تاريحي تاقىرىپتا تىڭنان تۇرەن سالعان كورنەكتى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تريلوگيالارى – ەل تاريحىن كوركەمدىكپەن تۇگەندەۋدىڭ ۇلگىسى. جازۋشىنىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنان كەيىن «التىن وردا» تريلوگياسىن جازۋى, ونىڭ قازاقتىڭ حالىق بولىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىن كوركەم تۋىندى ارقىلى جان-جاقتى بەينەلەۋگە ۇمتىلعانىن بايقاتادى. جازۋشىنىڭ ەكى تريلوگياعا جەتى عاسىرلىق تاريحتىڭ ەلەۋلى وقيعالارىن سىيعىزا ءبىلۋى, ونىڭ تاريح بەدەرىندەگى ماڭىزدى ءارى باستى كورىنىستەردى ءدوپ باسا بىلگەنىن كورسەتەدى. ونىڭ تاريحي تۋىندىلارى قازاق تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەردى بەينەلەگەن قۇندى تۋىندىلار.
جازۋشى «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنا ارقاۋ بولعان دەرەكتەردى 1943 جىلدان باستاپ تىرنەكتەپ جيناعان: «كوڭىلىمدە, ءىس جوسپارىمدا حالقىمىزدىڭ بەس ءجۇز جىلدىق تاريحىن قامتيتىن تريلوگيا بولىپ قالىپتاستى. بىراق تريلوگيانى ەڭ سوڭىنان باستاۋىما سەبەپ بولدى. ەڭ الدىمەن تىرشىلىكتىڭ كەيبىر تاۋقىمەتىن تارتقاندىقتان با, ۇشەۋىن بىردەن قامتىپ جازۋعا ءومىرىم جەتە مە, جەتپەي مە دەپ قاۋىپتەندىم. سودان بولار حالىققا, بولاشاق ءۇرىم-بۇتاققا ايتپاق بولعان ويىمنىڭ تاريحي وقيعالارعا دەگەن جازۋشىلىق تەندەنتسيام مەن پوزيتسيامنىڭ ايقىن كورىنىسى بولعان باستى تەمىر قازىعىم – «قاھار» ەدى. ەگەر الدىنداعىلارىمدى ايتا كەلىپ, كوكسەگەن نەگىزگى ويىما قول جەتپەي قالسا, ءومىر باقي ارماندا, ورنى تولماس وكىنىشتە ءوتۋىم مۇمكىن عوي. ويعا العان, كوڭىلگە تۇيگەن تريلوگيانىڭ ەڭ اۋەلى سوڭىنان باستاپ جازىلۋ سىرى وسى ەدى», دەپ ءوز ويىن انىق بىلدىرەدى.
ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىندا وقيعالاردىڭ سيۋجەتتىك جەلىسى شەبەر تارتىلعان, كەيىپكەرلەر وبرازى تەرەڭ سۋرەتتەلگەن, قوعامدىق جاعداي مەن تاريحي وقيعالار ءبىر-بىرىمەن جىمداسا بايلانىسقان, بۇل جازۋشىنىڭ شىعارماداعى كوركەمدىك تۇتاستىقتى ساقتاپ, شىعارماشىلىق شەبەرلىكتى جاقسى مەڭگەرگەنىن كورسەتەدى. تريلوگيادا كوپتەگەن جانر توعىسا ورنىققان. بۇل رەتتە تريلوگيانىڭ حرونيكالىلىعىمەن قاتار, تانىمدىق, ميفتىك, ەستەتيكالىق, ماعلۇماتتىق, شەجىرەلىك, كوركەمدىك, فولكلورلىق سيپاتتارىن ناقتى مىسالدار ارقىلى كورسەتكىمىز كەلەدى.
جازۋشى تريلوگيادا قازاق تاريحىنداعى ەل بيلەۋشىلەر مەن ەل قورعاعان باتىرلاردى, وت ءتىلدى, وراق اۋىزدى اقىن-جىراۋلاردى, قاراپايىم حالىق وكىلدەرىن, تاريحي, مادەني, ساياسي وقيعالار مەن سول كەزەڭدەگى زاڭ-قۇجاتتاردى كوركەم شىعارما كوكجيەگىنەن قالىس قالدىرماۋ ماقساتىندا ارحيۆ قۇجاتتارى مەن تاريحي دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيناقتايدى, سۇرىپتايدى, ءسويتىپ ەڭ ماڭىزدى دەگەن وقيعالارعا ءمان بەرىپ, تەرەڭ توقتالا سۋرەتتەپ, كەيدە سانامالاپ كەتۋدى ءجون كورەدى, ياعني تاريحي شىعارمانىڭ ەپوپەيالىق ۇلگىسىن جاساۋدى باستى ماقسات تۇتىپ, حالىق تاريحىن تولىقتاي قاراستىرۋعا ءمان بەرگەن.
تريلوگيادا ماعلۇمات كوپ بەرىلگەن, ەگەر تۋىندى وتكەن عاسىرلاردا جازىلعان بولسا, ونى تاريحي دەرەك رەتىندە پايدالانۋعا دا بولار ەدى. جازۋشىنىڭ تاريحشىعا ءتان كورەگەندىگى مەن بايقاعىشتىعى ۇشقىر وي قۋاتىمەن ساباقتاسا ورىلگەن.
ءى.ەسەنبەرليننىڭ شەجىرەلەردى شەبەر پايدالانۋى بەس ءجۇز جىلدىق تاريحتى اينالىپ كەتۋگە بولمايتىن, دەگەنمەن اتاپ وتەتىندەي ماڭىزى ازداۋ كەيبىر وقيعالاردى شەجىرەلىك بايان ۇلگىسىمەن ايتىپ كەتۋى – ونىڭ تاعى ءبىر شىعارماشىلىق قىرى. قالامگەر تريلوگيادا ميفتىك شىعارمالاردى, ياعني ەجەلگى موڭعول اڭىزدارىن, قازاق اڭىز-ءاپسانالارىن, ەرتەگىلەرىن, ايتىس ۇلگىلەرىن, جىرلاردى مول پايدالانعان, بۇل رەتتە تاريحي قۇجاتتاردى ميفتىك شىعارمالارمەن بەكىتۋ ءادىسى ۇتىمدى شىققان. جازۋشى مونولوگتىك بايانعا كوپ ورىن بەرگەن, سەبەبى بۇل بەلگىلى ءبىر بيىككە كوتەرىلگەن كەيىپكەردىڭ, مىسالى, ەل بيلەۋشىنىڭ, وزگەمەن ويلاسپايتىن, وزىنشە كەسىپ-پىشەتىن, شەشىمىن سوڭىنان ايتاتىن قاسيەتىن كورسەتەدى.
ارحايزم سوزدەردى تاۋىپ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋ, ادەت-عۇرىپ ەرەجەلەرىنە, تۇرمىستىق جاعدايلارعا, جاۋگەرشىلىككە بايلانىستى قاعيدا, تارتىپتەرگە, تابيعات ەرەكشەلىكتەرىنە باسا نازار اۋدارىپ, تاريحقا قىلاۋ تۇسىرمەي, شىنايى جازۋ ءى.ەسەنبەرليننىڭ دارىندىلىعىن, شەبەرلىگىن تانىتادى. قازىرگى فيلولوگيالىق زەرتتەۋلەردە كوركەم ماتىندەردەگى جەكەلەگەن لەكسيكالىق بىرلىكتەردىڭ نەمەسە لەكسيكالىق قاباتتاردىڭ (سونىڭ ىشىندە كونەرگەن سوزدەردىڭ) ەرەكشەلىكتەرىنە, ادىستەرىنە جانە ستاتيستيكالىق مىنەزدەمەلەرىنە زور ءمان بەرىلۋدە, سەبەبى تىلىمىزدەگى كونەرگەن سوزدەردە تاريحي اقپاراتتار ساقتالعان.
