عۇلامانىڭ رۋحانيات جايلى تراكتاتى تابىلدى

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بۇعان دەيىن وتاندىق عىلىمدا اتى اتالماي كەلگەن ءبىر جازبا مۇراسى – ء«ال-ماۋيزا» («ۋاعىز») اتتى تراكتاتىنىڭ قولجازباسى كاير قالاسىنداعى «اراب قولجازبالارى ينس­تيتۋتى» دەرەكقورىندا 382 ينۆەنتارلىق نومىرمەن ساقتاۋلى ەكەندىگىن انىقتادىق.

66 بەتتىك (33 پاراق) ميكروفيلمدىك نۇسقادا ء«ال-ماۋيزادان» وزگە تاعى ءبىر تراكتات بارلىعى, ال ودان «مين ءال-ۋاسايا ءابي-ل حاسان ءال-اماري» ء(ابۋ-ل حاسان ءال-اماري وسيەتتەرىنەن) دەگەن جولداردى وقۋعا بولادى.

ء نىل وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى ءۇش قاباتتى «اراب قولجازبالارى ينس­تيتۋتى» اراب الەمىندەگى كوپ جازبا مۇرالار ساقتالعان ماڭىزدى مەكەمە. ول اراب ءتىلدى ەڭبەكتەردى جيناۋ, ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىمەن 1946 جىلى ىرگەتاسى قالانعان. اراب ەلدەرى ليگاسى (اەل) باس حاتشىلىعىنىڭ مادەنيەت دەپارتامەنتى جانىنان كاير قالاسىندا ەڭ اۋەلى «قولجازبالاردى جانداندىرۋ ينستيتۋتى» («Institute for the Revival of Manuscripts») دەگەن اتپەن اشىلعان ينستيتۋت 1955 جىلى مادەنيەت دەپارتامەنتىنەن ءبولىنىپ, «اراب قولجازبالارى ينستيتۋتى» (The Institute of Arabic Manuscripts) رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

ء ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ اتالعان قولجازباسى ارابتىڭ حاتتاتتىق ونەرىنىڭ وتە ادەمى ناسح جازۋى تۇرىمەن جازىلعان. كىرىسپەسىندە ەڭبەكتىڭ كولەمى 13×18 سانتي­مەتر قاتار سانى 14-15, قولجازبانى كوشىرگەن ادامنىڭ اتى-ءجونى شامس اد-دين ال-قۇدسي, كوشىرىلگەن ۋاقىتى – ھيجري جىل ساناۋى بويىنشا 879 جىل (ميلادي 1501), احمەد ءىىى كىتاپحاناسى ء(ال-ماكتاباتۋ احماد اس-ساليس), قول­جاز­با ءنومىرى 3195/3 ەكەنى جايلى دەرەك كەل­تىرىلگەن.

ءدال وسىنداي تاعى ءبىر مەكەمە, ياعني وسمان يمپەرياسىن 1703-1730 جىلدارى بيلەگەن سۇلتان احمەد ءىىى (1673-1736) اتىنداعى كىتاپحانا تۇركيا رەس­پۋبليكاسى ىستانبۇل قالاسىنداعى توپ­كاپى سارايىندا. توپكاپى – ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن يمپەريانىڭ باس سارايى سانالعان. كىتاپحانا 1719 جىلى ءدىن ءىلىمى, مۇسىلمان زاڭى (فيقھ) بويىنشا تۇرىك, پارسى جانە اراب تىلدە­رىن­دەگى كىتاپتاردى ساقتاۋ ماق­سا­تى­مەن سا­لىنعان.

قولجازبادا احمەد ءىىى كىتاپ­حا­نا­سىنىڭ اتالۋى تراكتاتتىڭ ءبىر نۇس­قا­سى­نىڭ توپكاپى مۇراعاتىندا ساقتاۋلى ەكە­نىن بىلدىرەدى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ اتالعان ەڭبەگىنىڭ سۇلتان احمەد ءىىى ەسىمىمەن بايلانىستىرىلاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – تراكتاتتىڭ سوڭعى بەتىندەگى ءمور. بيلەۋشىنىڭ اتى مەن دارەجەسى جازىل­عان ءمور – تۇعرا وسمان يمپەرياسى بيلى­گى كەزىندە كەڭىنەن قولدانىلعان. ءار بيلەۋشىنىڭ جەكە ءمورى – تۇعراسى بول­عان. سول كەزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك قۇجاتتار وسى تۇعرا مورىمەن بەكىتىلەتىن. تۇعرادا بيلەۋشى سۇلتان مەن اكەسىنىڭ لاۋازىمى ويۋلى اراب ارىپتەرىمەن بە­زەن­دىرىلە توقىلىپ, بارلىق ءسوز ەرەكشە حاتتاتتىق ۇلگىدە ۇندەستىك تاپقان.

ء«ال-ماۋيزانىڭ» قولجازبا نۇسقا­سى­نىڭ ايگىلى وسمان يمپەرياسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك مورىمەن بەكىتىلىپ ساقتالۋى سول كەزدەگى احمەد ءىىى كىتاپحاناسىنىڭ جازبا مۇراعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن اڭعار­تادى.

تراكتات باسمالامەن (بيسميللاھي-ر راحماني-ر راحيم) باستالىپ «قالا ءال-مۋاليم اس-ساني ءابۋ ناسىر ءال-فارابي رادي اللاھۋ انھۋ في-ل «ماۋيزاتي...» (ەكىنشى ۇستاز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (ر.ا.) ء«ال-ماۋيزادا» بىلاي دەدى) دەگەن سويلەمنەن كەيىن شىعارمانىڭ نەگىزگى ماتىنىنە ويىسقان.

ەكى اۆتورىڭ شىعارماسى ەنگەن ميكرو­فيلمدىك كوشىرمەدە ءابۋ ناسىر ءال-ءفا­را­بيدىڭ تراكتاتى «...تاممات ۋاسايا اش-شەيح ءابي ناسر ۋا الحامدۋليللا» (شەيح ءابۋ ناسىردىڭ وسيەتتەرى اياقتالدى, اللاعا ماداق) دەپ اياقتالىپ, كەلەسى اۆتور­دىڭ ەڭبەگىنىڭ ءماتىنى جالعاسادى. تراك­تاتتىڭ سوڭعى بەتتەرى كومەسكى تارتىپ, كورىنبەۋگە اينالعان.

جيناقتىڭ سوڭى «تامما ال-كيتاب بي اۋني اللا تاعالا ۋا حۋسنا تاۋفيقيھي» (كىتاپ اللا تاعالانىڭ كومەگى جانە تاۋ­فيق ەتۋىمەن تامام بولدى) دەلىنە كەلە, ءارى قاراي حامدالا (اللانى ماداقتاۋ), ساللالالامەن (پايعامبارىمىزعا سالاۋاتپەن) جالعاسقان.

سوڭعى قاتاردان «في حاميس اشارا مين رامادان ءال-مۋ‘زام...» ( ۇلىق رامازان ايىنىڭ ون بەسىنشى جۇلدىزىندا) دەگەن سويلەمدى وقىدىق.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بۇل بەلگىسىز قولجازباسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلە, اتالعان تراكتاتتىڭ عىلىمدا ءارتۇرلى ء(«ال-ماۋيزادان» باسقا) اتپەن تانىلىپ, وتىرار پەرزەنتىنىڭ جازبا مۇراسى رەتىندە جاريالانىپ جۇرگەنىن بايقادىق.

تراكتات ءماتىنى عىلىم تاريحىندا العاش رەت ء«ال-حيكماتۋ-ل حاليدا» («ماڭگىلىك دانالىق», پارسىشا «جاۋي­دان (جاۋدان) حارد» (اتتى جي­ناق­تىڭ مازمۇنىندا بەرىلگەن. كىتاپتىڭ اۆتورى پارسى تاريحشىسى, فيلوسوف احمەد يبن مۇحامماد يبن ياقۋب ماس­كۋيھ (320-421 ھيجري, 929-1030 ميلادي). پارسى, اراب, ءۇندى, گرەك جانە مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ كەيبىر ەڭ­بەك­تەرى ۇشىراساتىن بۇل تۋىندىدا ءال-ءفارابيدىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شىعار­ما­سى «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...». ء«ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ۋاساياسى» («وسيەت» ءسوزى) دەپ اتالعان.

