كاسىپتى ۇيىمداستىرۋ – مەملەكەت ءىسى!

ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن ارعى تۇرىكتىڭ ءتول مەكەنى – وتۇكەننەن شىعىپ, الەمدىك ساياساتقا ىقپال ەتكەن تونىكوك جابعۋ مەن قازاق­تى قايتسەم قايىرلى جەرگە قو­نىس تەپكىزەمىن دەپ جەرۇيىق ىزدە­گەن اسان قايعىلاردىڭ جولى­مەن ەل قامىن جەپ, قايتسەك ەڭسە كوتەرەمىز دەپ تولعانىپتى. تۇ­گەل تۇركىنىڭ قامىن جەگەن يسما­عۇل بەك گاسپىرالىنىڭ «...قازاق اراسىندا عالىم, ساۋداگەر, مۇعالىم, شاكىرت بولىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز وسى جازبانى ەسكەرسە ەكەن», – دەگەن جانايقايى ارقىلى, اللانىڭ پارمەنىمەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, بۇگىن­دە مىڭ قۇبىلعان عالامنىڭ كوشىنە ىلەسىپ كەلە جاتقان قازاق جۇرتىنا وي سالارلىق اتالى ءسوز ارناپتى. كوپتەن كوكەيىمىزدە جۇرگەن وي بولعاندىقتان, ءبىز دە ءۇن قوسۋدى ءجون دەپ تاپتىق.

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن تەلەار­­نا جاڭالىقتارىندا شىم­­كەنت شاھارىن كورسەتىپ جاتىپ, قازىر كارانتين كەزىندە ەلى­مىز­گە كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن وزبەك اعايىندار جوق, سول سەبەپ­تى قالادا قۇرىلىسشى, قارا­ۋىل جانە كوشە سىپىرۋشى دەگەن سياقتى جۇمىسشى كۇشى جە­تىس­پەيدى دەپ حابارلاپ جاتىر. بۇل – بۇرىننان كەلە جات­قان وزەكتى ماسەلە! ەلىمىزدە جۇ­مىس­­سىز ادام كوپ, سويتە تۇرا بىز­دە جۇمىس كۇشى جەتىسپەيدى! نەگە؟ مىنە, وسى سۇراقتىڭ جاۋا­بىن ىزدەۋ – مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ مىندەتى! حالىقتى ۇيىم­داس­تىرىپ جۇمىس ىستەتۋ, ەڭبەككە ۇيرەتۋ – مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, كوزى قاراقتى قازاق ازاماتتا­رى­نىڭ پارىزى! ەڭبەگىن ەمبەگەن, ەل بولماس! وسى ماسەلەنى تەرەڭ ويلانعانىمىز ءجون دەپ بىلەمىن.

بۇكىل قازاقستاننىڭ حالقىنا تەڭ تۇرعىنى بار ماسكەۋگە ارحيۆ ىزدەپ ەكى باردىق. ول جەردە دە ساۋدانى قىزدىرىپ جاتقان, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاۋلاپ العان – قىرعىز, كاۆكازدىق جانە وزبەك اعايىندار. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 2 ملن قىرعىز رەسەي جەرىندە جۇمىس ىستەپ, ەلىنە قارا­جات جىبەرىپ وتىرادى ەكەن. قارا جۇمىسقا ارلانىپ جات­قان ولاردى كورمەيسىڭ. ال ءبىز­دىڭ قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءبىر­ازى شال-كەمپىردىڭ زەينەت­اقى­سىنا تەلمىرىپ, اۋىلدان شىق­­پايتىن ۇي­كۇشىك ەكەنى وتىرىك ەمەس. وكى­نىش­كە قاراي, اباي اتا­مىز­دىڭ زامانىندا بول­عان كەر جال­قاۋ­لىق پەن كەرەناۋ­لىق ءبىزدىڭ قازاققا سور بولىپ جابىسقانداي. قايتسەك كەتىرەمىز؟!

مەنىڭ جاقسى ءبىر تانىسىم اۋىلدا وتار-وتار قوي ۇستايدى. ىلعي قويشى ىزدەپ جۇرگەنى. اۋىل­دىق جەردە ايىنا 120 مىڭ تەڭگەگە قوي باعاتىن ادام تابىلمايتىنىن ايتىپ زار قاعادى. د.قىدىرالىنىڭ «اۋىلدا ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇلەتىپ وتىرىپ, سيىر ساۋماي, كۇبى پىسپەي, ىرىمشىك جاساماي, ايران ۇيىتپاي, مارگارين مايدى تالعاجاۋ ەتەتىندەردى تالاي كورىپ ءجۇرمىز. مال باعاتىن, مالدىڭ ءجونىن بىلەتىن ادام تابۋ قيىن دەيدى بىلەتىندەر», دەپ جاز­­عانى اششى شىندىق! ونى دا كەزىن­دە تالاي كوردىك. ۇيدەگى سيى­رىن ساۋىپ, ءسۇتىن ارزان باعاعا كول­حوز­عا ساتىپ, قارا ءشاي مەن قارا نان­دى تالعاجاۋ ەتىپ وتىراتىن وت­باسىلار كوپ بولاتىن. سول ءداستۇر ءالى دە كوپ جەردە بۇزىلا قوي­ما­عان. ءتىپتى بۇل كۇندە كەرى كەتىپ, اۋىل­­داعىلار سيىر ساۋمايتىن بول­­عان. جاڭاعى داكەڭ ايتقان مارگا­­رين مەن قارا شايعا قاراپ وتىر.

