تالايى تاستان جارالعان كىم بار دەيسىڭ. اسىرەسە, اۋمالى-توكپەلى زامان جەل بولىپ ۇيىتقىعاندا, اق پەن قارانىڭ, جاقسى مەن جاماننىڭ ارا-جىگى اشىلماي, ءبىر شىبىقتىڭ ۇشىندا كەتكەن كەزدە ارلى ادامعا ءتىپتى قيىن. ءيا, ءومىر جولى تاۋداي بولىپ باستالىپ, كەزبە-كەزەڭ كيلىككەندە جىڭىشكەرە كەلىپ ادامي بولمىسى تالكەككە ءتۇسىپ, سوڭى قاسىرەتپەن اياقتالاتىن ونداي تاعدىرلى ادامدار تۋرالى شىعارمالار بارشىلىق. سونداي تۋىندىلاردى جازىپ جۇرگەن قازاق قالامگەرىنىڭ ءبىرى مارات ءماجيتوۆ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۆتوردىڭ سونداي تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى “قۇنىسكەرەي” اتتى رومانى. وندا تاريحي تۇلعا قۇنىسكەرەيمەن قاتار, ءداۋىر سوقپاعى كوز الدىڭنان ءوتىپ قانا قويمايدى, قيلى-قيلى تاعدىرلاردا سۋرەتتەلەدى دەسەك, جازۋشىنىڭ “توبانياز” اتتى تاعى ءبىر تاعدىرلى رومانى جارىق كورگەن. باستى كەيىپكەر قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى, الارى كەتسە دە ايتارىن ايتقان, ەشكىمنەن ىعىپ, بۇقپاعان توبانياز ءالنياز ۇلىنىڭ ءومىرى قامتىلادى.
العاشقى بەتتى اشقاندا وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قۇيىنداتقان جىلداردى جازۋشى توبانيازدىڭ تۇسىمەن بەرەدى. تارلان اتىنا ءمىنىپ, ەكى تازىسىن ەرتىپ, قىرعا شىققان ول ءبىر ءسات تازىلارىنان كوز جازىپ قالادى. تارلان اتى دا تارتقىنشاقتاي بەرەدى. قىر باسىنداعى قىزىل گۇل بىرتە-بىرتە جىلانعا اينالىپ, اتىنان اۋىپ قالىپ, باۋىرى مۇزداي شۇبار جىلانداردىڭ قۇرساۋىنا تۇسەدى. بۇل ارادا قالامگەر باس كەيىپكەردىڭ ءتۇسى ارقىلى سول تۇستا قازاقتى قاۋسىرىپ كەلە جاتقان ۇستەمدىكتىڭ ۇرەيىن ەلەستەتەدى.
جالپى, رومان ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە: توبانيازدىڭ مەملەكەت قايراتكەرىنە دەيىن كوتەرىلگەن قىم-قيعاش, شىم-شىتىرىق ءومىرىن ءارالۋان وقيعالارمەن وربىتە كەلىپ, ءوسىرىپ الىپ وشىرگەن كەڭەستىك ساياساتتىڭ زىمياندىعىن اشكەرەلەيدى. مۇنداي بولاتىنىن توبانياز ەرتە اڭعارعان. بىراق قولدان كەلەر نە بار؟ سونىڭ ءبىر ءساتىن سادىق بالۋانمەن اڭگىمە ۇستىندە اڭعارتادى. “كۇنى ەرتەڭ يا بۇرسىگۇنى جاۋ الاتىن دۇنيە مەن مالدى سەنەن اياپ نە ىستەيمىن. جاۋعا قارسى سەمسەر كوتەرەتىن ەر ازاماتتان, قاتىن, بالادان باسقا دۇنيەنىڭ ءبارى ساداعا, ەلىم مەن جەرىم ءۇشىن مىنا ءوزىم دە ساداعا”, – دەگەنى سول سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. قانشا جەردەن كەڭەس وكىمەتى جارىلقايمىز دەپ جاقسىلىعىن ءۇيىپ-توگىپ جاتسا دا, توبانياز توڭ مىنەزىنەن كوپ قايتا قويمايدى. ىشكى ەسەبى ەلدىڭ جايى, حالقىنىڭ كەلەشەگى قالاي بولادىعا تىرەلە بەرەدى. باسقىنشىلىقتان قايىر بولمايتىنىن بىلگەن مۇستافا شوقاي شەتەلگە بەت العاندا كەتىك قالاسى ارقىلى كەتكەنى تاريحتان ءمالىم. وسى جەردە توبانياز مۇستافامەن ءتىل ايقاستىرىپ, پىكىر بولىسەدى.
قۇلباتىردىڭ ولىمىنە اقتاي شالىنىپ, تۇرمەگە تۇسەتىن تۇسى, تەرگەۋشىلەردىڭ ادىراڭباي قىلىعى, اسىپ-تاسقان كوڭىلى ونى ىقتىرا دا, بۇقتىرا دا المايدى.
