ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالىپ, جەڭىس كۇنىن تويلاۋ – ءارتۇرلى ۇرپاق, كوزقاراس, ءدىن مەن مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن مەرەكە. جەڭىس كۇنى – سول ءبىر جويقىن سوعىستىڭ قاتىسۋشىلارى – ارداقتى ارداگەرلەرىمىزگە, ونىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرگەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە العىسىمىز بەن قۇرمەتىمىزدى كورسەتەتىن ايتۋلى كۇن!
قازاقستان حالقى فاشيستىك گەرمانيانى كۇيرەتە تالقانداۋعا زور ۇلەس قوستى. ەلىمىز مايدانعا وق-ءدارى مەن ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋمەن اينالىسىپ, تالاي تاۋقىمەت كوتەرگەن ايماقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسى اسكەري قاجەتتىلىكتى وتەۋگە باعىتتالدى.
قازاقستان جاۋىنگەرلەرى بارلىق مايداندا ەرلىكتىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. ولار برەست قامالىن قورعاۋدا, لەنينگرادتى قورعاۋ مەن جاۋ بلوكاداسىن بۇزۋدا, ستالينگرادتى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋدە, اسىرەسە ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاردا وشپەس داڭققا بولەندى. جاۋ باسىپ العان ەلدى مەكەندەردى ازات ەتۋ جولىنداعى كەسكىلەسكەن ۇرىستاردا جان اياماي شايقاستى.
جەڭىسكە مەنىڭ اكەم قايىربەك ەسىمتاەۆ دا ۇلەس قوستى. ول قوستاناي وبلىسىنىڭ سەميوزەر (قازىرگى اۋليەكول) اۋدانىنىڭ كوندراتەۆكا سەلوسىندا 1925 جىلعى 15 قازاندا دۇنيەگە كەلدى. مەڭدىقارا پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن, تسەلينوگراد اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى سوۆحوز ديرەكتورلارىنىڭ ينستيتۋتىن ءتامامدادى.
ازامات رەتىندە قالىپتاسۋى كسرو-نى قۇرۋ جولىنداعى تاريحي وقيعالارمەن بىتە قايناسىپ جاتتى. ونىڭ بالالىق شاعى اشارشىلىق, ادامداردىڭ جۇتتان جاپپاي قىرىلۋى سەكىلدى ازاپتى كەزەڭگە تاپ كەلىپ, جاۋتاڭداتقان اشتىقتى دا, بۇرسەڭدەتكەن ايازدى دا باسىنان وتكەردى. اياۋسىز قۋعىن-سۇرگىننىڭ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ, جەر اۋدارۋدىڭ, جازىقسىز جانداردى جازالاۋدىڭ اششى ءدامىن دە از تاتپادى. جاس بالانىڭ زەردەسىندە سول ءبىر قاسكوي جىلدار تاسپاداعىداي جازىلىپ قالعان. بىراق كورگەن قيىنشىلىقتار ارتتا قالىپ, تابيعاتىنا ءتان تاباندىلىقپەن جانە باتىلدىعىمەن ەشتەڭەگە مويىعان جوق.
ەڭبەك جولىن سوعىس قارساڭىندا 1940 جىلى كوندراتەۆكاداعى مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتىڭ مۇعالىمى رەتىندە باستايدى. ايتسە دە, اكەمە بالالاردىڭ ساۋاتىن اشۋدى جازباعان ەكەن. كوپ ۇزاماي سوعىس باستالىپ, ەر-ازامات جاپپاي مايدانعا اتتانادى.
سول ءساتتى اكەمىز بىلاي ەسكە الادى: «مەن ون جەتى جاسىمدا مايدانعا اتتاندىم. قىرىق ەكىنشى جىل ەدى. سەرجانتتىق مەكتەپتەن سوڭعى اسكەري-تەحنيكالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ تە ۇلگەرمەدىك. كۋرسك – بەلگورود باعىتىندا وتە كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقان ەكەن. ءبىزدى سوندا جىبەردى. مەن 204-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 657-ءشى پولكىنىڭ قاتارىنا قوسىلدىم.
ءبىزدىڭ اسكەر جاۋدىڭ بەلگورود, سمولەنسك, ۆيتەبسك باعىتتارىنداعى ۇزدىكسىز شابۋىلدارىنىڭ بەتىن قايتارا وتىرىپ, جانكەشتىلىكپەن العا ۇمتىلدىق. قولباسشىمىز 204-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك بايدوكتىڭ تۋعان جەرى وسى ۆيتەبسك قالاسى ەكەن. شاھاردا ونىڭ اناسى, ايەلى مەن ەكى قىزى قالىپتى.
ول ءبىر ساعاتتىق ارتيللەريالىق دايىندىقتان كەيىن قالانى قايتارۋ ءۇشىن مايدان قولباسشىسى ەرەمەنكودان تانكتەر مەن ءوزى قوزعالاتىن زەڭبىرەكتەر ءبولۋدى سۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا ون بەس شاقىرىم العا جىلجىدىق. بىراق 1943 جىلعى 7 قاراشادا قورعانىسقا كوشۋىمىزگە تۋرا كەلدى. بۇل اسا ءبىر قانتوگىستى وپەراتسيا ەدى. ارتيللەريالىق شابۋىلدان كەيىن ۇرىس الاڭىندا نەمىستىڭ ورتەنگەن تانكىلەرىنىڭ قاڭقاسى مەن اسكەرلەرىنىڭ مۇردەسى قاپتاپ جاتتى.
ارينە سوعىس شىعىنسىز بولمايدى. ءبىز دە قيماس قارۋلاس دوستارىمىزدان ايىرىلدىق. بايلانىسشىلار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى لەيتەنانت چەرنوۆ اۋىر جارالاندى, پاۆلودارلىق قازاق نۇرمۇحانبەتوۆ اياعىنان جاراقات الدى, تۋرا تيگەن وقتان بەلورۋس پارادوۆيچ پەن قازاق جەمەنتەۆ قازا تاپتى.
ۆيتەبسك اۋماعىندا جاۋدىڭ ۇلكەن قارۋلى توبى قورشاۋعا الىندى. ولار ءوز اسكەرلەرىنە قوسىلۋ ءۇشىن بىرنەشە مارتە قارسى شابۋىلعا شىققاندارىمەن, وڭباي سوققى جەپ كەرى سەرپىلىپ وتىردى. اقىرى ەرىكسىز قارۋىن تاستاۋىنا تۋرا كەلدى. قالانى ازات ەتكەنى ءۇشىن ءبىزدىڭ ديۆيزياعا 204-ءشى ۆيتەبسك اتقىشتار ديۆيزياسى اتاعى بەرىلدى. ءدال وسىنداي ءولىم ءۇشىن بولعان قاندى شايقاستار بەلورۋسسيادا, لاتۆيا مەن ليتۆادا, پولشانىڭ شىعىس بولىگىندە دە از بولعان جوق. سوعىستى شىعىس پرۋسسيادا 1945 جىلعى 9 مامىردا اياقتادىم.
تاريحقا تانكتەر شايقاسى رەتىندە كىرگەن كۋرسك دوعاسىنداعى العاشقى اسكەري شىنىعۋىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. تانكتەر ۇرىس دالاسىندا جاشىكتەن توگىلگەن سىرىڭكە قوراپتارى سياقتى شاشىلىپ جاتتى. وتاندى قورعاۋ ءتۇرلى ۇلتتان شىققان جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەردى تۋىستاستىرىپ جىبەردى. 1943 جىلى ءبىزدىڭ زەڭبىرەك راسچەتىندا جاۋمەن شايقاسقان: كوماندير اناتولي چەرنياەۆ – ورىس, كوزدەۋشى شاريپوۆ – تاتار, ق ۇلىپشى پوندين – موردۆين, وقتاۋشى نيكولاي لاپتەۆ – ورىس, تۇزەتۋشى وستاپەنكو – ۋكراين, ەكىنشى تۇزەتۋشى كوتوۆ – ورىس, ورناتۋشى مەن – قازاق, جاشىكشى اناەۆ – تۇرىكمەن ەدىك. ەلدىڭ ءار ايماعىنان باسىمىز قوسىلعان بىزدەر ەرەكشە تاتۋ بولدىق», دەپ ەسكە الادى اكەم.
كەيىن 657-ءشى پولكتەگى ارتيللەريا راسچەتىنىڭ كومانديرى بولا ءجۇرىپ اكەمىزدىڭ اجال توندىرە جۇيتكىگەن جاۋ تانكىلەرىمەن, جىلجىمالى زەڭبىرەكتەرىمەن تالاي مارتە بەتپە-بەت كەلۋىنە تۋرا كەلەدى. وسىنداي اۋىر ۇرىستاردىڭ بىرىندە ولاردىڭ گاۋبيتساسى جاۋ نىساناسىنا ىلىنەدى, يىعىنان جاراقات الادى. بۇدان كەيىن ول بارلاۋشى بولادى. تاباندىلىعى, جىگەرى مەن باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا جاڭا ورىندا دا ەرلىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتەدى.
قايىربەك اكەمىزدىڭ سول ءبىر قىرعىن سوعىس تۋرالى توسىن ەستىلەتىن, تابيعاتىنا ءتان ەمەس مىنا ءبىر سوزدەر دە ەرەكشە ساقتالىپ قالىپتى: «قارۋىمىز ارقاشان العى شەپتە تۋرا نىسانادا بولدى». سوعىستان كەيىنگى جىلدارى دا ول «العى شەپتە تۋرا نىسانادا», ياعني تۋعان قوستانايىنداعى شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن جەرلەستەرىنىڭ بەيبىت ءومىرىن ورنىقتىرۋ جولىنداعى جاسامپاز ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ەڭبەك ەتتى. قايدا جۇمىس جاساسا دا ۋاقىتپەن ساناسپاي, دەنساۋلىعىن كۇيتتەمەي, ايانباي ەڭبەك ەتىپ, وزىنە كورسەتىلگەن سەنىم بيىگىنەن كورىنىپ وتىردى.
ادامگەرشىلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ اكەمىزگە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ قيىن ۋچاسكەلەرىن تاپسىراتىن. ول جاۋاپتى پارتيالىق-شارۋاشىلىق لاۋازىمداردى ابىرويمەن اتقارىپ, ۇزاق جىل قوستاناي وبلىسىنداعى سەميوزەر اۋدانىنىڭ موسكالەۆ سوۆحوزىندا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدى.
قايىربەك اكەمىز قوستاناي وبلىسىنداعى ناۋرىزىم اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىق (قازىر ءشيلى) سوۆحوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋعا ارالاسىپ, كەيىن سوۆحوز ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. ول قيىندىقتان ەشقاشان تايسالعان ەمەس, كەرىسىنشە ەسەلەنگەن قايرات تانىتىپ, شىڭدالا بەردى. مۇنى ەڭبەك ادامدارى دا كورە ءبىلىپ, ارىپتەستەرىنىڭ زور قۇرمەتىنە بولەندى. اۋىلداستارى, جالپى ونى بىلەتىندەر ءالى كۇنگە دەيىن اكەمىزدى تاجىريبەلى دە ىسكەر باسشى, قاراپايىم جەتەكشى, ادامگەرشىلىگى مول, جانى نازىك ادام رەتىندە ۇلگى ەتىپ وتىرادى. كوزى كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا, ول مەيىرىمدىلىگى مەن سەرگەكتىگى ءوز الدىنا, اسا ادىلەتتى ءارى قاتال باسشى بولعان كورىنەدى.
تىڭ جەرلەردى يگەرۋدە دە اكەمىزدىڭ قالدىرعان ءىزى سايراپ جاتىر. ماسەلەن, ونىڭ باسشىلىعىمەن ولكەدە بىرنەشە استىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇرىلىپ, تىڭدى يگەرۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوستى.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا مىنەزىنەن اينىماي, ەگىس القاپتارىن ارالاپ, كۇن-ءتۇن دەمەي, استىقتى ولكەنى دامىتۋ جونىندەگى بەيبىت مايداننىڭ قاتىسۋشىسى ءارى باسشىسى رەتىندە بولاشاق قازاقستاندىق ميللياردقا ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا دەمالىسسىز جۇمىس جاسادى. بىرنەشە مارتە اۋداندىق جانە وبلىستىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى بىلىكتى ماماندارىن دايارلاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى.
اكەمىزدىڭ قاجىرلى ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, الدەنەشە رەت قۇرمەتتى ماراپاتتارعا يە بولدى. بىراق ونىڭ ءوز باسى سونىڭ بارىنەن اللا تاعالا بەرگەن ۇرپاعىن تاعدىردىڭ ەرەكشە تارتۋى دەپ سانادى. اكەمىز بەن انامىز ءساليما اڭساعانقىزى 3 قىز, 7 ۇل تاربيەلەپ ءوسىردى. قازىرگى تاڭدا ەسىمتاەۆتار اۋلەتىنىڭ ونەگەلى جولىن 20 نەمەرەسى, 26 شوبەرەسى مەن شوپشەگى جالعاستىرۋدا.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ورتامىزدان وسى ءبىر اياۋلى دا تاماشا جاننىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە دە كوپ ۋاقىت بولدى. بىراق قانشا جىل وتسە دە اكەمىزدىڭ اياۋلى بەينەسى جۇرەگىمىزدە ماڭگى ساقتالادى. اكەممەن قويان-قولتىق قىزمەت ەتكەن زامانداستارىنىڭ ايتقان جىلى لەبىزدەرى ءبىزدى ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. ونەگەلى اكە مەن اتا جولى ءبىزدى ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, ونىڭ اتىنا لايىقتى بولۋعا مىندەتتەيدى. ادامنىڭ ەتكەن ەڭبەگىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسۋى ازاماتتىڭ عۇمىرلى ەكەنىن كورسەتەدى جانە ءبىز ءۇشىن بۇل ۇلكەن باقىت.
باقىتجامال وسپانوۆا (ەسىمتاەۆا),
مايدانگەردىڭ قىزى
قوستاناي وبلىسى