قازاقتىڭ ۇلان-عايىر شۇراي­لى دالاسى ءداندى داقىلدار ەگۋگە قولايلى. 1 گەكتار جەردەن 16-24 تسەنت­نەر استىق الىپ ۇيرەن­گەن حالىقتىڭ 30 جىلدا العا باس­قانى شامالى. بۇل كۇنى شارۋا­نىڭ ەگىن ەگۋگە كۇن ساناپ قۇلقى كەتىپ بارادى. اگرارلىق ۋنيۆەر­سيتەتتى بىتىرگەن جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەۋگە جارامايدى. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ ءتىلىن بىلەتىن مەحانيزاتورلار قالمادى. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە كولحوزدا اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جوندەيتىن ۇستا دۇكەندەرى مەن توكارلار بولاتىن. سوقا, تىرما, اۆتوماتتى شال­عىلاردىڭ بارلىعىن سول جەر­دەگى شەبەرلەر جوندەپ جاتا­تىن. سول كەزدەگى ادامنىڭ ىستە­گە­نىن بۇل كۇنگىنىڭ ادامى ىستەي الماي ما؟! ارينە ىستەي الادى.

سوندىقتان وسىنداي ماسە­لەلەرگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەملە­كەت ەكونوميكانى ناقتى جوسپار­لاۋ ساياساتىن قولعا الىپ, شارۋا­شىلىقتار مەن كاسىپكەرلىكتىڭ قاجەتتى باسىم باعىتتارىن تەز ارادا دامىتۋ باعدارلاماسىن جاساۋى ءتيىس; قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى ساپالى ءارى ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن ەلگە اي­نالۋى ءتيىس; قازاقستاننان اس­تىق پەن ەت, باسقا دا اۋىل شارۋا­­شىلىق ونىمدەرىن شيكىزات كۇيىن­دە ەكسپورتتاۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن از ۋاقىتتا توقتاتىپ, ولاردى تولىق وڭدەپ, جارتىلاي فابريكاتتار مەن فابريكاتتار تۇرىندە ەكسپورتتايتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەگە ءوتىپ كەتكەن اۋىل شارۋاشىلىق ساناتىنداعى جەرلەردى قايتا قاراپ, ەگىستىك, شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەرلەردى مال باسىنا سايكەس قايتا ءبولىپ, حا­لىق­تىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن جاپپاي اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت; مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا سىرتتان اكەلىنەتىن «اسىل تۇقىمدى» اتالعان ت ۇلىك تۇر­لەرىنە ەمەس, بۇرىننان وسى جەردىڭ جەر جاعدايى مەن تابي­عاتىنا بەيىمدەلگەن قازاقتىڭ جىل­قىسىن, ءسۇتى از بولسا دا قۇ­نار­لى ءارى مايلىلىعى جوعارى, سۋىق­قا ءتوزىمدى ءارى ەتتى قازاق سيى­­رىن, شۇباتى مىڭ اۋرۋعا ەم بولا­تىن تۇيەسىن, قوتىر بولمايتىن قازاقى قوي-ەشكىنى ءوسىرۋدى جولعا قويۋ قاجەت دەپ ويلايمىز; جىلدام ءوسىپ-ونەتىن ءۇي قۇستارىن (كۇركەتاۋىق, قاز, ۇيرەك, تاۋىق, بودەنە) وسىرەتىن فابريكالار جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت; تۇركى­ستان وبلىسىنىڭ جىلى ايماق­تارىنداعى جەرلەردە جىلىجاي­لار جۇيەسىن مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرۋ قاجەت.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق دا­لا­سى جوعارى ساپالى ءارى ەكولو­گيا­لىق تازا ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرىن تو­لىق وڭدەپ بارىپ ەكس­پورت­تاي­تىن ەكونومي­كا­لىق الاڭ­عا اينا­لۋى كەرەك! ەگەر اۋىل شارۋا­شى­لىق سالاسى عا­لىمدارىن دۇ­رىس ۇيىمداس­تىرىپ, عىلىمي نە­گىز­دە جوسپارلاسا, حالىقتى ۇيىم­داستىرۋعا جانە جۇمىسقا ۇيرە­تۋ­گە تولىق بولادى دەپ ويلايمىز.

بۇگىنگى تاڭدا وسى باعىتتا تەرەڭدەتە جۇمىس ىستەپ جاتقان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ساياساتىنا ەرەكشە قولداۋ بىلدىرەمىن! ەكىنشىدەن, تەنتەكتى تەزگە سالار­لىق تەمىردەي ءتارتىپ پەن جا­تىپىشەر جالقاۋدى ەڭبەك ەتۋگە ماجبۇرلەيتىن مەحانيزم­دەر (جازالاۋ تۇرىندە ەمەس, ىن­تا­لاندىرۋ تۇرىندە) قالىپتاس­تىرىلۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, بارلىق ايماقتار مەن اۋىلداردا قارا حالىق وندىرگەن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساپا­سى مەن سۇرىپىنا قاراي ورتاق باعامەن ساتىپ الاتىن «مەملەكەتتىك قويمالار جۇيە­سىن» جاساقتاۋ قاجەت. كەڭەس زاما­نىن­­داعى­داي ءتورت ت ۇلىك شيكى­زا­تىن قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىم­داستىرىپ, تەرى-تەرسەك, بىلعارى, ءتۇبىت, ءجۇن, ءمۇيىز جانە ت.ب. قابىلداۋ ستاندارتتارى مەن مەملەكەتتىك باعاسىن بەكىتۋ ارقىلى شارۋالارعا مەملەكەت العاشقى كەزدە قولعابىس كورسەتۋى قاجەت دەپ ويلايمىز.

كورشى وزبەك ەلىنە بارعانى­مىزدا, ورتاعاسىرلىق ارحيتەكتۋراسىمەن دامىتىلىپ جاتقان بۇحارا قالاسىن كورىپ, مەم­لەكەتتىك ساياساتقا ءتانتى بولدىق. ۇلتتىق ءتۋريزمنىڭ وزىندىك كوزىن تاپقاپ وزبەك اعايىندارعا ريزا بولدىق. شىركىن-اي, بىزدە دە قازاق­تىڭ ورتاعاسىرلىق ەتنو-قالا­لارى جۇيەسىن جاساپ, سول جەرلەردە قازاق ءتۋريزمىن دا­مىت­ساق قوي دەپ ويلادىق...

وڭتۇستىك كورەياعا بارعان ساپارىمىزدا, تاۋ بىتكەندى تەكشەلەپ, بارلىق جەرگە كۇرىش ەگىپ, باقشا سالعان كورەيلەردىڭ ەڭبەكقورلىعىنا اۋىز اشىپ, كوز جۇمدىق. جەر ەمگەن حالىقتىڭ قالپىن كورىپ, وزىنە تيەسىلى 10-25 سوتىق جەرىنە باقشالىق داقىل سالمايتىن اۋىلداستارىمىز بەن زامانداستارىمىز ەسكە ءتۇسىپ, نەگە ءبىز سوندايمىز دەپ ويلادىق؟

تۇركياعا بارعاندا بايقا­عانىم, ءار ادام ءوز كاسىبىن ىنتى-شىنتىسىمەن, سۇيىسپەنشىلىك­پەن ىستەيتىنىن بايقادىق. ءتىپتى كوشەدەگى اياق كيىم تازالاۋشى بالاعا دەيىن ءوز ىسىنە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. ءار قيمىل-قوزعالىسىنا ءمان-ماعىنا بەرىپ ىستەيدى. ءشاي قۇيۋشى مەن نان ساتۋشى, دونەر ءپىسىرۋشى, بارلىعى دا سونداي. ءوز كاسىبىن سۇيەدى. سونى كورگەندە, مىنا جۇمىس ۋاقىتشا, باستىق بولعانشا نەمەسە باسقا جاقسى جۇمىس تاپقانشا دەيتىن, جۇمىسىنا شۇكىرشىلىك ەتپەيتىن, ءوزى ىستەپ جۇرگەن كاسىپتى سۇيمەيتىن, قاناعاتسىز قازاقتارىمدى ويلاپ شەرمەندە بولامىن. ادام جانى سۇيمەگەن جۇمىستا بەرەكە بار ما؟!.

ماقالا اۆتورىنىڭ وسىنداي وزەكتى ماسەلەگە توقتالىپ, حالىقتىڭ كاسىبى مەن ءناسىبى تۋرالى وي قوزعاعانى بەكەر ەمەس. كۇنى كەشە يسماعۇل بەك ءالي­حان مەن احمەتتەي قازاق وقىعان­دارىنا قاراتا ماقالا جازسا, دارحان قىدىرالى مىرزا ەلىم دەگەن كوزى قاراقتى قازاققا ارناپ ۇران تاستاعانداي! «اتاكاسىبى – ۇرپاق ءناسىبى!» دەيتىن زامان­عا جەتەيىك, اعايىن!

ءسابيت شىلدەباي