شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى كۇز ايلارىندا پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنى بولۋى مۇمكىن دەپ حابارلاۋدا. الەم ەلدەرىندە كورونوۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرىمەن اۋىرعاندار تىركەلۋدە. مۇنداي دەرەكتەردى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە جوققا شىعارمايدى.
تاعى ءبىر بولجام – ول كوروناۆيرۋستىڭ ءار ءتۇرلى زاتتارعا قونۋ ارقىلى مەملەكەت شەكارالارىنان ءوتۋ قاۋپى بار. ياعني ۆيرۋستىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ارقىلى ادامدارعا جۇعۋى مۇمكىن. ەگەر مۇنداي جولمەن اۋرۋدىڭ تاراۋى انىقتالسا, كوپتەگەن مەملەكەت شەكاراسىن جاۋىپ, يمپورت-ەكسپورت وپەراتسيالارىنىڭ شەكتەلۋى عاجاپ ەمەس. سول كەزدە ءار ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى وزەكتى بولا تۇسپەك. جامان ايتپاي, جاقسى جوق دەگەن, مۇنداي جاعدايدى تۇپكىلىكتى ەسكەرگەن ءجون سياقتى.
جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا دا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋار تاسىمالداۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز بولدى.
ۇكىمەت وتىرىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ اتالعانىمەن, العا قويعان ماقساتى اگرارلىق جانە تاعام ونەركاسىبىنىڭ ساپالى تاۋارلارىمەن تۇرعىنداردى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ەكەن. بۇل ەكى تۇسىنىكتىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى بار. ەندى سوعان توقتالايىق.
حالىقارالىق تۇسىنىكتەمەدە, دالىرەك ايتساق 1996 جىلى 13 قاراشادا قابىلدانعان ريم دەكلاراتسياسىندا: «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – بارلىق ادامنىڭ ۇدايى بەلسەندى جانە سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن اس-اۋقات فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان جەتكىلىكتى مولشەردە قولجەتىمدى بولۋى», دەلىنگەن.
اوك جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى زاڭىنا سايكەس, (8.07.2005ج.) ەلىمىزدەگى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ جىلدىق ءوندىرىسى فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نورمالارىنا سايكەس حالىقتىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنىڭ 80 پايىزىنان تومەن بولماۋى كەرەك.
ال فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىك دەگەنىمىز نە؟ ناقتى ايتساق, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا فيزيكالىق نەمەسە ناقتى قولجەتىمدىلىك دەگەنىمىز ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ۇنەمى جەتكىلىكتى بولۋى. ال ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىك – ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇتىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورمالارىنا سايكەس ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى. ياعني تاماق جەتكىلىكتى جانە ارزان بولىپ, ونى حالىقتىڭ ساتىپ الاتىن مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى.
ۇكىمەتتىڭ العا قويعان ماقساتىن قامتۋ, جابدىقتاۋ دەگەن ءسوزدى بىلدىرەدى. ياعني حالىقتى وزىمىزدە شىعارىلاتىن تاۋارلاردان بولەك, يمپورتتالعان تاۋارلارمەن دە قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. «الدىڭا اس قويدىم, قايدان كەلگەنىنە ءمان بەرمەڭىز» دەگەن تۇجىرىم. ال بۇل «قامتاماسىز ەتۋدىڭ» قاۋپى بار. جوعارىدا ايتىلعانداي, ەگەر كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ سالدارىنان يمپورتتىڭ جولى جابىلعان جاعدايدا قيىندىق بولۋى مۇمكىن.
ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇسىنىلعان كەستەدە 19 ءونىم بويىنشا ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ بالانسى كورسەتىلگەن. وندا حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس, ون ءونىمنىڭ التاۋى عانا بار – نان, كارتوپ, كۇنباعىس مايى, جۇمىرتقا, قانت, ءسۇت. قالعان ون ءۇشى ازىقتىڭ باسقا تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. «ايران» جانە «سىر, ىرىمشىك» دەپ بولەك كورسەتىلگەن تاعام ستاندارت بويىنشا ءبىر تاماقتىڭ ءتۇرى, ياعني «سيىر سۇتىنەن دايىندالعان اشىتىلعان سۇيىق ءسۇت ونىمدەرى». ال تۇز «وزگە دە ونىمدەر» توبىنا كىرەدى, وندا تاعى 7 ءونىمنىڭ ءتۇرى بار. كەستەدە كورسەتىلگەن ەكسپورت جانە يمپورت دەگەن باعانداردىڭ ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ بالانسىنا ەش قاتىسى جوق. مۇنى تالداپ وتىرعان سەبەبىمىز, ۇكىمەت دەڭگەيىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جۇيەلى كورسەتىلمەي, تەك كوز الداۋ بولىپ كەتكەنى.
ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى دەگەنىمىز – ادامنىڭ پايدالانۋعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, بالىق ءونىمى جانە ولاردىڭ قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرى, سونداي-اق اۋىز سۋ مەن تۇز. ۇكىمەت تالداۋىندا تۇز بار, ال نەگە اۋىزسۋ جوق؟ سونىمەن قاتار قازاقستاندا ادامداردىڭ سۋدى تاعام رەتىندە پايدالانۋدىڭ نورماسى بەكىتىلمەگەن.
تۇتىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورمالارى – ساۋ ادامنىڭ فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىگى تولىق قاناعاتتاناتىن تاعامدىق ونىمدەردىڭ ازىقتىق جانە ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت بەكىتكەن تاعامدىق ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورمالارى دەلىنگەن. مۇنداي نورمانى 2016 جىلى ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتكەن بولاتىن, سوندىقتان ونى ۇكىمەتتىڭ ءوزى بەكىتكەنى ابزال. بۇل – زاڭ تالابى.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ازىق-ت ۇلىكتىڭ ىشكى رەسۋرستارىنا قاتىستى قاۋىپسىزدىگىنىڭ مونيتورينگى جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا سۇرانىس پەن ۇسىنىستى بولجاۋ. وسى ەكى باعىت نەگە ورىندالمايدى, نەگە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى؟ جۇرگىزىلسە, نەگە جاريالىلىق جوق دەگەن سۇراق تۋادى.
سۇرانىسقا سايكەس, ياعني فيزيولوگيالىق نورماعا ساي, تاماقتىڭ 10 توبى مەن وعان كىرەتىن ازىقتىڭ 63 تۇرىنەن ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى, حالىققا نەگە ايتىلمايدى؟! نەگە باعا ساياساتىندا مەملەكەتتىك رەتتەۋ تەتىكتەرى ناشار؟!
وزىمىزدە ارتىق وندىرىلەتىن ءونىم ۇستىنە سىرتتان تاۋار تاسىلادى. مىسالى, جۋا بىلتىر 916 مىڭ توننا وندىرىلگەن, ول پايدالانۋ نورماسىنان ءۇش ەسە ارتىق. سوعان قارماستان 124,2 مىڭ توننا يمپورتتالعان. سول سياقتى يمپورتتالعان كارتوپ – 10,4 مىڭ توننا, ءسابىز – 20,8 مىڭ توننا, كۇنباعىس مايى – 85 مىڭ توننا, قىرىققابات – 58,1 مىڭ توننا... قازاقستاندا بۇرىنعى جىلدارى 4 ملرد دوللارعا سىرتتان تاعام تاسىلاتىن, سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسى بويىنشا 2,5 ملرد دوللارعا تەك ازىق يمپورتتالادى.
الەمنىڭ تەك 7 ەلى – ءوزىن ءوزى ازىق-ت ۇلىكپەن 100% قامتاماسىز ەتىپ وتىر, 75 ەلدە بۇل كورسەتكىش 70-80%. ال 1 ملن حالقى بار 50 ەل ءوزىن ازىق-ت ۇلىكپەن 50-60% قامتاماسىز ەتۋدە. سوندىقتان قازاقستان 7 ەلدىڭ قاتارىنا كىرە قويماس, دەگەنمەن ءوز دەڭگەيىمىزدى ءبىلىپ وتىرۋ دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا جول اشادى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ ىشكى رەسۋرسىن نىعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر ۋاقىت وتكىزىپ الماي, بار كۇشىن جۇمسايدى دەپ سەنەمىز.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى