قازىرگى تاڭدا وركەنيەت بيىگىنە ۇمتىلعان ەلدەردە «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسىن (Smart City) قالىپتاستىرۋ الەمدىك ۇردىسكە اينالعان.
بۇل ءۇردىستى ۇستانعان ەلدەردىڭ باستى ماقساتى – كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىن تاراتۋدى, بىرىڭعاي ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسقان بەينەباقىلاۋدى, كولىك قوزعالىسىن رەتتەۋدى, جاسىل ەنەرگيانى قولدانۋدى, قالالاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن بارىنشا دامىتۋدى, ياعني اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق قالالىق قىزمەتتەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دارەجەسىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. «اقىلدى» قالالار قاتارىنا ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك دەڭگەيلەرى تۇراقتى, قىزمەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمى دامىعان قالالار جاتادى.
دامىعان باتىس ەلدەرىندە «قالا» ۇعىمىنا قاتىستى بىرقاتار ىرگەلى زەرتتەۋ بار. اتاقتى كانادالىق عالىم مەريلين گاميلتون 2000 جىلى العاش رەت «ينتەگرالدى قالا» تەرمينىن ەنگىزدى. ونىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, قالالىق قاۋىمداستىق ارا ۇياسىمەن سالىستىرىلادى. قالادا ءاربىر ادام بەلگىلى ءبىر ءرولدى اتقارادى. سونىمەن قاتار مەريلين قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى ءتورت توبىن ءبولىپ كورسەتەدى – تۇرعىندار, بيزنەس, اكىمشىلىك, ازاماتتىق قوعام. بارلىق ءتورت توپ ءوزارا ارەكەت ەتە وتىرىپ, ورتاق ناتيجە, ياعني قازىرگى زامانعا ءتان جان جاقتى دامىعان قالا ءۇشىن ۇيلەسىمدى جۇمىس جۇرگىزۋگە تىرىسادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2018 جىلعى 10 قاڭتاردا ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اقىلدى قالالار», «اقىلدى ۇلت» ءۇشىن جانە ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, حالىقتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە ىڭعايلى جاعداي جاساپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدىرۋدى ۇسىندى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى كوشباسشى بولىپ تابىلاتىن «Smart City» كونتسەپتسياسىنىڭ نەگىزىندە قالالىق ورتانى باسقارۋدى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدى جانە قالاعا كوشەتىن ادامداردىڭ قۇزىرەتتىلىگىن دامىتۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
وسىعان وراي اقتوبە قالاسىندا «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «Smart city» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كولىك, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اقتوبە شاھارى حالقىنىڭ سانى جاعىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا بەسىنشى (الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, قاراعاندى) ورىندا تۇر. اقتوبە حالقى سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى, بيلىك قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان جوباسىن جانە قالانىڭ باس جوسپارىنا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل شارالار اقتوبە قالاسىنىڭ «ميلليون تۇرعىنى بار قالا» مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋىنە باعىتتالعان جانە بۇل جوبانى 2040 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان.
بۇگىندە اقتوبە ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى مامان-عالىمدار وبلىس ورتالىعىن دامىتۋدىڭ ماتەماتيكالىق جانە ەكونوميكالىق مودەلىن جاسادى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, اقتوبە ميلليونىنشى كەزەڭگە جەتۋ ءۇشىن قالا حالقى شامامەن 2,5 ەسە ءوسۋى كەرەك. ساراپشىلار مۇنداي ۇزاق مەرزىمدى بولجام قالانىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرعان كەزدە, ياعني تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا, مۇناي جانە گازدى قايتا وڭدەۋ, قۇرىلىس سالالارى, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر, تەحنوپوليستەر قۇرىلعان جاعدايدا مۇمكىن بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
ءىرى قالالاردا «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى باستالدى.
«McKinsey» حالىقارالىق كونسالتينگتىك كومپانياسى 2020 جىلعا قاراي-اق 600 «اقىلدى قالا» پايدا بولادى دەپ بولجاعان ەدى. بولجام بويىنشا, ولار الەمدىك ءجىو-ءنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىن وندىرەدى. وسىعان بايلانىستى, بۇل ماڭىزدى جۇمىستى اگلومەراتسيا ورتالىقتارىندا دا, سول سياقتى باسقا ءىرى جانە ۇلكەن قالالاردا دا جالعاستىرۋ قاجەت.
قازىرگى تاڭدا, قازاقستاندا «ەكىنشى دەڭگەيدەگى» قالالار دەپ اتالاتىن ورتالىقتارعا ۇلكەن ماڭىز بەرىلە باستادى. وعان وبلىستاردىڭ اكىمشىلىك ورتالىقتارى بولىپ تابىلاتىن وبلىستىق ماڭىزى بار 14 قالا (كوكشەتاۋ, تالدىقورعان, اتىراۋ, ورال, تاراز, قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, اقتاۋ, پاۆلودار, پەتروپاۆل, وسكەمەن, اقتوبە جانە تۇركىستان قالالارى) جاتادى.
قازاقستاننىڭ 30 بارىنشا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋ تۇجىرىمداماسىندا ەلىمىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى اگلومەراتسيانى قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلعان. وسىعان وراي, 2020 جىلعا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنىڭ بولجامدى سحەماسىندا باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسيا جانە اگلومەراتسيانى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى كوزقاراستارى كورىنىس تاپقان. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزدىڭ نەگىزگى وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن اقتوبە قالاسى وسى مەملەكەتتىك تۇجىرىمداما شەڭبەرىندە اگلومەراتسيانىڭ وزەك-قالاسى رەتىندە كوزدەلگەن.
«اقىلدى قالا» – بۇل قالالىق ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسىن ۇنەمدى جانە ەكولوگيالىق تازا پايدالانۋدى كوزدەيتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ەسەبىنەن قازىرگى زامانعا ءتان ءومىر ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ. حالىقارالىق تاجىريبە «اقىلدى قالالاردا» قوعامدىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى كوتەرىلەدى, جىلۋدى تۇتىنۋ – 30%-عا, كوشەلەردى جارىقتاندىراتىن ەلەكتر ەنەرگيانى 60%-عا, قالالىق كوممۋنالدىق جەلىلەرىنىڭ قىزمەت شىعىندارىن 30%-عا, ەلەكتر ەنەرگيانى پايدالانۋدىڭ ەسەپ شوتىنىڭ سوماسىن 26%-عا ازايتاتىنىن كورسەتەدى.
«اقىلدى قالانىڭ» نەگىزگى سيپاتتامالارى – جايلىلىق, قاۋىپسىزدىك, تيىمدىلىك جانە ەكولوگييالىق تازالىق, ال باستى باسىمدىقتار – تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ.
«اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسىنىڭ اياسىندا اقتوبەدە بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىسالى, قالا مەكتەپتەرىندە ء«بىلىم ال» ءبىلىم بەرۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى ەنگىزىلگەن, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلدى, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ جۇيەسى ەنەرگيالىق تەكسەرۋدەن وتۋدە, قالالىق اۆتوبۋستار GPS ترەكەرلەرىمەن جابدىقتالدى, بۇل جولاۋشىلار قوعامدىق كولىكتى قاداعالايتىن «AktobeBus» ءموبيلدى قوسىمشاسىن ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن وڭتايلى مارشرۋتتى تاڭداي الادى.
Smart Aktobe جوسپارى بىرىڭعاي ديسپەتچەرلىك قىزمەت ورتالىعىنا بىرىكتىرىلەتىن قوعامدىق كولىكتەردى ەلەكتروندى تەرمينالدارمەن جابدىقتاۋدى, بارلىق كوممۋنالدىق تولەمدەردى بىرىڭعاي تولەم قۇجاتىنا بىرىكتىرۋدى, «قاۋىپسىز اۆتوبۋستار مەن تاكسي», «اقىلدى ايالدامالار», «اقىلدى تۇراق», «اقىلدى باعدارشام» سياقتى ينتەللەكتۋالدى كولىك جۇيەسىن قۇرۋدى, سونىمەن قاتار اقتوبە تۇرعىنىنىڭ الەۋمەتتىك كارتاسىن جاساۋدى كوزدەيدى.
اقتوبە – قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قالالارىنىڭ ءبىرى جانە بۇگىندە قالا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى بىرتىندەپ جاقسارىپ, 2019 جىلى قالا حالقى 487 مىڭداي ادامدى قۇرادى.
باۋىرجان ءجۇنىسوۆ,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
سۇلتان جۇبانازاروۆ,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى
اقتوبە