جازۋشى شەبەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر قىرى تابيعات قۇبىلىستارى مەن تۇرمىستىق جاعدايلارعا قاتىستى تىركەستەردى وبرازدى قولدانا بىلۋىنەن كورىنەدى: «تۇكسيگەن قاباعىنان قىراۋلى قىستاي كارىن توگىپ», «وكپە-اشۋىن تولعاي كەتتى», «جەيحۇن وزەنىندەي تاسىعان جىرى ءۇشىن», «تۇساعان جىلقىداي ءورىسىڭدى كەڭىتتىرمەي» («الماس قىلىش»), «تۇنشىعا بەزەرگەن دۇنيە», «التىن تۇعىرعا قونعان اق سۇڭقارداي», «بەزەك قاققان ۇشقىر ويى», «كەرميىق سار دالا ولىك ءتارىزدى ۇرەيلى, مولاداي ازىناعان سۋىق», «بوزعىلت ءشول», «سالا قۇلاش كوك قۇرىش الداسپاندار», «اش بۇركىتتەي ءشۇيىلدى», «قانجارداي تىرناعىمەن جىرتقان قاندى كوز بارىستاي», «نارداي قارا ايعىر», «قازانداي قارا دۋلىعا», «اق كوبىك اتىپ, دولدانا تاسىعان وزەن», «جۇدىرىقتاي تاستار», «كارى بۇركىتتەي تۇعىردا وتىرىپ قالعان قارت جىراۋ», «قامىس قۇلاق, بوكەن سان جۇيرىك», «قۇلان قومداس بوتا تىرسەك سۇلەكتەن جاراتىلعان بۋدان» («جانتالاس»), «توڭىرەك ساندىقتان سۋىرعان گاۋھار تاستاي جالت-جۇلت ويناپ عاجايىپ ساۋلەتتى تۇرگە ەندى», «سۇمبىلدەي سايگ ۇلىك جۇيرىك», «شايقالا ىرعالعان جورعا», «قايىڭنىڭ بەزىندەي بەرىك, قازان تاستاي شومبال, تورتباق كەلگەن بىرەۋ», «ەسىك پەن توردەي, اي تاباندى جايما جال قاراكوك ايعىر», «كەسكەن قارا تومارداي كەلتە قارا سۇر جىگىت», «سۋىق كەكەسىن», «لاقا باس, بىلەكتەي جۋان, قايراق تاس تۇستەس تاۋ جىلانى», «باس بۇيەندەي ولەكسەسىن سالباڭ ەتكىزىپ توپ ەتكىزدى», «قارداي وپىرىلىپ ات ۇستىنەن قۇلاپ ءتۇستى», «قىشقاشتاي جابىسقان تەمىر ساۋساقتار», «شويىنداي اۋىر شومبال دەنە», «قۇلاشتاي سىلتەگەن قامشى», «بوز تورعايداي كىشكەنتاي بولعانمەن, بيىك ۇشار حالقىم بار ەدى», «وزەن جىلانداي سۋماڭ قاعىپ اعادى», «سۇمبىدەي سۇلۋ بەدەۋىنىڭ ۇستىندە قورعاسىن قۇيعان قۇلجا اسىعىنداي بەرىك وتىرعان جاس جىگىت», «كوزىندە ءبىر ساۋلە جالت ەتتى دە, كەنەت ۇرلەپ سوندىرىلگەن بىلتە شام جارىعىنداي جوق بولدى», «بيە ساۋىمىنداي كەڭەسۋ», «كۇنشىعىس جاقتى سىنىق تاعاداي قورشاي كومكەرگەن كارى قاراتاۋ الىستان قارا قوشقىلدانىپ كورىنەدى», «ەكى كوزى وتتاي جايناپ, كۇرە تامىرى بىلەۋدەي بولىپ, كەڭ تاماعى تورعاي جۇتقان قۋراي جىلاننىڭ كومەيىندەي ءىسىپ كەتتى», «بايگەگە شاپقان جۇيرىكتەي, جىر جەلىسىنەن ماڭداي تەرى بۇرشاقتاپ اقتى», «سۇيەك تيگەن توبەتتەي ۇپايىم تۇگەل دەپ ءوز بەتىنە كەتپەيدى», «جاڭا تۋعان ايداي تولىقسىعان ارقانىڭ جاس سۇلۋى», «مىسىقتىڭ مۇرتىنداي تۇكسيگەن سيرەك قاسى», «سالپى ەرىندى اۋزىن قيساڭداتا شايناعاندا سارشۇناقتىڭ قۇيرىعىنداي جىڭىشكە ۇزىن مۇرتى ەدىرەڭ-ەدىرەڭ ەتە قالدى», «جارالانعان قاسقىرداي ءتىپتى دولدانىپ الدى», «مۇرتى ۇيقىدان ويانىپ كەرىلگەن مىسىقتىڭ قۇيرىعىنداي تىكىرەيە قالدى», «اڭشى قۋىپ جەتكەن ەلىكتىڭ لاعىنداي زارەسى ۇشىپ, توستاعانداي كوزى شاراسىنان شىعا جازداي جاۋتاڭداعان», «ارباعان جىلانعا تاياعان تورعايداي جاقىنداي بەردى», «جاعالتايدى ىلگەن قارا بۇركىتتەي», «جاڭا تۋعان قوزىنىڭ ەلتىرىسىندەي قارا قوشقىل بۇپ-بۇيرا شاش», «س ۇلىكتەي قارا سۋ جورعا», «كارى قىلىش – كاراتەلنىي وترياد» («قاھار»).
اۋىز ادەبيەتىنىڭ جانرلارى – اڭىز, ەرتەگى, اڭگىمەلەردىڭ پروفەسسيونالدىق ادەبيەتكە ءوز ىشىنەن قانشاما وزگەرىس جاساپ كەلە جاتقانىن ەستە تۇتۋ شارت. بۇل تەك قازاق ادەبيەتىنە عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتكە دە ءتان قۇبىلىس. وسى زامانعى جازبا پروزالىق, اسىرەسە روماندار مەن پوۆەستەردىڭ ءبىرتالايىندا تىكەلەي ەرتەگىنىڭ, ميفولوگيالىق سيتۋاتسيالاردىڭ ارالاسىپ جۇرەتىنىن كورەمىز. ءى.ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تريلوگياسىندا الگىندەي اڭىزداۋلار ايرىقشا كوركەمدىك ەلەمەنت بولىپ قوسىلعان. بەلگىلى تۆورچەستۆولىق ماقسات تۇرعىسىنان شىعارماعا ەنگىزىلگەن ەرتەگىلىك قاباتتار ءىرى يدەيالاردى, تىڭ بەينەلەردى كورسەتۋگە قولايلى.
«الماس قىلىش» رومانىنداعى ابىلقايىر, جانىبەك, كەرەي, قاسىم, «جانتالاس» رومانىنداعى ابىلاي, ابىلقايىر, باراق, نۇرالى, «قاھار» رومانىنداعى كەنەسارى سىندى ەل بيلەۋشىلەر تۇلعاسى ايبىندى جاسالعان. جىراۋلىق پوەزيانىڭ كورنەكتى وكىلدەرى جازۋشىنىڭ «كوشپەندىلەر» تاريحي تريلوگياسىندا ەل تاعدىرىن ويلاعان ابىز, ەل بيلەۋشىلەردىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە كوركەم بەينەلەنگەن. تاۋكە, حاقنازار, ابىلاي حانداردىڭ ماڭىنا توپتاسقان بۇقار جىراۋ, شالكيىز جىراۋ سياقتى التى الاشقا اتى شىققان اتاقتى جىراۋلار بەينەسى شىن مانىندە بىزگە جەتكەن اڭىزدار مەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى نەگىزىندە جاسالعان. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى سوندا – ول تاريحي تۇلعانىڭ بولمىس-ءبىتىمىن حالقى قالاي قالاسا, سولاي جاساپ بەرە العان ناعىز كوركەم تۋىندىنىڭ حاس شەبەرى ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تريلوگيالارىندا اۋزى دۋالى, ءسوزۋار, سوزدەرى ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر قازاقتىڭ بي-شەشەندەر بەينەسى ءبىر شوعىر.
«كوشپەندىلەر» تريلوگياسىن باتىرلار بەينەسىنىڭ جيىنتىعى دەۋگە بولادى.جازۋشى تاريحي ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى قولدانا وتىرىپ, وتكەن كۇننىڭ وقيعالارىن كەيدە مونولوگ, كەيدە ايتىس ونەرى, كەيدە سۇحبات تۇرىندە بەرۋگە دەن قويادى. بۇل – تاريحي شىعارماعا ءتان قاسيەت. ال روماندى تالداۋدا قولدانىلعان سالىستىرمالى-تاريحي ءادىس شىعارمانىڭ سيۋجەتىندە جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك قيالىنىڭ تاريحي ماتەريالمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىن ايعاقتايدى.
ءى.ەسەنبەرلين تريلوگيانىڭ ءون بويىندا تاريحي فاكتىلەردىڭ ءىزىن جوعالتىپ الماۋ جانە جالاڭ دەرەكتىلىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن ارقيلى ءادىس-تاسىلدەردى قولدانعان. مۇندا كەيىپكەردىڭ مونولوگىن («الماس قىلىش» رومانىنداعى ابىلقايىر حاننىڭ ۇزاق تولعانىسى, «جانتالاس» رومانىنداعى بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حان تۋرالى ويلارى), تاريحي وقيعالاردى بەينەلەۋ ءۇشىن ديالوگتى (قوتان جىراۋ مەن قازتۋعاننىڭ ايتىسى), كوپۇندىلىكتى (ابىلقايىر حاننىڭ ءوز قىزىمەن كەنەت كەزدەسكەندەگى حاننىڭ, سايان باتىردىڭ, گۇلباھرامنىڭ ويلارى ارقىلى وقيعانى شيەلەنىستىرۋى; شاح-بۋداقتىڭ اسىندا سايان باتىر قاشىپ كەتكەندىگى تۋرالى حاباردى ەستىگەندە قوبىلاندى باتىردىڭ, اقجول ءبيدىڭ, ابىلقايىر حاننىڭ يشارات-قيمىلدارى ارقىلى اسان قايعىنىڭ ەرتەڭگى كۇننىڭ كۇماندى ەكەندىگى تۋرالى ويعا كەلۋى), ءداستۇرلى ەمەس كوممۋنيكاتسيانى قولدانۋى (شىڭعىس حانعا جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتۋ ءۇشىن دومبىرانى پايدالانۋى), حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىنىڭ وقيعانى ءسوزسىز ۇعىندىراتىنىن كوركەم بەينەلەنۋى (اقجول باتىردىڭ قارالى ورداسىنىڭ سيپاتى: «وردانىڭ سىرتى قانداي بولسا, ءىشى دە سونداي قان جىلاعان ەكەن. التىن, كۇمىسپەن زەرلەگەن قارا سىرلى ۋىق, كەرەگە, باقان. اباجاداي قارا شاڭىراقتان جەرگە سالبىراعان قارا شۋدا جىپتەن ورگەن شاشاقتى تۇجىرما. ءۇي ءىشى ادامنىڭ زارەسىن الىپ, قۇتىن قاشىرعانداي…»; ابىلقايىر حاننىڭ جانىبەك پەن كەرەيدى اڭ اۋلاۋعا شاقىرعانداعى ەكى توپتىڭ كيىم كيىسى, ادامدار سانى, ولاردىڭ بەت-بەينەسىن سۋرەتتەۋ ارقىلى حاننىڭ شىن نيەتىن كورسەتۋى; جاعاننىڭ وتاۋىنا كەلگەندە ايەلىنىڭ ءوز ءجۇرىسى ارقىلى حانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ءبىلدىرۋى) جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىن كورسەتەدى.
تريلوگيادا ناقتى جىلداردى كورسەتۋ, كەيدە قۇجاتتاردان ءۇزىندى كەلتىرۋ سەكىلدى دەرەكتىلىك كوپ كەزدەسەدى, بۇل جازۋشىنىڭ وسىنشاما ۇزاق ۋاقىتتى ءبىر كەڭىستىككە سىيعىزۋ ءۇشىن جاساعان ارەكەتى سەكىلدى. سەبەبى تريلوگيادا ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, وقۋشى حV عاسىردا وتىرىپ, كەيىپكەرلەردىڭ مونولوگى نەمەسە ديالوگى ارقىلى ودان بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى كەڭىستىككە ءتۇسىپ كەتەدى, نەمەسە جازۋشى ناقتى تاريحي تۇلعالاردى بەينەلەگەندىكتەن, ابىزداردىڭ ءتۇس جورۋ ءادىسى (بۇقاردىڭ ابىلايدىڭ ءتۇسىن جورۋى, كەنەسارىنىڭ ءتۇسى) ارقىلى بولاشاقتاعى, كەيىننەن تاريحتا ناقتى ورىن العان وقيعالارعا كوشەدى, ياعني تريلوگيادا كەشە – بۇگىن – بولاشاق ۋاقىتىنىڭ تىزبەگى قولدانىلعان. جازۋشى ۋاقىت كوشىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن دە, ءبىر ساتتىلىگىن دە سيپاتتاعان.
جازۋشى تريلوگياعا بەس عاسىرلىق وقيعانى سىيعىزۋ ءۇشىن فولكلورلىق, ەپيكالىق ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى پايدالانادى. فولكلورلىق ۋاقىت – كوركەم شىعارمانىڭ ۋاقىتى, فولكلورلىق قيال تاريحي شىندىق بولعاندىقتان, ول كوركەم شىعارمانىڭ شەتى مەن شەگىن ساقتايدى. ەپيكالىق ۋاقىتتا بايانداۋ سارىنى باسىم, جازۋشى ونى ارقيلى جاڭا فورمالارعا ەنگىزىپ, شەبەرلىك كورىگىنەن وتكىزىپ باياندايدى. فولكلوردىڭ پروزالىق ءتۇرىنىڭ كوركەم شىعارماعا كىرىگۋى, جازۋشى قالامىنىڭ كۇشىمەن كوركەمدىككە ۇلاسۋى – ونىڭ شىعارماشىلىق جەتىستىگى.
قالامگەر ماكروكەڭىستىك پەن ميكروكەڭىستىكتى قاتار بەينەلەۋ ءتاسىلىن شەبەر قولدانادى. ءى.ەسەنبەرلين كەيىپكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى تاريحي تۇلعالار, نەمەسە سولاردىڭ پروتوتيپتەرى بولعاندىقتان, تاريحي وقيعالاردى بەينەلەۋ ارقىلى جازۋشى ءار كەيىپكەردىڭ ميكروالەمىنە ۇڭىلە كەتۋدى ءجون سانايدى. كەيىپكەر وبرازىن تولىق اشۋ ءۇشىن قاجەتتى دەتالدارعا ءمان بەرەدى, مىسالى ونىڭ اتا-باباسىن, قوعامداعى الاتىن ورنىن, اتاق-دارەجەسىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, كيىم كيىسىن نەمەسە ءسوز ساپتاۋىن شىعارمانىڭ قاجەتتى جەرىنە ارقاۋ ەتەدى. بۇل رەتتە اۆتوردىڭ اتا ءداستۇرى مەن سالتتارىن سۋرەتتەۋدە شەبەرلىك تانىتاتىنىن باسا ايتۋىمىز قاجەت.
«كوشپەندىلەر» تريلوگياسى ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا كۇردەلى تۋىندى, مۇندا حرونوتوپتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى كەزدەسەدى. ءى.ەسەنبەرلين تريلوگيادا تاريحي وقيعالاردى سۋرەتتەۋدە ۋاقىتتى جانە كەڭىستىكتى شەكتەمەي, وتكەن زاماننىڭ وقيعالارىن جىلجىمالىلىعى, اۋىتقۋى تۇرعىسىنان ەپيكالىق كەڭىستىك پەن ەپيكالىق ۋاقىتتا شەبەر بەينەلەيدى. ياعني شىعارمادا قيلى-قيلى شەگىنىستەر, رەتروسپەكتيۆتى مونولوگتار, بايانداۋلار وسى ەپيكالىق باياندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان.
كورنەكتى جازۋشى ءا.نۇرشايىقوۆ: «قاھار» شىقپاسا, «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى تۋماس ەدى. «التىن وردا» تريلوگياسى دا جازىلماس ەدى. وندا قازاق ادەبيەتى گرەكتەردىڭ «يللياداسى» مەن «وديسسەياسى» سياقتى ەكى ماڭگىلىك كىتاپتان ماقۇرىم قالار ەدى», دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن ءادىل باعالاعان تاعىلىمدى تۋىندىلاردىڭ ارقايسىسى – ءتول تاريحىمىزدىڭ كوركەم بەتتەرى, سوندىقتان قالامگەردىڭ بۇل ارناداعى ەڭبەكتەرى ۇرپاق تاربيەسىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس. ونى وسى تۇرعىدان كەلگەندە ۇلتىن سۇيەتىن ۇلت جاناشىرى جانە ۇلت جازۋشىسى دەۋگە بولادى.
زامانىنىڭ زاڭعار جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرلين قازاق تاريحي ادەبيەتىندە قوزعالماعان تاقىرىپتا قالام تارتىپ, تىڭنان تۇرەن سالدى. توتاليتارلىق جۇيە مەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قۇرساۋلى تسەنزۋراسىنان تايسالماي, ۇلتشىلدىق جالاسىنا ىلىگۋدەن قورىقپاي قازاق تاريحىنداعى ەل بيلەۋشىلەردىڭ, بيلەر مەن اقىن-جىراۋلاردىڭ, حالىق باتىرلارىنىڭ تۇلعاسىن سومداۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتى دەپ سانادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلاعاتتى سالت-ءداستۇرى, تەرەڭ ماعىنالى عۇرىپتارى, اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ەتنوگرافيالىق بيىك مادەنيەتى ازامات جازۋشى قالامىمەن ءساندى, ناقىشتى, ورنەكتى تۇسكيىزدەي ءورىلدى. دانا حالقىنىڭ باي فولكلورلىق مۇراسى مەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن, شۇرايلى ءتىلىن دارىپتەۋ ارقىلى تالايلى تاريحىن بەدەرلەۋ جازۋشىنىڭ ازاماتتىق پارىزىنىڭ بيىگى سانالادى.
ميرا بالتىموۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
اقتوبە