جاڭگىر حاننىڭ, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ, قۇنانبايدىڭ, مامان تۇرىسبەكتىڭ مەكتەپ سالدىرعانىن تاريحتان بىلەمىز. ال ايگىلى كۇيشى, شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ مەكتەپ سالدىرىپ, بالا وقىتقانى جايىندا ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟
بۇعان دەيىن جۇرتشىلىققا بەيمالىم بولعان بۇل دەرەكتى ەڭ العاش تاريحشى, ءارحيۆشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ومبى مۇراعاتتارىنان ەل تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى مالىمەت تاپقان بولاتبەك ناسەنوۆ ءوزىنىڭ «ابىرالى – سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ 8-تومىندا جاريالاپ, مەكتەپ سۋرەتتەرىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان بولاتىن.
ايگىلى كۇيشى 1843-1856 جىلدارى قارقارالى وكرۋگىنە قاراستى شانشار-نۇربيكە بولىسىنا (كەيىن «اقبوتا» دەپ اتالعان) بولىس بولعانى بەلگىلى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, مايلىقارا تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى (كۋرچاتوۆ قالاسى مەن دەگەلەڭنىڭ ورتاسىندا, دەگەلەڭنىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىنان 60 شاقىرىم) مەكتەپ تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى بولىستىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ۋاقىتتا, شامامەن 1852-1854 جىلدارى تۇرعىزىلعان. وكىنىشتىسى سول, مەكتەپ عيماراتى 1953 جىلى سۋتەگى بومباسى جارىلىپ, 1955 جىلى ابىرالى اۋدانى تاراتىلعانعا دەيىن جاقسى ساقتالعانىمەن, كەيىن پوليگونداعى اسكەرلەر كازارمالارىن سالۋ ءۇشىن استى-ءۇستىنىڭ تاقتايلارىن, ەسىك-تەرەزەلەرىن بۇزىپ اكەتىپ, تەك قالقيعان قابىرعالارىن قالدىرعان. «مەكتەپ ورىن تەپكەن مايلىقارا تاۋىنىڭ سولتۇستىگىندە كەزىندە وننان استام, ال تاۋدىڭ اينالاسى مەن سەمەي باعىتىنداعى 10-15 شاقىرىم اۋماقتا 50-دەي قىستاق بولعان. ءار قىستاقتا 10-12 وتباسى, ءار وتباسىندا ورتا ەسەپپەن 6 ادامنان ەسەپتەگەندە 4 مىڭعا جۋىق ادام وسى تاۋدىڭ ماڭىن قۇتتى قونىسىنا اينالدىرعان. مىنە, وسى سەبەپتى دە تاتتىمبەت اتامىز بۇل جەرگە سول زاماننىڭ تالابىنا ساي تاماشا مەكتەپ سالعىزعان. بۇل مەكتەپتە 1850-1953 جىلدار ارالىعىندا مىڭداعان بالا ءبىلىم الدى. ونى ءبىتىرىپ شىققانداردىڭ كوپشىلىگى ەرتەدە اعارتۋشى قىزمەتىن اتقاردى. 1931 جىلى ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار دا, 1937-1939 جىلدارداعى «حالىق جاۋلارى» دا وسى ەلدەن شىقتى», دەيدى تاريحشى.
تەك قۇجاتپەن, دەرەكپەن سويلەگەندى ءجون كورەتىن عالىم وسى تاريحي نىساندى مەملەكەت قامقورلىعىنا الۋ جونىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە حات جازىپتى. جازعان حاتى دالەلدى بولسىن دەپ تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى سالدىرعان مەكتەپتە وقىعان, سول ءوڭىردى جەتىك بىلەتىن ەكى ادامنىڭ ءسوزىن كەلتىرىپ, ول كىسىلەردەن قولحات العان ەكەن. «مەن بۇل مەكتەپتە 1944-1946 جىلدارى 1-2 سىنىپتا وقىدىم. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, وسى مەكتەپتەن تارباق, قاتپار, قاراجىرا, مىرجىقتىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋىلداردان بالالار قاتىناپ وقىعان. مەنىمەن بىرگە ساعىن تاشيەۆ, ورازعالي ساعاتوۆ, مادەن جۇكەنوۆ, ورازباي يسايىنوۆ سەكىلدى قاتارلاستارىم وقىعان ەدى», دەپتى قوس كۋاگەردىڭ ءبىرى, 1936 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جۇماعازى نۇركين. ال وسى دەگەلەڭدە دۇنيەگە كەلگەن بەلگىلى بالالار جازۋشىسى تاۋپىق رىمجانوۆ: «تاتتىمبەت مەكتەبى تولىق ءبىر عاسىر ءومىر ءسۇردى. مەن 1944 جىلى ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى سول مەكتەپكە بارۋعا ءتيىس ەدىم. بىراق ءۇي ءىشىمىزدىڭ 40-50 شاقىرىم جەردەگى دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ىشىنە كوشۋىنە بايلانىستى ءبىرىنشى سىنىپقا ۇزىنبۇلاقتاعى ورتالاۋ مەكتەپكە باردىم. مەنىڭ كوزكورگەن رەتىندە ايتىپ وتىرعان بۇل دەرەگىم تاريحشى بولاتبەك ناسەنوۆتىڭ الماتى, ومبى مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتار نەگىزىندە جازعان «ابىرالى – سارىارقانىڭ كىندىگى» (2-توم) جانە «تاتتىمبەت-ءمادي» (8-توم) كىتاپتارىنداعى تاريحي دەرەكتەرگە ءدال كەلەدى. مەكتەپ 1950 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن بۇزىلماي تۇردى. دەگەلەڭ ءوڭىرىنىڭ يادرولىق سىناق پوليگونىنا اينالىپ, ءبىزدىڭ باسقا اۋداندارعا كوشىرىلۋىمىزگە بايلانىستى 1954 جىلى سوڭعى رەت كورگەنىمدە مايلىقاراداعى مەكتەپتىڭ قابىرعالارى عانا قالقايىپ تۇر ەدى», دەپ جازىپتى.
ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, بۇگىندە ريددەر قالاسىندا تۇراتىن ادەبيەتشى-ۇستاز ءابىل كوشەرباي ۇلى ايگىلى كۇيشى دەگەلەڭدە مەكتەپ اشقان كەزدەرى قۇنانباي شىڭعىستاۋدىڭ ەسكى تام دەگەن جەرىندە مەكتەپ سالدىرعانىن ايتادى. «مەكتەپ سالۋ سول ۋاقىتتاعى قىزمەت باسىندا جۇرگەن ازاماتتار اراسىنداعى باسەكە بولۋى دا مۇمكىن. حافيز نۇربەكوۆ دەگەن ۇستازىمىز بىزگە: «وسى مەكتەپتە ساباق بەردىم», دەپ وتىراتىن. وعان بالا كەزدە دۇرىس ءمان بەرمەدىك. ءبىر جاعى, سول كەزدەگى مۇعالىمدەر مەكتەپتى تاتتىمبەت سالدىرعانىن دا ءجوندى بىلمەگەن سەكىلدى», دەيدى ول.
ال وسىدان 160 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن سالىنعان مەكتەپتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قانداي؟ «مەن بۇل جەرگە ءۇش-ءتورت رەت باردىم. قابىرعالارى عانا قالعان مەكتەپتىڭ بيىكتىگى 4 مەتردەن اسادى. قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى جارتى مەتر شاماسىندا. تاڭعالعانىم, كىرپىشتەرى سول كۇيى تۇر. عاجاپ ەندى. وكىنىشكە قاراي جوعارىدا «مەكتەپتى كوردىم, سوندا وقىدىم», دەپ كۋالىك ايتقان ەكى قاريا دا ومىردەن وزدى. الايدا قاراعاندىنىڭ ەگىندىبۇلاعىندا, مايلىقارا جاقتا تاتتىمبەتتىڭ اعايىندارى, ۇرپاقتارى تۇرادى. بۇل مەكتەپتى تاتتىمبەتتىڭ سالدىرعانىن ماقتانىشپەن ايتادى. ەرەكشە اتاپ وتەر دۇنيە – مايلىقارا تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى تاتتىمبەت اتامىز وسىدان 160 جىل بۇرىن سالدىرعان مەكتەپ بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ جەرىندە تۇر. سەمەي قالاسىنىڭ, كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرى, ەلگە-جەرگە جاناشىر ازاماتتار وسى جەرگە بەلگى قويسا, تۋريستەردى اپارىپ كورسەتەتىندەي جاعداي جاساسا, جاقسى بولار ەدى. ال كۋرچاتوۆ قالاسىن تاتتىمبەت قالاسى دەپ اتاسا دا ابدەن جاراسادى. ويتكەنى ول – تاتتىمبەت اتامىزدىڭ اتا-باباسى شانشار-نۇربيكەنىڭ قونىسى», دەيدى بولاتبەك ناسەنوۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى