كەشىككەن قارجىنىڭ كەسىرى كۇزدە تيمەسىن

شىندىعىنا كەلسەك, ەلىمىزدەگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 70-80 پايىزىنا بۇل قارجىنىڭ جەتپەي قالۋى مۇمكىن. سەبەبى ەگىن ەگۋ ناۋقانى سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ وزىندە مامىردىڭ سوڭىندا اياقتالادى. ال وسىعان دەيىن يگەرىلگەن قارجىنىڭ كولەمى 51 ملرد تەڭگە عانا. ەندى قالعان 20-25 كۇندە بولىنگەن قارجى 100 پايىز يگەرىلە مە؟

راسىمدەۋدىڭ الەگى كوپ

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 51 ملرد تەڭگەگە ەلدەگى 252 مىڭ شارۋا قوجالىعىنىڭ 1822-ءسى عانا قول جەتكىزدى. بۇل – ەلىمىزدەگى بارلىق شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ 1 پايىزى. سوندا قالعان اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى نەگە بۇل قارجىدان نەسيە-ۇلەس الا الماي وتىر؟

سەبەبى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ال­دىمەن «قازاگرو» ۇبح-نىڭ قور­جى­نىنا تۇسەدى. كەلەسى كەزەكتە بۇل قۇ­رى­لىم ءوزىنىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى – «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» جانە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» اق, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردى, كرەديتتىك سەرىكتەستەردى قورلاندىرادى. سودان كەيىن بارىپ بۇل قۇرىلىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە نەسيە بولە باستايدى. وسىنداي قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ وزىنە ءبىراز ۋاقىت كەتەدى.

سودان كەيىن دە نەسيەگە قول جەتكىزۋ ماسەلەسى تەز شەشىلە قويسا جاقسى عوي. ال كەلىپ قۇجات تاپسىرعان كەزدە كوپتەگەن شارۋا بۇل قۇرىلىمداردىڭ تالابىنا ساي كەلمەي قالادى. ويتكەنى اتالعان قۇرى­لىمدار ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەرگە با­سىمدىق بەرەدى دە, ۇساق شارۋا قوجا­لىق­تارى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەدەن شەت قالادى. ولاردىڭ ءىرى شارۋاشىلىقتار سياقتى قوياتىن كەپىلدىگى جوق نەمەسە جەتىسپەيدى. بىراق بۇدان ولار نەسيەنى قاي­تارۋعا قاۋقارسىز دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولا ما؟ «جوق, ارينە. وتكەن جى­ل­داردا وسىن­داي شاعىن قوجالىقتارعا فور­ۆاردتىق ساتىپ الۋ ارقىلى قارجى ءبولۋ ءتاسىلى قولدانىلدى. فورۆاردتىق ساتىپ الۋ دەگەنىمىز – شارۋا قوجالىعىنىڭ بيىلعى ەگىستەن الاتىن ءونىمىن الدىن الا ساتىپ الۋ. سول كەزدە «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇك كەپىل­گەر رەتىندە وڭىرلىك الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ مۇمكىن­دىك­تەرىن پايدالانعان ەدى. مۇن­داي سحە­مادا اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى تاۋار وندى­رۋ­شىلەرمەن بىرگە بارلىق ۇيىم­داستىرۋ ماسەلەلەرىن ناقتى جانە ۋاقتىلى شەشىپ وتىردى. ناتيجەسىندە, قارا­جاتتى قايتارۋ كەزىندە ماسەلە بول­عان جوق.

كوپتەگەن قوجالىق قارىزىن دا قايتارىپ, قامباسىن دا استىققا تولتىرىپ, جىلدى تابىستى اياقتادى. الەمدى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى الاڭداتىپ وتىر­عان­دا ءبىز ەگىن سالامىن دەگەن قوجا­لىق­تىڭ قولىن قاقپاۋىمىز كەرەك. ەل پرەزيدەنتى سول سەبەپتى ۇكىمەتكە فور­ۆاردتىق ساتىپ الۋ ءتاسىلىن ەگىزۋدى تاپسىرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە بىرىڭعاي كولل- ورتالىق قۇرىپ, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن قولداۋعا ارنالعان قارا­جات­تىڭ ۋاقىتىندا دىتتەگەن جەرگە جەت­ۋىن ەسكەرتتى. ءبىز دە ءوز كەزەگىمىزدە ۇكى­مەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, فور­ۆارد­تىق ساتىپ الۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن وڭىرلىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى ۇسىندىق. بىرىنشىدەن, مۇنداي كورپوراتسيالار اكىمدىكتەردىڭ قارجى ينستيتۋتى رەتىندە وڭىردەگى قارىز الۋشى قوجالىق تۋرالى بارلىق اقپاراتقا يە. ياعني ءار قوجالىقتىڭ مۇم­كىندىگىن, قارىم-قابىلەتىن جەتە بىلەدى. سوندىقتان وسى كورپوراتسيا كەپىل­دىك بەرگەن قوجالىقتاردان ءونىمدى قورىق­پاي الدىن الا ساتىپ الۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, ساتىپ الىناتىن ءونىم ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاجەت­تىلىگىنە پايدالانىلادى ەمەس پە؟ سول كەزدە وڭىردەگى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا شارۋا قوجالىعىنىڭ ءونىمىن ەشقانداي دەلدالسىز تىكەلەي جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ءبىز ۇكىمەتكە سونداي-اق فورۆاردتىق ساتىپ الۋدى جارما, ءداندى, مايلى داقىلدار, كارتوپ جانە كوكونىس تۇرلەرى بويىنشا بىرنەشە باعىتتا قولدانۋدى دا ۇسىنعانبىز», دەيدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ.

تاعى ءبىر ماسەلە قارجىنىڭ كەشتەۋ بولىنگەنىندە جاتىر. قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى جيگۋلي دايراباەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى قاڭتار ايىندا شەشىلىپ قويۋى كەرەك دەگەن پىكىرى وتە ورىندى. سەبەبى قازىر قوجالىقتارعا ۋاقىت تاپشى بولعاندىقتان قۇجات ازىر­لەۋ­دىڭ ءوزى ۇلكەن شارۋاعا اينال­دى. ونىڭ ۇستىنە «قازاگرونىڭ» قارجى­لان­دى­رۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە سول باياعى ەسكى جۇمىس تاسىلىنەن اجىراماي وتىرعان جايى تاعى بار.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, دەپۋتاتتاردىڭ قايتا-قايتا ساۋال جولداۋىنا بايلانىستى بۇگىندە فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ءتاسىلى قولدانىلا باستاعان سىڭايلى. الايدا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اقپاراتتارعا سەنسەك, سول باياعى ءىرى نەمەسە ورتاشا شارۋا قوجالىقتارىمەن عانا وسىنداي كەلىسىمدەر جاسالىپ جاتسا كەرەك. ال ەلىمىزدەگى شارۋا قوجا­لىق­تا­رىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ءىرى نەمەسە ورتاشا قۇرىلىمدار ساناتىنا جاتپايتىنىن ەسكەرسەك, بيۋدجەتتەن بولىنگەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەدەن ولارعا تيىن دا بۇيىرمايتىن سياقتى. ءيا, بۇل نەسيە بۇرىنعىدان وزگەرەك ەدى, پرەزيدەنت ۇستەمەاقى مولشەرىن 5 پايىزدان اسىرماۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەندە ديقاندار قاۋىمى قۋانىپ قالعان. ەرتەلەۋ قۋا­نىپ­تى. بيىل دا ولارعا بۇرىنعىشا كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ 80 پايىزىن ءوز قاراجاتىنا اتقارۋعا تۋرا كەلەدى. ات­قا­رۋعا شامالارى كەلسە, ارينە. سە­نا­تور ءالي بەكتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 70 پايى­زى­نىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشار, سوندىقتان ءوز قارجىلارىنا كوكتەمگى جۇمىستاردى 50 پايىزعا عانا ورىنداۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن سۋبسيديالار كەشىگىپ جاتىر, ءبىراز باعىت بويىنشا ونى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى دە ءالى كۇنگە بەكىتىلمەگەن. بىزدەگى بەيقامدىققا ەرىكسىز باسىڭدى شايقايسىڭ دا قوياسىڭ.

بۇگىندە الەم الاڭكوڭىل كۇيدە. كورو­نا­ۆيرۋستىق پاندەميا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگى ماسەلەسىن اسا كۇردەلەندىرىپ جىبەر­گەندەي. سول سەبەپتى كوپتەگەن ەل قازىر ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ەكسپورت­تاۋ­عا شەكتەۋ قويدى. ماسەلەن, ەۋرازيا وداعىنا مۇشە ەلدەر قارا بيداي, جارما, قاراقۇمىق ءدانى, كۇرىش, شالقان, كۇنباعىس تۇقىمى, ۇن سياقتى 13 ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىن ەل اۋماعىنان شەتكە تاسى­مال­داۋعا تىيىم سالدى. بۇۇ-نىڭ مالى­مە­تىنە قاراعاندا, الەمدە جالپى 80 مەملەكەت كوپتەگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ەكسپورتتاۋدى دوعارىپتى. ەندى رەسەي اق بيداي, قارا بيدايدى كيلولاپ تا ساتپايدى. «التىن-كۇمىس تاس ەكەن, ارپا-بيداي اس ەكەن» دەپ اتا-بابالارىمىزدىڭ باياعىدا ايتقان ءسوزىن الەم ەلدەرى ەندى ۇعىپ جاتقان سىڭايلى.

ايتا كەتۋ كەرەك, كورشى رەسەي الپاۋىت اقش-تىڭ سانكتسياسىنا ىلىككەلى بەرى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ىشكى رەسۋرستار ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە قاتاڭ كوڭىل بولە باستاعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دوكتري­ناسىنداعى باستى سەگىز كورسەت­كىش­تىڭ بەسەۋىن وزدەرى ورىنداۋعا قول جەتكىزدى. قازىر رەسەي استىق, كارتوپ, قانت, كۇنباعىس مايى, ەت جانە بىرقاتار ونىمدەرمەن وزدەرىن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. ءۇش جىل ىشىندە اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن 14,3 پايىزعا ارتتىرسا, يمپورتتىڭ مولشەرىن 31,2 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك الىپتى. مۇنداي ساياساتقا ەندى وزگە ەلدەر دە بيىلدان كوشىپ جاتىر. قاي-قايسىسى دا ءوزىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن تەك وزدەرىنىڭ كۇشىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىقتاپ كىرىسكەن.

ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىندە ءالى دە يم­پورتقا تاۋەلدى ەلىمىز ءۇشىن كورشى ەلدەر­دىڭ قازىرگى قام-قارەكەتى وي سالۋى كەرەك. اينالانىڭ ءبارى تەز وزگەرىپ جاتىر, وزگەر­گىسى كەلمەيتىن, ەسكى سۇرلەۋدەن شىعۋعا ىقى­لاسى جوق ءبىز عانا سياقتىمىز. بۇگىن­گى پاندەميانىڭ كەسىرى ەرتەڭ كۇزدە انىق كورىنەدى. سول كەزدە اينالاداعى ەلدەردەن اقشاعا استىق تابا الماي جۇرسەك, ناعىز قاسىرەت سول بولماي ما؟ سوندىقتان بۇگىنگى ەگىس ناۋقانىنا, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جىلداعىدان دا ەرەكشە قامقورلىق, جاڭاشا كوزقاراس قاجەت. شاعىن قوجالىقتاردى قارجىلاندىرۋ – شىنداپ كەلگەندە اسا كۇردەلى ماسەلە ەمەس. بۇعان ەسكى تاسىلدەردەن ارىلىپ, قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىن ىسكە قوسا الاتىن مەنەدجەرلىك شەشىم, شىنايى نيەت قانا جەتپەي تۇر!..

مەڭدوللا شامۇراتوۆ,

جۋرناليست