«ايانبايمىن حالقىمنان, اينىمايمىن قالپىمنان, شەگىنبەيمىن كۇن سايىن, ءجۇز مىڭ ۆاگون تارتۋدان» دەپ رەلستىڭ سارت-سۇرت داۋىسىمەن استاسا, الىپ دالانى باسىنا كوشىرىپ بارا جاتقان «پاروۆوز» مانەكەڭنىڭ ءوز اۋىلى اقتوعايعا بارماپتى. مىنە, پارادوكس.
ءيا, ماناعامىزدى, اتاعى جەر جارعان اكتەر, ءانى الەمدى شارلاعان سازگەر, داۋىسى دۇنيەنى تەڭسەلتكەن ءانشى, كۇيى كۇڭىرەنگەن تاريحقا جالعاسقان داۋلەسكەر, ءبىر سوزبەن ايتقاندا سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ماناربەك ەرجانوۆتى ايتىپ وتىرمىز.
ماناربەك دەسە كوز الدىمىزعا قازاق ونەرىنىڭ قاسيەتى سۇلبالانادى. ونى تۋدىرعان قاستەرلى حالىق پەن تەكتى توپىراق جادىڭدا جاڭعىرادى.
ارقانىڭ بيىك تورىندە تۇرعان اقتوعايداي اياۋلى مەكەندى بىلمەيتىن قازاق جوق دەپ ويلايمىز. اڭىز دالا تۋدىرعان الىپتاردى تىزبەلەر بولساق, نەبىر اسىل ازاماتتىڭ ەسىمى ەرەكشە ەسكە تۇسەدى. كونە تاريحتى كۇڭىرەنتپەي-اق, شەجىرەنىڭ بەرگى بەتتەرىن پاراقتاعاننىڭ وزىندە ءۇش ارىسىمىز – ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, اقبايدىڭ جاقىبىنان باستاپ, شاشۋباي قوشقارباي ۇلى, ماناربەك ەرجانوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا بولىپ كەتە بەرەدى.
ەڭ قىزىعى, قازاق وركەنيەتىن قۇلاشتاي ورگە سۇيرەر وسىنشاما الىپتى دۇنيەگە اكەلگەن ايگىلى وڭىرگە ءالى كۇنگە دەيىن تەمىر جول تارتىلىپ, پويىز بارماپتى. ارينە, قازاقتىڭ الىپ بايتاعىنىڭ قاي قيىرىنا تەمىر جول جەتىپتى, ماسەلە وندا ەمەس. ءارى بەرىدەن سوڭ بۇل اقتوعايىڭىز تەمىرگە تاۋەلدى يا بولماسا تەمىر تاڭسىق جۇرتقا ۇقساماس تا ەدى.
ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, ارقانىڭ ەڭ بيىك شىڭى – اقسوراڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندە قولا داۋىرىنەن تابارىك تاراتىپ جاتقان بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ كونە قورىمدارى تۋرا وسى توپىراقتان مەنمۇندالايدى. تەمىردى العاش قورىتىپ, ارعىماقتارىن اۋىزدىقتاعان مەكەنگە تەمىر جول وركەنيەتى كەش تە بولسا جەتە جاتار, الايدا ەڭ اۋەلگى وركەنيەتتىڭ نىشانى سانالاتىن ۇزەڭگىڭىز العاش وسى وڭىردە وندىرىلگەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
جۋىردا عالامتوردىڭ عالامات ورمەگىن تارقاتىپ وتىرىپ, قازاقتىڭ ءدۇلدۇل ونەرپازى مادەنيەت ەشەكەەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «پاروۆوزدى» تاعى ءبىر تىڭدادىق.
مانەكەڭنىڭ جۇرەك قاعىسى, دەرەۋ العان از تىنىسىمەن استاسا, جوعارى ورلەگەن عاجاپ شىعارما, اتى ايتىپ تۇرعانداي فورماسى بولەك, كەز كەلگەن ءانشى قولتىقتاپ كەتە بەرمەيتىندەي قۇرىلىسى كۇردەلى ءان. شىركىن, وسىناۋ عاجاپ تۋىندىنى ماناربەك اعانىڭ ءوزى ورىنداپ تۇرعان بەينەجازبانى كورسەك ءتىپتى عاجاپ بولار ەدى دەپ قويامىز!..
شىن مانىندە ماناربەك ەرجانوۆتىڭ بەينەسى تاسپاعا تۇسپەدى دەۋگە سەنگىڭ كەلمەيدى. بۇل رەتتە ارحيۆتەردى اقتارىپ, اعانىڭ اسىل بەينەسىن الاشقا قاۋىشتىرۋعا اسىق ازاماتتار جوق ەمەس. تەك قۇندى قۇجاتتار ساقتالعان ەسكى قويمالارعا ونەرپاز تۇلعانىڭ مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرگەن داۋرەنبەك اركەندەي ءبىر ءانشىنى الىپ كىرسەك جەتىپ جاتىر. قۇندىلىقتى جوعارى باعالايتىن جوعارى جاقتاعى اعالارعا بۇل ءىس قاتتى قيىن شارۋا دا ەمەس.
ماناربەكتىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ – قازاقتىڭ قازىناسىن تۇگەندەۋ دەپ ۇققانى دۇرىس.
«باستاۋشى كومپارتياڭ» دەپ باستالاتىن «پاروۆوزدى» بار قازاققا ناسيحاتتاۋدى باس پارتيامىز Nur Otan قولىنا السا دا قومسىنباس ەدىك. اعالارعا امانات وسى بولار.
* * *
ماناربەك قالدىرعان مۇرانى ماندىتىپ زەرتتەپ جاتقان زەرەك جاندار كوپ ەمەس. ونىڭ ونەرىن ءسوزىمىزدىڭ باسىندا سەگىز قىرلى دەپ قالساق, بىرەگەي تۇلعانىڭ ءبىر قىرى كۇيشىلىك دارىنى بولسا كەرەك. ەرجانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن ەلەپ-ەكشەپ جۇرەتىن ەڭبەكقورلاردىڭ بىرەۋى البەتتە ءجۇزباي قارتتىڭ جانعاليى. دارا داۋلەسكەردىڭ ايتۋىنشا ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ارتىندا قالعان كۇي ءبىرشاما. ونىڭ التى-جەتى كۇيى بۇگىندە «Qazaq» راديوسىنىڭ التىن قورىندا قاتتاۋلى تۇر. مانەكەڭنىڭ كۇيشىلىك ونەرى سوناۋ ارقاداعى شەرتپە كۇي ونەرىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى تاتتىمبەتتەن بەرى قاراي جالعاسادى. ماناربەكتىڭ كۇيشىلىگىن اكادەميك الكەي مارعۇلان دا راستاپتى. عالىمنىڭ دەرەگىنشە, مۇحتار اۋەزوۆ قاسىنا سال-سەرىدەن جىگىت الادى ەكەن. سول جىگىتتەردىڭ اراسىندا انشىدەن امىرە, كۇيشىدەن ماناربەك بولاتىن كورىنەدى.
تاتتەكەڭنىڭ «بىلقىلداعىنان» باستاپ, سارمانتايدىڭ احمەتجانى قالدىرعان «58-ءشى ستاتيا» كۇيىنە دەيىن ماناربەك رەپەرتۋارىنان ورىن الىپ وتىرعان. وتىز جەتىنىڭ ويرانى ىلاڭ سالىپ تۇرعان اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ وزىندە وسى كۇيلەردى ارقا جۇرتى تىعىلىپ تىڭداپ كەلگەن. باسىن بايگەگە تىگە ءجۇرىپ بۇقارا تىلەگىن بۇلاي ورىنداۋ ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ەرەن ەرلىگى دەر ەدىك.
* * *
1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە تاڭداپ اپارعان سايدىڭ قىزىل تاسىنداي ءۇش ءجۇز ونەرپازدىڭ ىشىنەن ماسكەۋدى ەسىنەن تاندىرعان ۇشەۋدىڭ ءبىرى – وسى ماناربەك اعا ەرجانوۆ بولىپتى. ونى بەلگىلى ونەرتانۋشى, ءانشى ەرلان تولەۋتاي قىزىق قىلىپ ايتادى.
كۋزميچ دەگەن ديريجەردىڭ تاياقشاسى جوعارى كوتەرىلىپ قولى تالعانشا ۇزاق تۇرىپتى. ماناربەك شەگەنىڭ ارياسىن باستاعاندا كوتەرىلگەن تاياقشا عوي. داۋىس كوتەرىلىپ الىسقا سامعاپ كەتكەن. جۇرتتىڭ ىشكە تارتقان دەمى تۇگەل تاۋسىلعان. ماناربەك ءارى قاراي شىرقاي تۇسكەن. شارىقتاپ بارىپ: «توتىدايىن تارانعان, سۇڭقاردايىن سىلانعان, ارۋ جىبەك ار ما ەكەن!..» دەپ ءارى قاراي جونەپتى.
ورىستىڭ استافەۆ دەگەن ونەر زەرتتەۋشىسى ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «قازاقتىڭ مىنا جىگىتى قازاقتىڭ ساحاراسىن ماسكەۋدىڭ ساحناسىنا سىيدىرىپ جىبەردى-اۋ!» دەپ قول سوعىپتى. بىراق سونداي كەڭ دياپازون, مول تىنىس كەيىن دەمىكپە دەرتىنە شالدىعادى دەپ كىم ويلاعان...
ماناعاڭنىڭ كۇلاش بايسەيىتوۆاعا ارناعان «سايرا, بۇلبۇل» انىندە ءوزى ايتقانداي «بۇلبۇلدىڭ وزىنە ءان مەن جىر ۇيرەتكەن» اسقاق ونەرپاز قۇبىلىسىن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەڭ اسىلى دەپ باعالاي بىلگەنىمىز ابزال.
سونداي-اق ەرجانوۆقا ەڭسەلى ەسكەرتكىش كەرەك-اق... قاراعاندىنىڭ كەڭ كوشەلەرىنىڭ ءبىرى وسىناۋ بيىك تۇلعاعا بەرىلگەن. سول كوشەگە سان قىرلى تالانتتى ساف التىننان دەمەي-اق قويايىق, قولادان قۇيىپ تۇعىرعا شىعارسا ەلدىگىمىزدىڭ مارتەبەسى ءتىپتى اسقاقتار ەدى.
ماناربەك ەرجانوۆ 1936-1953 جىلدارى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا كوپتەگەن ءرولدى سومداعان. سول جاۋھار تۋىندىلارداعى كەيىپكەرلەردى كەيىپتەي ءجۇرىپ قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعىن تىكتەسكەن تالانتقا ءبىر ەسكەرتكىش ابدەن لايىق.
اسىل تاستىڭ مىڭ قىرى بولادى.
اسىل تۇلعا دا بويىنا بىرنەشە ونەردى سول اسىل تاس سياقتى قاتار قوندىرادى.
ماناربەك مىڭ قىرلى تالانت دەيتىنىمىز دە سول.