قارۋلى كۇشتەر قاتارىنداعى قاراكوزدەر

ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى قارساڭىندا ءبىز 1945 جىلعى كوكتەمگە ويشا قايتا ورالامىز. ۇلى جەڭىس بار­لىق ادامزات تاعدىرىنداعى تاريحي شەپ بولدى. اۋىر سىناقتار كەزەڭىندە بۇكىل حالىق جاۋعا قارسى بىرىكتى. سوعىس – ەرلەر ءىسى. سولاي دەپ ەسەپتەلەتىن. الايدا 1941-1945 جىلدارداعى وقيعالار ءوز باتىرلارىن جىنىسىنا قاراي تاڭداعان جوق.

بارلىق زاماندا قازاقستاننىڭ جا­ۋىنگەر ايەلدەرى وتباسىنىڭ ۇيتقىسى عانا بولىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ەرلەر­مەن قاتار تۋعان جەرىن جاۋ­دان قور­عاعان. ايەلدەر ۇلى دالا ارميا­سىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ساقتاردىڭ, سار­مات­تاردىڭ اسكەري بولىمشەلەرىنىڭ قۇرا­مىندا بولعان. ولار شايقاستارعا ەرلەرمەن قاتار قاتىسىپ, كوبىنەسە ءتىپتى اسكەري بولىمشەلەردى باسقارعان. ەجەلگى قازاقستان تاريحىندا باتىر ساق پاتشا­يىمدارى توميريس پەن زارينا, ەرجۇرەك حانىمدار بوپاي, ايعانىم, ايتولقىن, ەسەنبيكە جانە تاعى باسقالار ءوز ىزدەرىن قالدىرعان.

قازاق ايەلدەرى ۇرىس دالاسىندا جاۋىن­گەرلىك ءىس-قيمىلدارعا تىكەلەي قاتى­سىپ, قايسارلىق پەن باتىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەن ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا دا سولاي بولدى. قازاقستاندىق ايەلدەر ولار­عا ۇلكەن اۋىرتپالىقتى ارقالاتقان سوعىس زامانىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن, مۇق­تاج­دىقتارىن, قيىندىقتارىن ابىرويمەن كوتەرىپ قانا قويماي, سوعىس مايداندارىندا ەرلىكپەن شايقاستى. وسىلايشا وتاندىق عالىمداردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ەرلەرمەن بىرگە ۇلى جەڭىستى جا­قىنداتىپ, قازاقستاندىق 5 183 نازىك جاندى مايداندا بولدى.

ءيا, سوعىس ايەلدىڭ قولى ەمەس. الايدا ءتىپتى زەڭبىرەكشى, اۆتوماتشى, مەرگەن جانە ۇشقىش سياقتى اۋىر جانە قاۋىپتى ماماندىقتار نازىك جاندى ارۋلاردىڭ قولىنان كەلدى. بۇل ۇلى ايەلدەر ءبىزدىڭ تىنىش ءومىرىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ءوز ومىرلەرىن سارپ ەتىپ, ولار بۇگىنگى تاريحتىڭ بارىسىن وزگەرتە الاتىن زاماندا بولاشاققا ءبىزدىڭ قۇقىعىمىزدى قورعاپ قالدى.

حالىق باتىرلارى. بۇل وتانىمىز­دىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن باس كوتەرمەي جۇمىس ىستەي­تىن ادامدار. بۇل ءوز ەلىندەگى تىنىش­تىق پەن بەيبىتشىلىك ءۇشىن ءومىرىن قيۋعا ءازىر جاندار. ولاردىڭ ەرلىگى جاس ۇرپاقتىڭ وتان ءۇشىن پاتريوتتىق رۋحىن كوتەرەدى جانە ماقتانىش سەزىمىن تۋدىراتىنى ءسوزسىز.

سول سوعىستىڭ باتىرلارى اراسىندا قازاق حالقىنىڭ داڭقتى قىزدارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بول­عان ءاليا مولداعۇلوۆا, مانشۇك ما­مەتوۆا, سونداي-اق داڭقتى ۇشقىش, حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆا بولدى.

ۇلى وتانداستارىنىڭ ەرلىگىمەن رۋح­تانعان قازاقستاندىق ارۋلار بۇگىن دە ەلىمىزدىڭ داڭقىن اسىرۋدى جانە ولارعا تاپسىرىلعان قىزمەت ۋچاسكەلەرىندە تابىستارعا قول جەتكىزۋدى جالعاستىرۋدا, وسىلايشا ولار مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى جانە ۇلت يگىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

قازىرگى كەزدە دە ايەلدەر قارۋلى كۇش­تەر قاتارىنا كىرىپ, وزدەرىنىڭ الدىنا قويىل­عان مىندەتتەردى تابىستى اتقارۋدا جانە اسكەري ماماندىقتى مەڭگەرۋ ارقىلى اسكەري مانساپتى تابىس­تى قۇرۋ پەرسپەكتيۆاسى بار. ءوز ءومىرىن ارميامەن بايلانىستىرۋدى شەشكەن ايەلدەر ءۇشىن بۇل جاي عانا جۇمىس ەمەس, بۇل ءومىر ءسۇرۋ ءستيلى مەن سالتىنا اينالدى.

بۇگىن قازاقستاندا پوگون تاققان ايەلدەر اسكەردىڭ بارلىق تەكتەرىندە بار. نازىك ايەل زاتىنىڭ شامامەن 850 وكىلى وفيتسەر اتاعىنا يە, 7 500-دەن استام وكىلى كەلىسىمشارت بويىنشا قىزمەت ەتەدى جانە ونىڭ سانى جىل وتكەن سايىن ۇلعايۋدا.

قازاقستاننىڭ ارمياسىندا قىزداردى تەك مەدبيكەلەرمەن, بايلانىسشى­لارمەن جانە ءىس جۇرگىزۋشىلەرمەن باي­لانىس­تىرا قاراستىرۋ الدەقاشان كەل­مەس­كە كەتكەن. بۇگىن وتانىمىزدى قور­عاۋدا ۇشقىش, مەرگەن, بارلاۋشى جانە باسقا دا قىزدار ساپتا تۇر.

سونىمەن قارۋلى كۇشتەردە اعا ۇشقىش-اۆياتسيا ەسكادريلياسى اۆيا­تسيا­لىق بۋىنىنىڭ نۇسقاۋشىسى لاۋازىمىندا اعا لەيتەنانت اردانا امىر­جانقىزى بوتاي جاۋىنگەرلىك ۇشاقتى كاسىبي تۇردە باسقارادى. «شىعىس» وڭىرلىك قول­باسشىلىعىنىڭ 44736 اس­كەري بولى­مىندە اعا بارلاۋشى-مامان لاۋازىمىندا سەرجانت اسەم سىلامقىزى جاكەنوۆا قىزمەت وتەيدى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە دە اسكەري كورابل ەكيپاجى قۇرامىندا مىندەتتەردى ورىندايتىن قىزدار بار.

اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە قازاقستاننىڭ ءيميدجى مەن بەدەلىن نىعايتۋعا قوسقان سالماقتى ۇلەسىن اتاپ وتكەن ءجون. جىل سايىن ەرلەرمەن قاتار ءبىزدىڭ ارميانىڭ نازىك ارۋلارى ءارتۇرلى حالىقارالىق جارىس­تار مەن وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسادى. ارميا سپورتى سالاسىنداعى ماڭىزدى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزۋدىڭ دالەلى – دۇنيەجۇزى كولەمىندەگى ءتۇرلى سپورتتىق سايىس­تاردا ارميا سپورتشىلارىنىڭ جەڭىپ العان كوپتەگەن مەدالى.

لەيتەنانت زامزاگۇل فايزوللا­قىزى – دزيۋدو مەن قازاقشا كۇرەس­تەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى چەم­پيوناتىنىڭ جۇلدە­­گەرى. مايور ولگا رىپاكوۆا – ەلىمىز بەن قارۋلى كۇشتەردىڭ ماقتانىشى. جەڭىل اتلەتيكادان وليم­پيادا چەمپيونى, ءۇش وردەننىڭ يەگەرى.

اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردىڭ ارميا­داعى جاعدايعا يگى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. روتا, باتالون, بريگادا كومانديرلەرىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارلارىنىڭ لاۋازىمدارىنا ايەلدەردى تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانعانى دا كەزدەيسوق ەمەس.

مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىنە اسكەري مەديتسينانىڭ جاي-كۇيى دە تىكەلەي اسەر ەتەدى, ونى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ ارميانى جوعارى جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتە ۇستاۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اسكەري-مەديتسينالىق قىزمەت قاتارىندا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندەگى ماڭىزدى جانە جاۋاپتى مىندەتتەردى تابىستى شەشەتىن ايەلدەر كوپ. بۇعان حالىقارالىق جارىستارداعى جەتىستىكتەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى جەكە سىناقتا جەڭىپ العان جۇلدەلى ورىندار دالەل بولادى.

بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نى­عايتۋ­­داعى ايەلدىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى جانە ەرەكشە ورىن الادى, سەبەبى ايەل­دەر – جالپىالەمدىك سانا دەڭگەيىندە وتباسى­نىڭ ۇيتقىسى, بەيبىتشىلىك­تىڭ, قاۋىپسىز­دىك پەن تىنىشتىقتىڭ كە­پىلى. ايەلدەر مەن بالالاردىڭ تا­بيعي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قىلمىستىق بۇزۋ سالدارىن جەڭۋدەگى ەرەكشە ءرولدى زارداپ شەككەندەرگە پسيحو­لوگيالىق كومەك كورسەتۋدىڭ ءبىرىنشى بۋىنى رەتىندە بىتىمگەرشى ايەلدەر اتقارادى.

سونىمەن الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ ءۇشىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بۇۇ-نىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پارلامەنتى بەكىتكەن بۇۇ ميسسيالارىنا اسكەري باقىلاۋشىلار مەن شتاب وفيتسەرلەرى رەتىندە قاتىسۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتشىلەردى جىبەرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزەدى. اسكەري كومپونەنت قۇرامىندا اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردىڭ بولۋى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىتىم­گەر­شىلىك قىزمەت سالاسىندا ايەلدەر­دىڭ ءرولىن دامىتۋداعى جاڭا ساتىنى ءبىرىنشى اسكەري قىزمەتشى ايەل قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگى كادرلار دەپارتامەنتىنىڭ وفيتسەرى مايور شولپان تاۋىشوۆا اشتى, ول 2018 جىلعى جەلتوقساندا اسكەري باقىلاۋشى رەتىندە باتىس ساحارادا رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى بۇۇ ميسسياسىنا جىبەرىلدى. 2019 جىلعى جەلتوقساندا باتىس ساحاراداعى بۇۇ ميسسياسىنان ءساتتى ءوتىپ, شول­پان تاۋىشوۆا وتانىنا ورالدى. اعىم­داعى جىلعى اقپاندا باتىس ساحا­رادان ەكىنشى اسكەري قىزمەتشى ايەل – كاپي­تان ايجان جاسۇزاقوۆا كەلدى. پود­­پول­كوۆنيك ديليا احمەتوۆا 2019 جىل­عى مامىر جانە قاراشا كەزەڭىندە «باتىس» يتاليالىق سەكتورىنىڭ شتاب وفي­تسەرى رەتىندە «ليۆانداعى بۇۇ-نىڭ ۋاقىت­شا كۇشتەرى» ميسسياسىنا قاتىستى. اعىم­داعى جىلعى ناۋرىزدا باتىس ساحاراعا ءتورتىنشى اسكەري قىزمەتشى ايەل – كاپيتان ريمما شاكەەۆا اتتاندى.

قارۋلى كۇشتەردە جىل سايىن مەم­لەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ ىسىندەگى سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ناگرادتالادى, مەرزىمىنەن بۇرىن كەزەكتى اسكەري اتاقتار الادى.

اسكەري ىستە اسكەري قىزمەتشى ايەل­دەر وزدەرىن ناعىز كاسىبي شەبەر رەتىندە تانىتقان سالا كوپ. بۇگىن بارلىق ازامات­تىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اسكە­ري كافەدرالارىندا ستۋدەنت قىز­دار ءۇشىن ماماندىقتار اشىلعان. اس­كەري كافەد­راعا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن قىزدار مەدي­تسي­نا­­لىق كۋالاندىرۋدان وتۋلەرى, دەنە­­شىنىق­تىرۋ دايىندىعى بويىنشا نور­ماتيۆتەر مەن پسيحولوگيا­لىق تەستى­لەۋدى تاپسىرۋلارى ءتيىس. مۇن­داي تالاپتاردى قىزدار تابىستى ورىن­دايدى جانە ءبىلىم الۋعا جاۋاپ­كەرشى­لىكپەن قارايدى, اسكەري كيىم نىسانىن ماقتانىشپەن كيەدى. ستۋ­دەنت قىزداردىڭ كوپ بولىگى بولاشاق­تا ءوز ومىرلەرىن قارۋلى كۇشتەردەگى قىز­مەت­پەن بايلانىستىرۋدى جوسپارلاۋدا.

ايەلدەر ادەتىنشە جوعارى جاۋاپكەر­شىلىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى, جوعارى كاسىبي شەبەرلىككە جانە اسكەري قىزمەتتى لايىقتى اتقارۋ تالپىنىسىنا يە, بۇل رەتتە ەرلەردى قولدايدى جانە ۇلى ىس­تەرگە رۋحتاندىرادى.

قورىتىندىلاي كەلە, قارۋلى كۇش­تەر قاتارىنداعى ايەلدەر ءوز اسكەري بورىشىن ابىرويمەن اتقاراتىنىن جانە ءوز نازىكتىگىن جوعالتپاي, انا جانە وتبا­سى­نىڭ ساقتاۋشىسى بولا وتىرىپ, وتاندى قورعاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.

تيمۋر داندىباەۆ,

گەنەرال-مايور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى