولەمى – 106 ملرد تەڭگە. تسيفر­لاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 2018 جى­لى 33 ملرد, 2019 جىلى 22 ملرد تەڭگەنى ۇنەمدەدىك. بىلتىردان باستاپ بەرىلگەن تەگىن دارىلەر تۋرالى SMS جوباسىن جۇزەگە اسىردىق. كىمگە تەگىن ءدارى بەرىلسە, سول ادامعا SMS جىبەرىلەدى. وسىنداي ونلاين باقىلاۋ ارقىلى 2018-2019 جىلدارى تەگىن ءدارى-دارمەككە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ 60 ملرد-ىن ۇنەمدەدىك. ۇنەمدەلگەن قاراجاتتى قايتا قۇيىپ, تەگىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءتىزىمىن 600-دەن 1300-گە دەيىن ۇلعايتتىق», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

بۇدان بولەك ناۋقاستاردى اۋرۋحاناعا جاتقىزۋدا دا بارماق باستى, كوز قىستى جاعدايدان ارىلىپ كەلەمىز. ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بۇل باعىتتا دا ايتارلىقتاي جۇمىس ىستەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «قازىر كوپ­تەگەن كىسىلەردەن اۋرۋحاناعا جولداما بەرمەي جاتىر دەگەن شاعىمدار كەلىپ تۇسەدى. ولاردى پورتالعا قويۋ ءۇشىن bg.eisz.kz دەگەن سايتتى اشتىق. ول ىڭ­عايسىز بولسا eGov.kz پورتالىنداعى جەكە كابينەت ارقىلى حابارلاما الىپ تۇ­رۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىرمىز. مىسا­لى, پورتالدى 1-2 جىلدان بەرى كۇتىپ وتىر­مىز دەيتىندەر بار. ءبىز تەكسەرگەن كەز­دە ول ازاماتتىڭ ەشقانداي پورتالعا تۇر­عىزىلماعانىن انىقتايمىز», دەيدى و.ابىشەۆ.

بۇدان بولەك تسيفرلاندىرۋ جالعان ديپ­لوممەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اق حا­لات­­تىلاردى دا انىقتاعان. «2019 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا تاعى ءبىر جوبانى ىسكە قوستىق. ءبىزدىڭ 300 مىڭعا جۋىق دا­رى­گەردىڭ ديپلومدارى مەن سەرتيفيكات­تارىن اۆتوماتتى تۇردە تەكسەردىك. وسى­لايشا 300 مىڭعا جۋىق دارىگەردىڭ 8 مىڭ­عا جۋىعىنىڭ قۇجاتتارى جالعان ەكەنىن انىقتادىق», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.