«جاۋيدان (جاۋدان) حارد» نەمەسە ء«ال-حيكماتۋ-ل حاليدانىڭ» تولىق نۇسقاسى 1952 جىلى كايردە شىققان. باس­پاعا ازىرلەگەن مىسىرلىق فيلوسوف, عالىم ابد ار-راحمان باداۋي (1917-2002).

ابد ار-راحمان باداۋي جيناقتى قۇ­راس­­تىرۋدا تراكتاتتىڭ الەم مۇراعات­تا­رىنداعى بىرنەشە نۇسقالارىن پاي­دا­لان­عان.

پاريج نۇسقاسى ء(ال-ماكتاباتۋ-ل اھليا, №3957. حاتقا تۇسكەن مەرزىمى شامامەن – ھيجري ءVىىى /ميلادي ءحىV); ۆاتيكان نۇسقاسى ( ۆاتيكان ارابي, № 408); مىسىر نۇسقاسى (دار ءال-كۋتۋب ءال-ميسريا, №4419. ھيجري 692/ميلادي 1203); مىسىر نۇسقاسى (دار ءال-كۋتۋب ءال-ميسريا, №672); مىسىر نۇسقاسى (دار ءال-كۋتۋب ءال-ميسريا, №1966); ىستانبۇل نۇسقاسى (№ 6171); لەيدەن نۇسقاسى (لەيدەن كىتاپ­حا­نا­سى, № 381).

احمەد يبن ماسكۋيھتىڭ ء«ال-حيكماتۋ-ل حاليداسىنىڭ» قولجازبالارىن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...» (نەمەسە قولىمىزداعى اتاۋى بويىنشا ء«ال-ماۋيزا») تراكتاتىنىڭ دا جازبا نۇسقالارى دەپ تانيمىز.

وتىرار ويشىلىنىڭ ءبىز زەرتتەپ وتىرعان تراكتاتىنىڭ اتى كەمەڭگەردىڭ 160 ەڭبەگىنىڭ ءتىزىمىن بەرگەن تۇرىك عالىمى احمەد اتەشتىڭ (اھmەd اتەş) (1917-1966) ەڭبەگىندە دە كەزدەسەدى («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası», انكارا, Belleten, C. XV, S. 57, 1951). احمەد اتەش تراكتاتتىڭ اتىن «159. Vasاya. Yazma: Ayasofya 4855 (varak 62b-63a)» دەپ جازعان.

عالىمنىڭ جازبا مۇراسىن زەرتتەگەن بەلگىلى اراب فارابيتانۋشىسى مۇحسين ماھدي (1924-2007) ءال-فارابي شى­عار­ما­لارىنان تۇراتىن «كيتابۋ-ل ميل­لا ۋا نۋسۋس ۋحرا» ء(دىن كىتابى جانە وزگە دە ماتىندەر, بەيرۋت, 1991) اتتى ءوزى جارىققا شىعارعان كىتاپتا تۇر­كيانىڭ انكارا قالاسىنداعى ايا سوفيا كىتاپحاناسىندا ويشىلدىڭ بىر­قاتار جازبا مۇرالارى ساقتاۋلى ەكەنىن جوعارىداعى عالىم احمەد اتەشتىڭ جازباسى («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası», انكارا, 1951) ارقىلى تانىس بولعانىن كەيىن (1961), اتالعان قولجازبالارمەن ءوزى تىكەلەي جۇمىس جاساعانىن ايتا كەلە, وندا «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...» (№4855) دەپ باستالاتىن نەبارى 4-5 بەتتەن تۇراتىن ءبىر ەڭبەگى بار ەكەنىن جانە ول ء«اربىر ادام بالاسى ءوز-وزىنە ورالىپ, جەكە باسىنىڭ جانە وزگەلەردىڭ احۋالىن تۇسىنگەن كەزدە...» دەپ باستالىپ, «...جانە سول ارالىق ىشىندە ىزگىلىككە يە بولۋى كەرەك بولعان بار ۋا­قى­تىن الدامشى نارسەدەن ء(ناپسىسىن) كەرى قايتارۋمەن اۋرە بولىپ جۇرگەندە وتكىزىپ الادى. ءسويتىپ ىزگىلىكتى قولدان شى­عارىپ الادى» دەپ اياقتالاتىنىن جازادى. عالىم مۇحسين ماھدي بۇل تراك­تات­تىڭ «ريسالا في-س سياساتي» («ساياسات (جايلى) تراكتات») دەگەن اتپەن عىلىمعا لۋيس شەيحو تانىتقان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «جاۋامي-ۋ سياسا» (ساياسات) ەڭبەگى ەكەنىن تاعى ايتادى!

احمەد اتەش ەڭبەگىندە ايتىلعان بۇل جازبا نۇسقا ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ء«ال-ماۋيزادان» ءۇزىندى.

وتىرار پەرزەنتىنىڭ «جاۋامي-ۋ سيا­­­­سا» اتتى تراكتاتى بار ەكەنى تۋرالى كەيبىر ورتاعاسىرلىق جىلناماشى-تاريحشىلار جازعان. كاتيب چەلەبي اتىمەن تانىمال وسمانلى تاريحشىسى مۇستافا ابدۋللاھ حادجي حاليفا (Katip Çelebi) (1609-1657) ءوزىنىڭ اتاقتى «كاشف از-زۋنۋن» ەڭبەگىندە ءال-ءفارابيدىڭ شىعار­ما­لارىنىڭ قاتارىندا «كيتاب جاۋامي اس-سياسا» تراكتاتىن دا اتاپ وتكەن (حادجي حاليفا. كاشف از-زۋنۋن. كاير, 1957. 6-توم, 39-بەت). دەگەنمەن, كاتيب چەلەبي جەتكىزگەن «جاۋامي اس-سياسانىڭ» ءماتىنى قولىمىزدا بولماعاندىقتان ونىڭ ءدال وسى تراكتات ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن.

 ال «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...» – ء«ال-ماۋيزا» تراكتاتىنىڭ عىلىمداعى ءبىر اتى دەپ تۇيىندەيمىز.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ اتالمىش تراكتاتىنىڭ شىعىس كىتاپحاناسى ء(ال-ماكتاباتۋ اش-شارقيا, بەيرۋت, ليۆان) جانە ۆاتيكان اپوستول كىتاپحاناسى (Biblioteca Apostolica Vaticana, ۆاتيكان) نۇسقالارى دا بارلىعىن ايتۋ كەرەك.

1897 جىلى شىعىستانۋشى, تەولوگ عالىم لۋيس شەيحو (Luis Cheikho) (1859-1927) پاريجدە وتكەن حالىقارالىق شىعىستانۋشىلار كونگرەسىندە «اراب تىلىندەگى كونە قولجازبا نۇسقالار» اتتى بايانداما جاساپ, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بىرقاتار ەڭبەگىنىڭ قول­جاز­با­سى بەيرۋتتەگى «شىعىس كىتاپحا­نا­سىندا» ساقتاۋلى ەكەنىن ايتقان. ول «...ارابشا ناسح حاتىمەن كوشىرىلگەن ەسكى جيناق... مۇندا بىرنەشە تراكتات بەرىلگەن. قولجازبا ءحىV (ميلادي) عاسىردىڭ (ھيجري ءVىىى) سوڭعى جىلدارىندا حاتقا تۇسكەن دەپ بولجاۋعا بولادى... ءال-ءفارابيدىڭ سۇننەت پەن شاريعات جايلى جازعان ەڭبەكتەرىنەن ۇزىندىلەر... سونداي-اق ءفالسافا, شاريعات, ساياسات تاقىرىبىندا جازىلعان اۆتورى بەلگىسىز 6 بەتتەن تۇراتىن تراكتات جانە بار. ول ءال-فارابيدىكى بولۋى دا مۇمكىن» دەپتى (L.Cheikho. Notice sur un ancient manuscript arabe. Actes du Onzieme Congres International des Orientalistes, Paris 1897).

لۋيس شەيحو اتاپ كەتكەن قول­جاز­با­لار­دى زەرتتەي كەلە, الدىمەن «ماشريق» جۋرنالىندا (بەيرۋت, 1901), كەيىن «ماقالا فالسافيا قاديما لي با‘دي ماشاھير فالاسيف ءال-اراب مۋسليمين ۋا ناسارا» (كەيبىر ءماشھۇر اراب في­لوسوف­تار­ىنىڭ (مۇسىلماندار مەن حريستياندار) كونە فيلوسوفيالىق شىعارمالارى (1908, 1911, بەيرۋت) اتتى ەڭبەك جارىققا شىعارىپ, كىرىسپەسىندە: «...بەيرۋت قالا­سىن­داعى «شىعىس كىتاپحاناسى» قورىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بىرقاتار تراكتاتتارى بار ەكەنىن, وسىعان دەيىن ايتقان ەدىك... سولاردىڭ ىشىندە عالىمنىڭ نەبارى 13 بەتتەن اسپايتىن ساياسات جايىندا جازىلعان تاعى ءبىر تراكتاتى ساقتاۋلى. حاتقا تۇسكەن مەرزىمى ھيجري جىل ساناۋىنىڭ ءVىىى عاسىرى (ميلادي ءحىV). بۇل تراكتاتتىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسى ۆاتيكان اپوستول كىتاپحاناسىنان تابىلدى. ەكى قولجازبانى سالىستىرىپ, تراكتاتتىڭ ءال-فارابيدىكى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ريسالا في-س سياساتي» («ساياسات» (تۋرالى) تراكتاتى) اتتى مۇنداي ەڭبەگى عالىمنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتەرىندە كەزدەسپەيدى. ايتسە دە ويشىلدىڭ عىلىمعا بەلگىلى «اس-سياساتۋ-ل مادانيا» («ازاماتتىق ساياسات») اتتى ەڭبەگى بارلىعىن بىلەمىز. قولىمىزداعى تراكتات «ازاماتتىق ساياساتپەن» تاقىرىبى ۇقساس بولعانىمەن, مازمۇنى باسقا, دەربەس عىلىمي شىعارما. عالىمنىڭ «ريسالا في-س سياسا» تراكتاتىن اتالعان ەكى نۇسقا نەگىزىندە جاريالاپ وتىرمىز» دەپتى ول (L.Cheikho. Traites Inedits D’anciens philosophes arabes musulmans et chretiens. Beyrouth Imprimerie Catholique, 19116 p.18). ەڭبەك كەيىن 1985 جىلى كايردە ءۇشىنشى رەت باسىلعان.

لۋيس شەيحو بۇل كىتاپتا جوعارىدا ايتقان «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...» (كىتاپتا: احمەد يبن ماسكۋيھ ء«ال-حيكماتۋ-ل حاليدا», بەيرۋت, 1911) مەن ونىڭ قولجازبا نۇسقالارى تۋرالى ءسوز ەتپەگەن.

لۋيس شەيحو تاراپىنان ەكى – شىعىس كىتاپحاناسى (بەيرۋت ليۆان) جانە ۆاتيكان اپوستول كىتاپحاناسى (Biblioteca Apostolica Vaticana, ۆاتيكان) نۇسقالارى نەگىزىندە عىلىمي اينالىمعا ەنگەن «ريسالا ءابي ناسر ءال-فارابي في-س سياساتي» ء(«ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ساياسات» (جايلى) تراكتاتى) – ء«ال-ماۋيزانىڭ» ەكىنشى اتى.

قازاق دالاسىنىڭ ۇلى تۇلعاسىنىڭ «ۋاسايا...» نەمەسە «ريسالا في-س سياساتي», نەمەسە ء«ال-ماۋيزاسىنىڭ» عىلىمعا بەلگىلى كەلەسى ءبىر اتى – «ريسالا في-س سياساتي اش-شار‘ياتي لي ءابي ناسر ءال-فارابي» – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «شاريعات ساياساتى» («شاريعي ساياسات») تراكتاتى. تراكتات «اس-سياسا اش-شار‘يا. ماجمۋ‘ا راسايل» («شاريعات ساياساتى. تراكتاتتار جيناعى») اتتى كىتاپقا ەنگەن («دار ءال-كۋتۋب ءال-يلميا» باسپاسى, ليۆان, 2003).

ونى باسپاعا ازىرلەگەندەر  –  مۇحاممەد حاسان يسمايل اش-شافيعي مەن احماد فاريد ءال-مازيدي. قۇراستىرۋشىلار تراكتاتتى باسپاعا لۋيس شەيحو ەڭبەگى نەگىزىندە دايىنداعاندىقتارىن ەسكەرتكەن.

«ريسالا في-س سياساتي اش-شار‘ياتي لي ءابي ناسر ءال-فارابي» ء(ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «شاريعات ساياساتى» («شا­ريعي ساياسات») تراكتاتى – ء«ال-ماۋي­زا­نىڭ» ءۇشىنشى اتى دەيمىز.

تۇركيانىڭ يزمير قالاسىنداعى دوكۋز ەيلۋل (توعىزىنشى قىركۇيەك) ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi) فاتيح توكتاش (Fatih Toktaş) «Farabi ve Risale fi‘-s Syase» – «فارابي جانە ساياسات» (2009) «Risale fi‘-s Syase‘nin tahkiki» – «ساياسات جايلى تراكتاتتى زەرتتەۋ» (2011) اتتى ەكى ماقالا جاريالاعان.

فاتيح توكتاش عىلىمي-زەرتتەۋلەرىندە قولىمىزداعى ء«ال-ماۋيزا» تراكتاتىنىڭ قولجازبا نۇسقالارى («ريسالا في-س سياساتي اش-شارياتي...» جانە ء«ال-ماۋيزادان» باسقاسىن) تۋرالى مالىمەت بەرىپ, توپكاپى احمەد ءىىى (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Ahmed III) كىتاپحاناسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تىركەۋ № 3185/4 ءبىر جازبا نۇسقانىڭ بار ەكەنىن جانە ول «Risale fi‘-s Syase» («ساياسات» (جايلى) تراكتات) ەكەنىن ايتقان.

ول «Mecmu‘atü’r-resail» (تراكتاتتار جيناعى) دەگەن اتپەن ساقتالعان جيناقتا ءتورت تراكتات بار ەكەنىن, نۇسقانىڭ كوشىرىلگەن (ناسح) مەرزىمى – ھيجري 884/, ميلادي 1479, كولەمى 170×120 مل., ءار بەتتەگى قاتار سانى 11, «Risale fi‘-s Syase» ءماتىنى جيناقتىڭ 240-263 بەتتەرىنە ەنگەن جانە جيناقتاعى ءتورتىنشى تراكتات ەكەنىن جازعان.

قولىمىزداعى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بي­دىڭ ء«ال-ماۋيزاسىنىڭ» قولجازباسى دا احمەد ءىىى-ءنىڭ توپكاپى كىتاپحاناسىندا دەدىك. كولەمى 13×18 سانتيمەتر., قاتار سانى 14-15, ورنالاسقان بەتتەرى 167 مەن 198, كوشىرگەن شامس اد-دين ال-قۇدسي, كوشى­رىل­گەن ۋاقىتى – ھيجري جىل ساناۋى بو­يىنشا 879 جىل (ميلادي 1501), تىركەۋ ءنومىرى 3195/3.

ءبىر كىتاپحاناداعى «Risale fi‘-s Syase» مەن ء«ال-ماۋيزا» جايىندا بە­رىل­­گەن مالىمەتتەر ءارتۇرلى (حاتقا تۇسكەن مەرزىمى, جيناق كولەمى, بەت سانى, تىركەۋ ءنومىرى). سوعان قاراعاندا, ايگىلى احمەد ءىىى كىتاپحاناسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تراكتاتى «Risale fi‘-s Syase» – «ساياسات (جايلى) تراكتات» جانە ء«ال-ماۋيزا» («ۋاعىز») دەگەن ەكى ءتۇرلى اتپەن ساقتاۋلى.

وتىراردا دۇنيەگە كەلگەنىمەن عىلىم, ءبىلىم ىزدەپ بار عۇمىرىن اراب ەلدەرىندە وتكىزگەن ۇلكەن ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ء«ال-ماۋيزا» («ريسالا في-س سياساتي» نەمەسە «ريسالا في-س سياساتي اش-شارياتي» نەمەسە «كالام ءابي ناسر ءال-فارابي في ۋاسايا...» جانە كاتيب چەلەبي جەتكىزگەن «كيتاب جا­­ۋاميۋ اس-سياسا») اتتى تراكتاتى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ەڭ ماڭىزدىسى, شىعارماداعى اۆتوردىڭ ءوزى قويعان ناقتى اتاۋىن انىقتاپ, قولجازبالاردى سالىستىرىپ, وزگە دە نۇسقالارىن ءالى دە ىزدەستىرىپ, ەڭبەكتى قازاق تىلىنە تولىق اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ – الداعى ۇلكەن مىندەت.

 

ءابساتتار دەربىسالى,

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,

ايدىنگۇل حاۆان,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ دوكتورانتى