قالا كوركى – ساپالى ينفراقۇرىلىم

ساپالى جولدىڭ ۇلەسى ارتادى

رەسپۋبليكانىڭ ماڭىزدى ونەركاسىپ, تۋ­ريس­تىك جانە مادەني ورتالىعى – شىم­كەنتتە توتەنشە جاعداي كەزىندە دە قۇ­رىلىس جۇمىستارى سايابىرلاعان جوق. كەرى­سىنشە, كارانتين قۇشاعىنداعى قالا كوشەلەرىندەگى تىنىشتىقتى ءساتتى پاي­دا­لانعان جەرگىلىكتى بيلىك شا­ھار­دا­عى بىرقاتار جول بولىگىنە جوندەۋ جۇ­مىس­تا­رىن باستاپ كەتتى.

كوشەدەگى كولىك قوزعالىسىنىڭ ازدى­عى مەن جۇرتتىڭ جاپپاي ۇيدە وتىر­عان ءساتىن پايدالانعان سالالىق مەكەمەلەر ويدىم-ويدىم, شاڭداعى شىققان كوشەلەرگە اسفالت توسەپ تاستادى.

قالا اۋماعىندا ءجۇرىپ جاتقان قار­قىن­دى جول سالۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا باسا ءمان بەرگەن شاھار باسشىسى مۇرات ايتەنوۆ قايناعان ەڭبەك الاڭىنا بارىپ, قۇرىلىس بارىسىمەن تانىسقان بولاتىن.

«قالانىڭ ورتالىعىندا تۇرساق تا تا­لاي­دان بەرى توپىراق كەشىپ ءجۇر ەدىك. ەندى مىنە, كوشەمىزگە اسفالت توسە­لىپ, سۋ اعاتىن ارىقتار سالىنۋدا. بۇعان, اسى­رە­سە بالالارىمىز قاتتى قۋان­دى. كو­شە­مىزدىڭ اجارى كىردى. بۇل ءۇشىن قالا تۇرعىندارىنىڭ اتىنان العى­سى­مىز شەكسىز», دەدى سامال-2 شاعىن اۋدا­نىن­دا­عى سەيىتوۆ كوشەسىنىڭ تۇر­عىن­دا­رى قالا اكىمىمەن جۇزدەسۋىندە.

جىل سايىن تۇرعىنداردىڭ باس اۋىر­تاتىن ماسەلەسى دە وسى جول ساپاسى ەدى. شىمكەنت قالاسىندا اۆتوموبيل جول­دارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2 977 شا­قى­رىمدى قۇراعانىمەن, اسفالت-بەتون جولدىڭ ۇلەسى (59,1 پايىز) ءالى دە تو­مەن. ال شاعىل تاس جول 1107 شا­قى­رىم­دى قۇرايدى, تۇرعىندار ءالى كۇنگە دەيىن 111,5 شاقىرىم توپىراق جولمەن قاتىناپ ءجۇر. جىل باسىنداعى ەسەپتى كەز­دە­سۋدە وسىنداي دەرەكتەردى ورتاعا سالعان اكىم شاعىل تاس, توپىراق جولدار مەن ىشكى ورامدىق كوشەلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا جوندەۋدەن وتكىزەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. بۇگىنگى شارۋا سونىڭ دالە­لى دەسەك تە بولادى.

بىلتىر اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا شاھار­دا 223,7 شاقىرىم (221 نىسان) جول بو­لى­گى مەن كوشەلەردە جوندەۋ جۇمىس­تا­رى جۇر­گىزىلدى. ناتيجەسىندە, ساپالى جول­دار­دىڭ ۇلەسى جىل قورىتىندىسى بويىنشا 56,5 پايىزعا جەتتى. قازىرگى تاڭدا, قالانىڭ ماگيسترالدى جولدارىنىڭ 75 شاقى­رىمىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇر­­گى­زىلۋدە. ونىڭ ىشىندە قوناەۆ داڭ­عى­لى­نىڭ جالعاسىنىڭ قۇرىلىسى مەن اينالما جولىنىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارى قام­تىلعان.

ءىرى جوبالار قالادان شىعاتىن بارلىق باعىتتاردى قامتىپ وتىر. ماسەلەن, تاشكەنت, تۇركىستان جانە الما­تى با­عىت­تارىنا شىعاتىن جولدار جەلى­سى­نە قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى. كولىك اعىنىن وتكىزۋ قابىلەتى زاماناۋي تالاپ­تار­عا سايكەس اۆتوموبيل جولدارى 2023 جىلعا دەيىن پايدالانۋعا تاپسىرىلادى.

بۇگىنگى تاڭدا قالادا جالپى 2 601,6 شا­قى­رىم ىشكى ورام كوشەلەر بار, 2019 جىلى وسى كوشەلەردى كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ, شاعىل تاس توسەۋ جۇمىس­تا­رى­نا بيۋدجەتتەن 3 264,4 ملن تەڭگە ءبو­لىندى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە – قالا, اۋدانداردى قوسىپ تۇراتىن كوپىرلەردىڭ ساپاسىن جاق­سارتۋ. بۇگىندە شاھاردىڭ كورشىلەس وبلىس, قالالارمەن شەكتەسەتىن بولىكتەرى مەن قالا ىشىندە جالپى 36 كوپىر بار. ونىڭ 5-ءۋى اپاتتىق جاعدايدا. ەت كومبيناتى ماڭىنداعى, لەنگەر تاس جولى جانە ا-2 جولىنداعى 3 كوپىردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال ماياتاس پەن توعىس شاعىن اۋدانى ما­ڭىن­دا­عى 2 كوپىر وتكەلىنە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ, بيىل كۇردەلى جون­دەۋ­دەن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.

ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرى قالاداعى گا­گا­رين كوشەسى مەن رەسپۋبليكا داڭعى­لىن­دا­عى جۇمىس قارقىنى ۇدەي ءتۇستى. شاھارعا كىرەبەرىستەگى ورتالىق داڭ­عى­لدى ارالاعان قالا باسشىسى مەر­دى­گەر­لەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە ساپاعا ءمان بە­رۋدى تاپسىردى. كارانتين كەزىن­دە جۇمىسشىلاردى بارلىق ساقتىق شا­را­لارىن ساقتاي وتىرىپ جۇمىس ىس­تەۋ­گە شاقىردى. سونداي-اق مەردىگەر مەكە­مەلەردىڭ جاۋاپتى باسشىلارىنا ت.رىسقۇلوۆ كوشەسىنىڭ «سامال» بازارى ما­ڭىنداعى قوس قاپتالىنا جاياۋ جولدار مەن سۋاعار سالۋ جۇمىسىن رەتكە كەل­تىرىپ, اينالاسىن جاسىل جەلەكپەن كوم­كەرۋدى تاپسىردى.

بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ماقساتتى جۇم­­سا­لۋىن قاداعالاۋ ماقساتىندا قۇرى­لىس الاڭدارىندا ارنايى باقىلاۋشىلار قو­سى­نى جاساقتالعانىن ايتا كەتەيىك. جول قۇرىلىس ساپاسىن بارلىق تالاپتارعا ساي جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇرىلىس باسىندا  باقىلاۋشىلار كۇن­دەلىكتى ساراپتاما جۇر­گى­زۋدە. اكىم جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا قۇرىلىس بارىسىن تىكەلەي قاداعالاپ وتى­رۋ­عا شاقىردى.

ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەندەي, شا­ھار­داعى جول ساپاسىن دامىتۋ ماقسا­تىن­دا 417,6 شاقىرىم جولدىڭ قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارىنا بيىل بيۋدجەتتەن 25,6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ 5,1 ملرد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق قازى­نادان بولسا, قالعانى جەرگىلىكتى بيۋد­جەت ەسەبىنەن ءبولىندى. ناتيجەسىندە 294 شاقىرىم جول مەن 6 كوپىر جانە 1 جو­لاي­رىق پايدالانۋعا بەرىلەدى. 

             

ء ۇش جىلدا ماسەلە تولىق شەشىلەدى

بۇل ۋادەنى شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى م.ايتەنوۆ اباي اۋدانىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن تانىسىپ, تۇر­عىن­دارمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. شاھار باس­­شىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, الداعى ءۇش جىلدا شىمەنتتە جول ماسەلەسى تولىق شە­شىمىن تابادى. بيىل قالا شەتىندەگى توپىراق جولدارعا شاعىل تاس توسەلەدى.

«ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىمكەنت قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. بيىل قازىنادان ميل­ليوندى قالاعا 440 ملرد تەڭگە قارجى ءبو­لىن­دى. قارالعان قاراجات ماقساتتى يگە­­رىلۋى قاجەت. بۇل ينفراقۇرىلىمدى جاق­­سارتىپ, بارلىق سالانىڭ الەۋەتىن كوتە­رۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ءبىز بار كۇش-جىگەرىمىزدى قالانىڭ دامۋىنا جۇم­­ساپ جاتىرمىز», دەدى تۇرعىندارمەن كەز­دەسۋدە مۇرات ايتەنوۆ.

اۋماعى 49 704 گەكتاردى قۇرايتىن اباي اۋدانىندا 323 مىڭعا جۋىق تۇر­عىن بار. 34 شاعىن اۋدان مەن تۇرعىن الاپ­تىڭ 10-ى 2014 جىلى بۇرىنعى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنان قالاعا وتكەن-ءدى. بۇگىندە تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ كور­سەتكىشى 78,5 پايىزدى قۇرايتىن اۋدان­دا ناقتى جۇمىستار قولعا الىنىپ, 5 تۇرعىن الاپتى اۋىز سۋمەن قامتيتىن ما­گيسترالدى سۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى جۇ­رۋ­دە.

سونداي-اق جاڭاتالاپ, قىزىلجار, يگىلىك, تاۋەلسىزدىككە - 20 جىل, كوكبۇلاق, ىن­تىماق-2, سولتۇستىك ساياجايداعى 7232 ۇيگە اۋىز سۋ جۇيەلەرى تارتىلۋدا. جوس­پارلى جۇمىستار اياقتالسا, اۋدان حال­قى­نىڭ 86 پايىزى تازا اۋىز سۋمەن قام­تى­لا­تىن بولادى.

بيىل اباي اۋدانىنداعى 49 كوشەنى جون­دەۋگە بيۋدجەتتەن 1 099,6 ملن تەڭگە قارجى قارالىپ, جوندەۋ جۇمىستارى قار­قىن الۋدا. سوڭعى 10 جىلدا اۋدان­دا­عى 219 اۋلاعا بالالاردىڭ ويىن الاڭى مەن 50 سپورت الاڭى سالىندى. تەك وتكەن جىلى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىگى اياسىندا 45 اۋلاعا ويىن الاڭى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە بەرىلدى.

بيىل 41 اۋلاعا بالالار الاڭىن سالۋعا – 637,4 ملن, 8 سپورت الاڭىن ورناتۋعا 131,5 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جۇمىس باس­تالدى. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇ­مىس­تارمەن تىڭعىلىقتى تانىسقان قالا باس­شىسى اباي اۋدانىندا اۋقىمدى جۇمىس بار ەكەنىن ايتىپ, قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان بارلىق نىسانداردىڭ ساپاسىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

«ساۋلە» شاعىن اۋدانىنا قاراستى 276-ورامداعى تۇرعىندار دا جول ازابىن تار­تىپ كەلەدى. كۇنى كەشە ازاماتتاردىڭ ءوتى­نىشى بويىنشا ناقتى جاعدايمەن تا­­نىس­قان قالا اكىمى «ساۋلەدەگى» 276-ورامعا بيىل جول توسەلەتىنىن جەتكىز­دى. الدا­­عى ۋاقىتتا 6 كوشەگە تاس توسەلىپ, جارىق پەن اۋىز سۋ رەت-رەتىمەن تارتىلادى. اتالعان ورامدى ارالاپ كورگەن قالا اكىمى م.ايتەنوۆ وسىلاي دەدى.

«جىل باسىندا حالىق الدىنداعى ەسەپتى جيىندا جول ماسەلەسىنە بايلانىستى كوپ ەسكەرتپە ايتىلعان ەدى. ءبىز ۋادەمىزدى ورىندايمىز», دەدى قالا باسشىسى.

«جالپى بۇل ورام قالا قۇرامىنا ەنگەن 41 ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى. باستاپقىدا ءتىپتى توپىراق جول دا بول­عان جوق. ەلەكتر جەلىسىن جۇرت شاما-شار­قىنشا وزدەرى تارتىپ العان ەدى. اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەتىنبىز. قالا اۋماعىنا ەنىپ, سۋعا جارىدىق», دەيدى ورامنىڭ توبە ءبيى ەرەجەپ شەرمەتوۆ.

بۇگىندە ورامعا ەلەكتر باعانالارى تارتىلىپ, اۋىز سۋ مەن جولدىڭ قۇجاتى ازىرلەنگەن. مۇنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بيىل شەشىلمەك. كەزىندە تاس توسەلمەي قالعان كوشەلەر دە تىركەۋگە الىنۋدا.

«قالاداعى جول جوندەۋ جۇمىستارىنا بيىل قازىنادان قوماقتى قاراجات ءبولىن­دى. ونى ۋاقىتىندا ءارى ماقساتتى يگە­رۋى­مىز قاجەت», دەگەن قالا باسشىسى شىم­كە­نت قالاسىنىڭ اۋماعىنا ەنگەن 41 ەلدى مەكەننىڭ ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى قايتا قارالاتىنىن ايتتى.

ساپار اياسىندا م.ايتەنوۆ ۆو­دوپيا­نوۆ كوشەسىندە وتكەن جىلى ورتەن­گەن ءۇيدىڭ ورنىنا سالىنىپ جاتقان 85 پاتەرلى ءۇيدىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستى. تاپسىرىس بەرۋشى «شىمكەنت» اكك» اق مەن مەردىگەر «وتاۋ ستروي» كومپانياسىنا قۇرىلىس جۇمىستارىن قالا كۇنىنە وراي اياقتاپ, باسپانا كىلتىن تۇرعىندارعا ۋاقىتىنان ەرتەرەك تابىستاۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

 

اۋەجايدىڭ قۇرىلىسى قارقىندى

شاھار جان-جاقتى حالىقارالىق بايلانىس ورناتۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە زاماناۋي تەحنيكالىق تا­لاپ­تارعا ساي اۋەجاي مەن تەمىر جول ۆوكزالى قاجەت-اق. الايدا ءۇشىنشى مەگاپوليس مارتەبەسى بەرىلگەن شاھاردا بۇل تالاپتاردىڭ تابانى تايعاناقتاپ تۇر­عا­نى جاسىرىن ەمەس.

ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى تۋريستىك كەرۋەننىڭ تۇستەنىپ وتەر تۇسى سانالاتىن شىمكەنت ءۇشىن اتالعان جولاۋشىلار تاسىمالى قۇرىلىسىن دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا. سەبەبى قالاعا كەلەر ينۆەستور مەن تۋريست ءۇشىن جاعىمدى «كليمات» قالىپتاستىراتىن «قاقپا» اۋە جولىمەن جانە شويىن جولمەن تىكەلەي قابىسىپ جاتىر.

وسى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شىمكەنتتەگى حالىقارالىق اۋەجاي اۋما­عىندا جاڭا جولاۋشىلار تەرمينا­لىن سالۋ باستالعان بولاتىن. بۇل جۇمىستار ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شىمكەنت قالا­سىن دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى نە­گى­زىن­دە جۇزەگە اسۋدا.

قازىرگى تاڭدا وتكىزۋ قابىلەتى ساعاتىنا 2000 جولاۋشىنى قۇرايتىن تەرمينالدىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ ال­عاش­قى كەزەڭى اياقتالدى.

ەكىنشى كەزەڭنىڭ قۇرىلىس جۇ­مىس­تا­رىن «اليانس كونتراكت قۇرىلىس» جشس جۇزەگە اسىرۋدا.

قۇرىلىس جۇمىستارىنا 110 جۇ­مىس­شى, 10-عا جۋىق ارنايى تەحنيكا تار­تىلعان. بۇگىندە ەكىنشى كەزەڭ بو­يىنشا جۇمىستاردىڭ 43 پايىزى ورىن­دال­دى. بۇدان بولەك اقپاراتتىق جۇ­يە­لەر مەن جولاۋشىلاردىڭ جۇك جابدىقتارىن جەتكىزۋ بويىنشا كە­لى­سىم­شارت جاسالسا, ليفتىلەر مەن ەسكا­لا­تورلاردى جەتكىزۋ بويىنشا كەلى­سىم تۇ­زىلۋدە. بولاشاقتا اۋە كەمەلەرىنە ار­نالعان پەرروندى كەڭەي­تۋ جوسپاردا بار. تەر­مينالعا اپاراتىن جاڭا جول مەن ينجە­نەرلىك قۇرىلىم, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا بىرگە اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان.

جاۋاپتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تەرمينالدىڭ قۇرىلىسى وسى جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالادى.

 

30 جىلدان كەيىن ورناتىلعان ويىن الاڭى

قالا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىندارعا دەمالىس, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي سىيلاي ءبىلۋى قاجەت. سوندا عانا حالىق ءوزىن جايلى سەزىنەدى. وعان كوپ دۇنيەنىڭ قاجەتى شامالى. كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلاسىندا اياق بۇگىپ وتىرار ورىندىقتار مەن بالدىرعاندار وينايتىن شاعىن ويىن الاڭدارى بولسا جەتكىلىكتى. مىنە, كۇن­دەلىكتى جۇمىستان شارشاپ كەلگەن تۇر­عىن­دارعا كەرەگى دە وسى.

دەگەنمەن قالاداعى كەيبىر ەسكى كوپ­قا­باتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا مۇنداي مادەنيەتتىڭ بەلگىسى دە جوق ەكەنى شىندىق. جەكە قابىلداۋىندا قالا­لىق­تار­دىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن تىڭداعان شاھار باسشىسى وسى ماسەلەگە تىكەلەي ءوزى ارالاستى. وسىلايشا 30 جىل­دان بەرى اۋلاسىندا بالالار الاڭى بول­ما­عان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.

ء«تىپتى ەسىك الدىنداعى وتىراتىن ورىن­دىقتار دا قيراپ قالعان ەدى. ەندى مىنە, اۋلامىز جايناپ تۇر. بالدىرعاندار تۇرماق, قاريالاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ايتار العىسىمىز شەكسىز», دەدى قالا اكىمىمەن جۇزدەسكەن «قاراسۋ» شا­عىن اۋدانىنداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي­دىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا روزانوۆا.

«انىعىندا, قالا اۋماعىندا اۋلالاردى اباتتاندىرۋ, ويىن الاڭدارى مەن ارقالى ورىندىقتار ورناتۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. الايدا كەيبىر مادەنيەتى تومەن جانداردىڭ كەسىرىنەن بۇزىلىپ, قيراپ قالادى», دەيدى ءال-فارابي اۋدانى اكىمدىگىنىڭ جاۋاپتى ما­مان­دارى.

جۇرگەن ورتاسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ساپاعا ءمان بەرەتىن م.ايتەنوۆ ءال-فارابي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان بالالار الاڭشاسىنىڭ قۇ­رىلىسىمەن تانىسقان ساتتە دە وسى تا­قىرىپقا قايتا سوقتى. مەردىگەر كوم­پا­نيا­نىڭ وكىلدەرىنە تۇرعىنداردىڭ ۇيىندە وقشاۋلانۋدا وتىرعان ءساتىن ۇتىمدى پاي­دا­لانىپ, قