مەڭدىعارا اۋدانىنداعى “كامەنسك-ۋرالسك” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى وسكەلەڭ مۇراتوۆ بىرنەشە جىلدان بەرى قىمىز ءوندىرىسىن قولعا الىپ, وسى ءىستىڭ سوڭىندا تىنباي ىزدەنىپ جۇرگەن ازامات. جىلقى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جىگىت الدىمەن قولداعى بيەلەردى ءوز وتباسىنىڭ سۋسىنى ءۇشىن ساۋا باستادى. جىلقىنىڭ باسى كوبەيگەن سايىن ساۋىن دا جەتكىلىكتى بولدى. ءوزدەرىنەن, اۋىل-ءۇي, دوس جاراننىڭ ءىشۋىنەن ارتىلعان قىمىزدى اقىسىنا سۇراپ ىشكەندەر قاتارى كوبەيدى. العاشىندا وسىلاي باستالعان ءىستى ەندى وسكەلەڭ تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا بەل بايلادى. قىمىزدى كوبەيتۋ ءۇشىن ونى باپتايتىن, پىسەتىن, قۇياتىن ىدىستار مەن جابدىقتاردى ىزدەپ تاۋىپ, ءدوڭگەلەنتىپ جىبەردى. سۋسىندى جاز ايلارىندا شولمەككە قۇيىپ, دۇكەندەرگە شىعارىپ ساتۋدى دا ۇيىمداستىردى. بىراق بيە بايلاۋدىڭ, قىمىز باپتاۋدىڭ ەرەكشەلىگىنەن بولار, قىمىز ءوندىرۋ جىل مەزگىلدەرىنە وراي ءۇزىلىپ قالىپ وتىردى. وسكەلەڭ جىلقى شارۋاشىلىعى, قىمىز تۋرالى ادەبيەتتەردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى, بيە ساۋىپ وتىر دەگەن ادامدى قاي وبلىستا بولسا دا ىزدەپ بارىپ, شارۋاسىمەن تانىسۋعا ەرىنبەدى. قىمىز ءۇشىن وسكەلەڭ مۇراتوۆتىڭ ۋفا, رەسەيلەتىپ كەتەتىن دە ساپارلارى از ەمەس. باشقۇرتستانعا, رەسەيدىڭ ماگنيتوگور قالاسى ماڭىندا قىمىز وندىرەتىن كاسىپكەرلەرگە بارىپ, ولاردان دا كوپ ءىستى ۇيرەنىپ قايتتى. اسىرەسە, قىمىز پىسەتىن قۇرىلعىنى سول جاقتان ۇيرەنىپ كەلىپ, ارنايى تسەحقا ورناتتى.
ءار جىلى كوكتەمنىڭ كەش, ەرتە شىعۋىنا, جىلدىڭ قۇرعاقشىلىق نەمەسە قىستىڭ قاتتى بولۋىنا بايلانىستى شارۋاشىلىق كەيدە 40, كەيدە 80 بيەگە دەيىن ساۋىن بايلايدى.
–الدىڭعى جىلى جاز ايىندا قۇرعاقشىلىق, ودان قىستىڭ ءبىر اۋىق جىلىپ كەتىپ, قايتا سۋىتۋىنا بايلانىستى جەرگە مۇز قاتىپ, جىلقىلار تەبىندەي الماي شەتىنەن ءىش تاستادى. سوندىقتان مامىر ايىندا دا بيە بايلاي المادىق. قىمىز ءوندىرۋدىڭ وسىنداي قيىنشىلىعى جەتەدى, – دەيدى وسكەلەڭ. بىراق نيەت بولسا قىمىز وندىرەم دەگەن كىسى مۇنداي قيىندىقتىڭ بارىنە دە توزەدى ەكەن. وسكەلەڭ سونداي ازامات. سول قۇرعاقشىلىق پەن جىلىمىق قىس بولعان جىلى قىمىز اشىتاتىن قورابا بابىنا كەلمەي قويدى. مۇنىڭ ءوزى مامىردىڭ قىمىزىن ىشەتىن ۋاقىتتى سوزىپ جىبەردى. سويتسە, گاپتىڭ ءبارى دە ءشوپتىڭ قۇنارىندا ەكەن. قورابانىڭ بابى قۇرعاقشىلىق بولعان جىلعى جەردىڭ نارىنە قانباعان كوك ءشوپتىڭ قۇنارسىزدىعىنان كەلمەگەنىن بيە بايلاعانداردىڭ بارلىعى دا تۇسىنگەن.
– جانۋار جىلقى مالى تابيعاتتىڭ تامىرشىسىنداي ەكەن-اۋ! – دەيدى وسكەلەڭ. –جىلقىنى سيىر سياقتى جەمدەپ, ءسۇتىن ساۋا بەرۋگە دە بولمايدى. كوك شوپتە بولاتىن بار ۆيتامين, ادام اعزاسىنا كەرەكتى ءدارۋ مامىر ايىنداعى سارى قىمىزدا بولادى. سول جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندە تۇراتىن مۇحتار اعاي مەن ءمادينا اپاي ابدىبەكوۆتەر ۇيىتقان قورابا بولماعاندا ءبىز قىمىزدىڭ قاسيەتىن كەتىرەتىن ەدىك.
وسكەلەڭ مۇراتوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن “بيەلاكت” كووپەراتيۆىن قۇرىپ, قىمىز وندىرۋگە ءبىرجولاتا دەن قويدى. قىسى- جازى بيە ساۋىپ, قىمىزدى جىل بويى ءوندىرۋدى, ونىڭ ءتۇرلى سۋسىندار سياقتى دۇكەندەردە تۇرۋىن ارماندايدى.
– بۇگىنگى ساۋاتتى جۇرتقا قىمىز بەن سىرانىڭ, “كوكا-كولا” سياقتى سۋسىنداردىڭ پايداسى مەن زيانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءبىر قىنجىلارلىعى, سىرانىڭ وتىمدىلىگىندە قازىر ەشقانداي ءمىن جوق. ال قىمىزدى ءوندىرۋ قالاي قيىن جۇمىس بولسا, ونى وتكىزۋ ودان جەڭىل بولماي تۇر , – دەيدى وسكەلەڭ.
قالاداعى دۇكەندەر مەن دۇڭگىرشەكتەردە جىل بويى سىرا ساتىلادى. ونىڭ سىرتىندا كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىندە ءتۇرلى سۋسىندار ءيىن-تىرەسىپ تۇرادى. بىراق سولاردىڭ اراسىنان قىمىزدى ەمگە كورمەيسىڭ. “بيەلاكت” كووپەراتيۆى وندىرگەن قىمىزدىڭ ءبىراز بولىگى كۇن سايىن مەڭدىعارا اۋدانىندا ورنالاسقان م.قاراباەۆ اتىنداعى تۋبەركۋلەزدەن ەمدەيتىن ساناتوريگە ءجىبەرىلەدى. قالعانى دۇكەندەرگە ءوتكىزىلەدى, ۇيدەن ساتىلادى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا قىمىز ءدال سىراداي قولدان قولعا تيمەي ءوتىپ كەتپەيدى. ال بۇل سۋسىندى كوپ ساقتاۋعا تاعى بولمايدى. وتپەي قالعان قىمىز ءراسۋا بولىپ, شارۋانىڭ قىرۋار بەينەتىنىڭ سورعا اينالعانىمەن بىردەي. قوستانايدا وسى كەزگە دەيىن قىمىزحانانىڭ جوقتىعى دا وسى سۋسىنعا جۇرتشىلىق نيەتىنىڭ تۇگەل اۋماي تۇرعاندىعىنان بولسا كەرەك.
قوستاناي قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى شاعىن اۋىلداردا, ودان قالدى اۋدانداردا جازداي-كۇزدەي بيە بايلاپ, قىمىز پىسەتىندەر از ەمەس. ءارى كەتكەندە 5-6 بيەنىڭ ءسۇتى اۋىل-ۇيدەن دە ارتىلمايدى. وسىدان كەلىپ قىمىز جەتپەيتىندەي كورىنەدى. ال شىندىعىندا قىمىزدى كوپ ءمولشەردە جانە جىل تاۋلىگى ۇزدىكسىز ءوندىرۋدى قولعا الۋعا تالاپتانىپ جۇرگەن وسكەلەڭ مۇراتوۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ەش بولعان جەرى از ەمەس. الايدا جىلقى مالىن ەرەكشە جانى سۇيەتىن جانە ءوزى دە جىلقى مىنەز جىگىتتىڭ وعان تاۋى شاعىلعان جوق, العان بەتىنەن قايتقان دا ەمەس. “حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن سۋسىن بۇگىن نەگە جەڭسىك استاي عانا بولىپ قالۋى كەرەك؟” وسى وي وسكەلەڭگە مازا بەرمەيدى. جاقىندا ونى رەسەيدىڭ ريازان وبلىسىنا جولساپارعا شىعارعان دا وسى وي بولاتىن.
– ءبىز ساۋىن بيەلەردىڭ قاتارىن جۇزگە جەتكىزە الماي جۇرسەك, رەسەيدە مىڭ بيە ساۋاتىن جىلقى فەرماسى بار ەكەن. ونى كوزبەن كورگەندە ءتۇڭىلدىم, – دەيدى وسكەلەڭ. – ال رەسەي عالىمدارى “قىمىز – ورىستىڭ ءتول تاماعى” دەپ جازا باستادى. قولى جىپكە ىلىنسە ارقان ەتىپ ەسەتىن ورىستار ءالى قىمىزدى وزدەرىنىڭ برەندىنە اينالدىرىپ جىبەرەتىنىنە كۇمان دا قالمايتىن كەز تۋى ابدەن مۇمكىن. ال گەرمانيادا قىمىز وندىرەتىن كاسىپورىندار قىرىققا شامالاپتى, – دەيدى وسكەلەڭ.
اۋزىمىزدى اشىپ, اسپانعا قاراپ جۇرگەندە جانعا داۋا, دەرتكە شيپا ءدارى قىمىز وسىلاي وزگەنىڭ ەنشىسىنە اينالىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. وسكەلەڭنىڭ ايتۋىنشا, قازىر تىرلىك ەتەمىن, ءىس ىستەيمىن دەگەنگە بارلىق مۇمكىندىك بار. قارجى كوزدەرىن تابۋعا دا بولادى. اڭگىمە قىمىزدى تۇتىنۋدا, وعان دەگەن سۇرانىستى كوبەيتۋدە بولىپ وتىر. قىمىزدىڭ ءوزى ەمەس, ناسيحاتى جەتپەيدى. اسقازاننىڭ ءبۇرىن قىرىپ كەتەتىن “كوكا-كولانىڭ” جارناماسىنان كوز قارىعىپ, قۇلاق تۇنادى. ال قىمىزدى دا اسپەتتەيتىن, اۋەزەلەيتىن كەز كەلدى. سۇيەگى قىمىزبەن قاتقان قازاقتىڭ برەندى بۇدان باسقا نە بولماق؟! ال ول ءۇشىن قىمىزدىڭ ناسيحاتىن كوپ بولىپ قولعا الۋ كەرەك.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.