قۇشاعى كەڭ دۇنيە

قادىرمەندى رەداكتسيا! كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ماسەلە ­– “تۇرىكستان جيناعى” اتالاتىن كىتاپ شىعارۋ بولاتىن. كاۋفمان “تۇركىستان جيناعىن” شىعارعاندا, مەن نەگە “تۇرىكستان جيناعىن” شىعارا المايمىن دەپ ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. ويعا العان جيناقتىڭ ءبىرىنشى كىتابىن جارىققا شىعاردىم. 40 باسپا تاباقتاي. قامتىعانى – تۇركى دۇنيەسى. وزبەك تە, قىرعىز دا, شور دا, تۇركيە دە بار ىشىندە! “ارىستار مەن اعىستار” اتاپ, ءبىر جانرعا ءبىر-ءبىر سىن كىتابىن ارناپ, تاقىرىپتىق تۇتاس تۋىندى جاساپ تا كوردىم عوي. ال مىناۋ ماشەكەڭنىڭ “مەسى” سەكىلدى. تاپقانىمدى ىشىنە تاستاي بەردىم. تاريح, ەتنوگرافيا, مۋزەي, بەينەلەۋ ونەرى, كىتاپقۇمار جازبالارى... ءبارى بار. بىراق, ارزانداماۋعا تىرىستىم. بۇرىن كىتاپ بولىپ باسىلماعان, جازىلىپ جاريالانعان, ءتىپتى جاريالانباعان ءبىرسىپىرا ماتەريالدارىمدى ىرىكتەپ, سۇرىپتاپ ەنگىزدىم. ۇلكەن دۇنيەگە ۇمتىلىس جاقسى, مازمۇننان دا ۇيالماسپىن دەپ ويلايمىن. اتالعان كىتاپقا تۇرىك دۇنيەسىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن اللادان اق تىلەپ جۇرگەن تۇركيا ازاماتى نامىق كەمال زەيبەك العىسوز جازعان ەدى. گازەت بەتىندە كورىنسە تەرىس بولماس ەدى. رەتى كەلىپ جاتسا. كىتاپ “ەگەمەن قازاقستاندا” جاريالانعان “تۇركىستان جانە ەلباسى” تولعانىسىمەن اشىلادى. ەندى “تۇرىكستان جيناعىنىڭ” ەكىنشى كىتابىن دايىنداۋعا كىرىسىپ كەتتىم.

قۇرمەتپەن, قۇلبەك ەرگوبەك.

مەنىڭ تۇركىستاندىق بولعانىما دا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى. اتاتۇرىك امانات ەتكەن ءبىر ءسوز بار. ول – “روسسيا يمپەرياسىنا قارايتىن ءبىزدىڭ كوپ باۋىرلارىمىز بار. ەرتە مە, كەش پە, سسسر يمپە­ريا­سى تارايدى. كوممۋنيستىك رە­جيم كۇيرەيدى. دۇنيە ءبىر ورىندا تۇرا بەرمەيدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ باۋىر­لارىمىز بوستاندىققا شىعا­دى, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن الادى. ءبىز سول كەزدە باۋىرلارىمىزعا ءجار­دەم بەرۋگە دايىن بولۋىمىز كەرەك!” دەگەن ءسوز. رەسەيدەگى تۇركى ۇلت- ۇلىس­تارى تاۋەلسىزدىك الا باستاعان ساتتەن ءبىز ولارعا باۋىرمال جۇرە­گىمىزدى اشتىق. نە جاردەم كەرەك – كومەك كورسەتۋگە دايار جۇردىك. ءويت­كەنى, يمپەريالىق جۇيەدەن تاۋەل­سىزدىككە شىققان ەل ءتۇن-تۇنەكتەن جارىققا, جارىققا بولعاندا دا شاقىرايعان كۇنگە شىققاندا كوزى قارىعاتىن ادام سياقتى كۇي كەشەدى. ءتىپتى وڭ-سولىن دا بىردەن تانى­ماۋى, تۋرا جولدى تاڭداۋى – ءبارى دە قيىنعا ءتۇسۋى مۇمكىن ەدى. ءبىز قولىمىزدان كەلگەنىنشە جاردەم دە بەردىك. تۇركيە رەسپۋبليكاسىندا اتقارعان قىزمەتىمە قاراي تۇركى دۇنيەسىن كوپ ارالادىم. سودان دا كوپ كىسىمەن اعا-ءىنى, دوس-باۋىر بولدىم. تۇركىستان اتاۋى ءبىز ءۇشىن ەرەك-شە قاستەرلى. 1992 جىلدان باستاپ تۇركىستاندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسي-تەتى ءجۇمىس ىستەي باستادى. مەن وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وكىلەتتى كەڭەسى­نىڭ توراعاسى بولىپ ءبىراز جىل ىستەدىم. قىزمەتتى بىرگە ىستەگەن سوڭ قازاق اعايىنداردى ءتىپتى جاقىن­نان ءبىلدىم. دوس-جارانىم بۇرىنعى­دان دا كوپ بولدى. سول سەنىسكەن ازاماتتىڭ ءبىرى – قۇلبەك ەرگوبەك. تۇركىستاندا دا, تۇركيەدە دە قۇلبەكپەن ءبىرسىپىرا كەزدەستىك. كەزدەسكەندە بىرگە تاماشالارىمىز – مۋزەيلەر بولادى. مادەنيەت مي-ءنيسترى بولعان مەنىڭ جانىما مۋزەي ءىسى جاقىن. مۋزەي – مەملەكەت­تىڭ مادەني ءورىسى. قۇلبەك تە بۇرىن مۋزەي قىزمەتكەرى بولىپتى. ءماس­كەۋدە مۋزەيدىڭ وقۋىن وقىپتى. مۋ­زەيلەردى تاماشالاي ءجۇرىپ ەكسپو­زيتسيا ىزىمەن كۇللى تۇركى حالىق­تارىنا ورتاق – “تۇرىك قاعاناتى­نا” دەيىن قيالداپ بىرگە بارىپ قاي­تامىز. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركيە تۇركولوگتارى “ور­حون” تاس جازۋلارىنىڭ ۇلكەن البومىن شىعارعان ەدى. مەنىڭ جاقسى تانىس, سىيلاسىم, ۇلكەن تۇركولوگ ءھام قايراتكەر مىرزاتاي جولداسبەكوۆ “ورحون ەسكەرتكىشتە­رىنىڭ اتلاسىن” جارىققا شىعارىپ­تى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. بۇل قازاقستاندا تۇركولو­گيا عىلىمىنىڭ دامۋ ۇستىندە ەكەنىن كورسەتەدى. تۇركولوگيانىڭ وتانى – تۇركىستان بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. تۇركىستاندا تۇركولو­گيالىق جيىن­دار بولىپ تۇرادى. تۇركولوگيالىق كونگرەسس وتكى­زىلىپ ءجۇر. حالىقارالىق ء“تۇر­كو­لوگيا” جۋرنالى جۇيەلى جارىق كورىپ كەلەدى. ولارعا بۇرىن شاكىر دوستىم مۇرىندىق بولۋشى ەدى. ەندى قۇلبەك ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. مەن سولارعا قاتىسقان سايىن تۇركىستان جايىندا ءتاتتى ويلارعا بەرىلەمىن. قۇلبەك تۇركىستاندا قازاق ءتۇر­كولوگى “بەيسەمباي كەنجەباي- ۇلىنىڭ تۇركولوگيالىق مۋزەيىن” جاسادى. ارنايى بارىپ كوردىم, باقىلادىم. كۇللى دۇنيە تۇركولوگ-تارىنىڭ تاريحىن جيناقتاپتى. تاماشا مۋزەي بولادى دەپ ويلاي-مىن. قىزىقتىم. قىزىقتىم دا, جالما-جان وزىمدە ساقتاۋلى ەكس­پوناتتاردى مۋزەيگە سىيلادىم. “بىزدە – تۇركيادا مۇنداي تۇركو-لوگيالىق مۋزەي جوق” – دەيمىن قۋانىپ. “مۇنداي تۇركولوگيالىق مۋزەي قازاقستاندا دا, وزگە تۇرىك ەلدەرىندە دە جوق, – دەيدى قۇلبەك. – تەك تۇركىستاندا بار!” ونىسى دۇرىس. تۇركولوگيالىق مۋزەي تۇركىستانعا جاراسادى. قۇلبەك سوڭعى كەزدە “تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن” اشامىن دەپ ءجۇر. كىتاپحانانى ءوزىنىڭ ءومىر بويى جيناعان كىتاپ قورىمەن اشپاقشى. تاماشا وي. ۇيىنە بارىپ كىتاپحاناسىن كوردىم. 1873 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان “تۇركى­ستان حايۋاناتتارى” اتالاتىن التىن جازۋلى, كونمەن قاپتالعان كىتابى بار ەكەن. تاپ وسىنداي “شايباني-ناما” كوزىمە وتتاي باسىلدى. “گرا­نات”, “بروكگاۋز-ەفرون” ەنتسيكلوپە­ديالارىن كورىپ, تاڭ-تاماشا قالدىم. وزبەك, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, التاي, نوعاي, حاكاس... دەگەندەي ءتۇرلى تۇركى حالىق­تارى تىلىندەگى كىتاپتارى بار ەكەن. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۇلىسارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسي­تەتىندە 29 تۇركىلىك ۇلت, ۇلىستاردىڭ بالالارى ءبىلىم الۋدا. ەگەر “تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسى” اشىلا قالسا – سولار كەلىپ وقيدى. قۇلبەك­كە اعالىق العىسىمدى ايتتىم. ءوز كىتاپحانامنان تۇركولوگياعا قاتىستى كىتاپ­تار­دان بەرمەك بولىپ ۋادە ەتتىم. مۇنداي كىتاپحانا “تۇركى ۇلت, ۇلىستارىنىڭ” ەشقايسىسىندا جوق, تەك تۇركىستاندا بار!” – دەيدى قۇلبەك. شىنىندا قىزىقتى ءىس. ءوزى­نىڭ ءۇش قاباتتى ءۇيىن ۇسىنىپ, ءوزىنىڭ 16 مىڭ كىتاپ قورى بار كىتاپحاناسىن بەرىپ, وسىنداي كۇللى تۇركىگە ورتاق ءىس ىستەۋ – قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ ۇلكەن ادامگەرشىلىگى, ءارى ۇلكەن ەرلىگى دەپ بىلەمىن. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جاڭا­شىل پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ “تۇركىستان – تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق رۋحاني استانا­سىنا اينالا­دى” دەگەن. تۇركىستاندا جاسالىپ وتىرعان تۇركولوگيالىق ىستەردىڭ ءبارى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ايتقان وسى ويىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر دەپ ويلادىم. قولىمىزدان كەلگەنىنشە قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ بۇل مادەني ىستەرىنە حالىقارالىق قورلار ارقىلى كومەك بەرۋىمىز كەرەك. مىنە, بۇگىندەرى تۇركىستان-دامىن. مەن تۇركىستانعا كەلگەن سايىن قۇلبەك دوستىم, ءىنىم ءبىر جاڭالىق ويلاپ تاۋىپ قويادى. سالەم بەرە كەلىپ, اڭگىمە ۇستىندە ءوزىنىڭ “تۇرىك­ستان جيناعى” اتالاتىن كىتاپ شىعار­عىسى كەلەتىنىن ايتتى. “تۇركىستان جيناعى” دەگەن كىتاپتى قۇلاعىم شالعانى بار ەدى. “سونداي جيناق پا؟” – دەپ سۇرادىم. “جوق. بۇل باسقا. ول “تۇركىستان جيناعى”. ورىس گەنەرال-گۋبەرناتورى شىعارعان. ال مەنىڭ شىعاراتىنىم “تۇرىكستان جيناعى”. جيناق – مەنىڭ تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى, ونەرى, تاريحى, ەتنوگرافيا­سى جايىندا ءوزىمنىڭ جازعان ماقالا, زەرتتەۋلەرىمنەن تۇرادى” – دەيدى. “سوندا ول “تۇركىستان” ەمەس پە؟ – دەيمىن. ول: “تۇركىستان” ەمەس, “تۇرىكستان” – دەيدى. مەن ءتۇسىندىم. قۇلبەك “تۇركىستاننان” ءبىر كەزدەگى ايدىندى “تۇرىكستانعا” ساپار شەكپەك. قۇشاعى كەڭ دۇنيە ەكەن! كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحانيا­تىن قۇشاعىنا سىيعىزا سويلەۋگە ءبىزدىڭ دوسىمىزدىڭ دايىندىعى جەتەدى, ءبىلىمى كوتەرەدى. جولى اق, كەدەرگىسى جوق بولسىن! نامىق كەمال زەيبەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. رەداكتسيادان: كيەلى قالا – تۇركىستاننان تاعى ءبىر يگىلىكتى ءىس باستاۋ العان ەكەن. سول جاڭا كىتاپقا قولداۋ رەتىندە اۆتوردىڭ تىلەك ءسوزىن دە, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنە اتى قادىرلى ازامات نامىق كەمال زەيبەكتىڭ العىسوزىن دە قاتار جاريالاي وتىرىپ, مىنا ءبىر جايعا وقىرمان نازارىن اۋدارعىمىز كەلەدى. ول – كىتاپ اتاۋىنداعى – “تۇرىكستان” ءسوزى. ارينە, ءبىز ءبارىمىز دە ەجەلگى كوك تۇرىكتەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ەكەندىگىمىز تالاسسىز. سۇلتانماحمۇتتىڭ “ارعى اتام – كوك تۇرىك” دەگەن ولەڭى دە بەلگىلى. ايتسە دە, ۋاقىت وتە كەلە تاريحي دامۋ جولىنا بايلانىستى ءبىر كەزدەگى تۇتاستىقتىڭ زاڭدى تۇردە ءارتۇرلى وزگەرىستەرگە تۇسكەنىن, ءتۇبى ءبىر حالىقتاردىڭ ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, اۋەلى وعىزدار, قىپشاقتار بولىپ بولىنگەنىن, ودان ءارى قازاق, وزبەك, تۇرىك, ءازىربايجان سياقتى تارماقتالعانىن, سونداي كۇردەلى ۇدەرىستەر ناتيجەسىندە “تۇرىك” اتاۋى بۇگىندە تۇرىك رەسپۋبليكاسىن مەكەن ەتەتىن اعايىندارىمىزعا تيەسىلى بولىپ قالىپتاسقانىن, ال ءتۇبى ءبىر, ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر بارشا تۋىستارعا “تۇركى” ءسوزى ورتاق اتاۋ رەتىندە ورنىققانىن دا ەسكەرمەۋگە بولمايدى. قارا شاڭىراقتاعى قالانىڭ اتى دا باياعىدان “تۇركىستان” دەلىنەتىنى سوندىقتان. دەمەك, قۇلبەك ەرگوبەك كىتابىنىڭ اتاۋىنداعى ء“تۇ­رىكستان” ءسوزىن اۆتوردىڭ اعايىندى حالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرە ءتۇسۋ جونىندەگى يگى نيەتىنىڭ كورىنىسى دەپ ساناعان, ال تاريحي ءوڭىر اتىن دا, قاسيەتتى قالا اتىن دا “تۇركىس­تان” كۇيىندە ايتا, جازا بەرگەن ءجون بولادى.