فەرمەرلەردىڭ كوڭىلى ءالى دە كۇپتى

رەداكتسيامىزعا قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى جيگۋلي دايراباەۆ­تان حات كەلدى. حاتتىڭ جالپى مازمۇنىندا قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدەگى شارۋالاردىڭ جاي-كۇيى مەن جانايقايى ايتىلىپتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى بۋىنى فەرمەرلىك شارۋا قوجالىق­تارى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت ءبىر مەزگىلدە ەكى مىندەتتەن قۇتىلا الادى. ءبىرىنشىسى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشىسى – ەكسپورتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ. بىلايشا ايتقاندا, ءبىر وقپەن ەكى قوياندى اتىپ, وكشەلەپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىستان قۇتىلۋعا سەپ. الايدا ونىمدىلىك كورسەتكىشىنىڭ تومەن­دىگى شارۋاشىلىقتاردىڭ شىعى­نىن جابۋعا جەتپەي وتىر. شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ قالتاسى جۇقارعان سايىن سانى دا كۇننەن كۇنگە كەمىپ بارادى. «باياعى, باياعى بايقوجانىڭ تاياعى» دەگەندەي, سەبەپ – قولجەتىمدى نەسيەگە قولدىڭ جەتپەۋى. اتالمىش حاتتا ج.دايراباەۆ وسى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءالى دە ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاعانىن جەتكىزگەن.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ  ەڭبەك ادامىنا ناقتى ادرەستى كومەك جاساۋ كەرەك دەپ ايتقانىمەن, سول كومەك «قازاگرونىڭ» تاراپىنان بول­ماي تۇر. ولار ءوزىنىڭ مايلى جىلىگى­نەن ايرىلماۋ­دىڭ امالىن ويلايدى. وسىن­داي كۇردەلى كەزەڭ­دە تالاپتاردى جەڭىلدەتىپ, نەسيەنى ءاربىر شارۋاعا قول­جەتىمدى ەتۋى كەرەك. ونى ەڭ ارزان باعامەن, ۇزاق مەرزىمگە بەرۋى ءتيىس ەمەس پە؟ كەپىلدىك نەسيە ساياساتىن, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەسە, مۇنداعى تۇيتكىلدى ماسەلە شەشىمىن تاپپايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قاشانعى جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشەدى, – دەيدى فەرمەرلەر وداعىنىڭ باسشىسى.

حاتتا ايتىلعانداي ءوز مەنشىگىندەگى ماتەريالدىق جانە قارجى قۇرالىنىڭ جەتىسپەۋى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە جەم-ءشوپ بازاسىنىڭ ناشارلىعى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانىنا كوپ بولدى. ەسكىرگەن تەحنولوگيانى پايدالانۋدى ادەتكە اينالدىرعان شارۋالاردىڭ جۇمىسىنىڭ ىلگەرلەمەۋى دە سودان. وسىن­داي ولقىلىقتاردىڭ كەسىرىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى مەن مال شارۋا­شىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم تومەن.

ج.دايراباەۆ حاتتا «ەس اگرو» شارۋا قوجا­لىعىنىڭ يەسى تاتيانا ەرينويدىڭ «قازاگرو» مەكەمەسىنىڭ نەسيەلىك ساياساتىنا قارسىلىعى تۋرالى پىكىرىن مىسالعا العان.

– بانكتە ەشقانداي قارىزىم جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىنگى نەسيەمدى كەشىكتىرگەن ەمەسپىن. مەملەكەت 30 ملن تەڭگەنىڭ زاتىن كەپىلدىككە قويعاننىڭ وزىندە 10 ملن عانا نەسيە بەردى. قۇجاتتارىمدى رەت­تەپ جىبەردىم, بىراق قارجى ءالى ەسەپشوتى­ما تۇسكەن جوق. بىلتىر بىزگە ديزەل وتىنىن ساتىپ الۋ ءۇشىن شامامەن 2 ملن تەڭگە قاجەت بولدى. Aۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەندىرۋ كورپارا­تسيا­­سى قوسىمشا قاۋىپسىزدىك جارناسىن سۇرا­دى. بىزدە جەدەلدەتىلگەن  كەپىلدىك بولما­عان­دىق­تان, اكەم 12 ملن تەڭگە تۇراتىن دۇ­كەنى­نىڭ قۇجاتىن تاپسىردى. 2 ملن نەسيە ءۇشىن – 12 ملن كەپىل. بۇل شارۋالارعا سەنىمسىزدىك تانىتۋ ما سوندا, – دەپتى كاسىپكەر.

حاتتا ءوز شىعىنىن وتەي الماي وتىر­عانداردىڭ ءبىرى – مەركى اۋدانىنا قاراستى «سوۆەت» شارۋا قوجالىعى كورسەتىلگەن. قوجالىق جىلىجايعا ءزارۋ. ءونىمنىڭ كولەمىمەن ولشەيتىن بولساق, 300 توننا الما ساقتايتىن جىلىجايدى سالۋ ءۇشىن 28 ملن تەڭگە قاجەت ەكەن. باقتاعى ءونىم قىسقا جەتپەي شىرىگەنىنىڭ سەبەبى – الما ساقتايتىن ورىننىڭ بولماۋى. ال ۇكىمەت بەرەتىن سۋبسيديانىڭ مولشەرى 1 مىڭ توننادان باستالادى. ەندى ەڭسەسىن تىكتەپ كەلە جاتقان ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنا بۇل وتە ۇلكەن سوققى. بۇل ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ مۇڭ-زارى.

ءبىز وسى رەتتە مەركى اۋدانىنىڭ فەر­­مەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى سوۆەت قال­مامبەتوۆكە حابارلاسىپ, ءمان-جايدى سۇرا­دىق. ول قوجالىقتار دەلدالداردىڭ شارتتارىنا امالسىز كونەتىنىن ايتتى.

– پايدانىڭ كوبىن الىپساتارلار كورەدى. باعانى رەتتەيتىن دە سولار. سو­دان كەيىن شارۋالاردى قاتتى وي­لان­­دىرا­تىن – ساقتاندىرۋ كومپانيا­سى. وسى ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ كىز­مەتىنە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى كوڭىل بولسە ەكەن دەيمىز. جەمىس-جي­دەككە قولدانىلاتىن تىڭايتقىشتارعا سۋبسيديا نەگە تولەنبەيدى؟ ءونىم جاقسى بولۋى ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيا­سىن پايدالانۋ قاجەت. بۇل الەمدىك تاجى­ريبەدە بار. بىراق تاعى دا مەملەكەت باعدار­لا­ما­سىندا جەر استى سۋىن پايدالانۋ قاراس­تىرىلماعان, – دەيدى ول.

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك بىلتىر مال شارۋاشىلىعى ءونىمى 4%-عا ارتقانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىنىڭ ەگىس القاپتارىنىڭ قۇرى­لى­مىن ارتاراپتاندىرىلعانىنا قاراماستان وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمى 1,7%-عا ازاي­عان. جىل سايىن سالانى دامىتۋعا مەم­لە­كەت تاراپىنان قىرۋار قارجى بولىن­گە­نى­مەن, ىشكى نارىقتى ءوز ونىمىمىزبەن تو­لىق­تاي قامتي الماي وتىرمىز. سەبەبى اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە بەرى­لىپ جاتقان سۋبسيديالار مەن نەسيەلەر نە­گى­زىنەن ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنا عانا تيەدى.

وسى شەتىن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن «القاپتان سورەگە دەيىن» اۋىل­دارداعى كووپەراتسيالىق تىزبەكتى دامى­تۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوباسى قولعا الىنعان بولاتىن. الايدا ونى جۇ­زەگە اسىرۋ مەحانيزمى ءالسىز. ءوڭىر باس­شى­لارى­نىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندە اڭگىمەسى وزگەرىپ شىعا كەلەتىن كورىنەدى. 

– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا «تاراز» اكك» اق ارقىلى جىلدىق 2,5%-بەن 7,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قاجەتتى تەحنيكامەن جانە جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1,38 ملرد تەڭگەگە 192 بىرلىك ءارتۇرلى تەحنيكا ساتىپ الىندى. ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى  رەت ىسكە اسىرىلىپ جاتقان قاناتقاقتى جوبا اۋىلداعى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋعا, اۋىل شارۋا­شىلىعى ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن 4,3 ملرد تەڭگەدەن 9,3 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەدى. وسىنداي باستامالار, الماتى, تۇركىستان, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ءوز جالعاسىن تابۋدا. جامبىل وبلىسىنىڭ قاناتقاقتى باستاماسىن باسقا وڭىرلەردە جالعاستىرسا يگى ەدى, – دەپ حاتىن تۇيىندەدى ج.دايراباەۆ.