سول سەكىلدى ءبىرىنشى بولىمدەگى قىرۋار وقيعالار, ونىڭ ىشىندە اۆتوردىڭ دا, كەيىپكەرلەردىڭ دە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اقىن-جىراۋلارىنىڭ ولەڭدەرىنەن مىسال الىپ, تاعىلىمدى سول ارقىلى جۇرتقا تاراتىپ وتىرۋ نيەتتەرى قۇپتارلىق. اقىلدىڭ كەنى تەك مەنەن باستالادى دەمەي, التىن ارقاۋى الىستا جاتىر دەپ مەڭزەيتىن مىسالداردان الاتىن ساباق از ەمەس.
روماننىڭ ەكىنشى بولىمىندە توبانيازدىڭ ءالىبي جانگەلدينمەن جۇزدەسىپ, اداي ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولاتىن تۇسى باياندالادى. وسى جەردە ءبىر جاقسى نارسەنى اتاي كەتسەك دەيمىز. ءبىز بۇرىن كوپ جاعدايدا سول زاماننىڭ بيلەرى مەن بايلارىن اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن, ويى كەم, ءىشى تار پەندە ەتىپ كورسەتۋگە اۋەس بولاتىنبىز. مىنا روماندا توبانيازدى اتالمىش قىزمەتكە ۇسىنعاندا, ءماتجان بي دە كانديدات بولىپ قاتار ءتۇسسىن دەگەن سوزدەر شىعادى. سوندا ءماتجان بي: سويلەسە شەشەن, ەلدى بىرىكتىرىپ بولاشاققا باستاي الاتىن كوسەم, ەلدىڭ وتكەن تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن تۋراشىل, جالتاقتىعى جوق ءبىر مىنەزدى كىسى توبانيازعا جولىمدى بەردىم, دەۋى جوعارىداعى ويىمىزعا دايەك بولسا كەرەك.
سوقتىقپالى زاماننىڭ بىردە و جاعىنان, بىردە بۇ جاعىنان كورىنىپ, ەل ءىسىن قايتسەم وڭالتامىن, جۇرتىمدى جۇتاتىپ المايمىن با دەپ تارازى باسىن تەڭشەپ جۇرەتىن توبانيازدى اقىرى كەڭەستىك ساياسات تۇرمەنىڭ تۇبىنەن ءبىر-اق شىعارادى. سول تۇرمەدە جاتىپ جازعان ونىڭ ولەڭىن وقىپ وتىرعاندا ەسىل ەردىڭ سانقىرلى تالانت ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. “جاتىرمىن, كوكجار قالا ءتۇرمەسىندە, وزەننىڭ ويىل اتتى ىرگەسىندە. تەمىر تور, تەمىر ەسىك سىقىرلايدى, سالعانداي “كىسەن اشقان” كۇيدى ەسىمە. تەكسەرىپ, استى-ءۇستىمدى جاۋاپتايدى, جاس جىگىت ىزعار شاشىپ, جالاقتايدى. “سەن جاۋسىڭ, سەن ءبانديتسىڭ, سوۆەتكە” دەپ, ءسوزىنىڭ سوڭىن سولاي اياقتايدى”, – دەي كەلىپ, “دەپ تەرگەۋشى مۇرتىمدى جۇلقىلايدى... مەدەت ەتىپ وتىرمىن ءبىر قۇدايدى”, – دەيدى.
ويداعىلارىن ورىنداتىپ, جۇرتىن وزىنە قاراتىپ العاننان كەيىن باس كوتەرەتىندەردىڭ باسىن قاعىپ ءتۇسىرۋ ادەتىمەن توبانيازدى دا كەڭەس “زاڭى” ءولىم جازاسىنا كەسەدى. وققا بايلانار الدىندا قاسقايىپ تۇرىپ: “مەنى اتتى, مەنى اتقانمەن حالقىم امان, ماقساتى ەل-جۇرتىمنىڭ ايقىن ماعان. داريعا-اي, جەتە المادىم مۇراتىما, كوزىمدى قۇرتتى زامان ارقىراعان. سەركەسى بولا المادىم, سەنگەندەردىڭ, سوڭىما ماعان سەنىپ ەرگەندەردىڭ. قوش جۇرتىم, قوش بولىڭدار, ەندى, مەنى, قوسىڭدار ساناتىنا ولگەندەردىڭ...”, – دەگەن ەكەن.
ازامات ەردىڭ وسىنداي ەرلىككە پارا-پار باتىلدىعى مەن باتىرلىعى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارى ءسوزسىز. قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان زاماندا حالىق قامى دەپ ءبىر بۇگىلىپ, ءبىر تۇرعانمەن باستاپقى تەمىرقازىق نيەتتەن اۋىتقىماي, وتانىن ءسۇيۋ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋ جولىنداعى ۇلتىمىزدىڭ مۇنداي تاعدىرلى تاريحي تۇلعالارىن اركەز بيىك تۇعىردان كورسەتىپ وتىرساق, ۇتىلماس ەدىك. مىنا رومان سونداي ازامات توبانيازدىڭ ءومىرىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن تىڭ تۋىندى عانا ەمەس, رۋحىنا قويىلعان ەلەۋلى ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت.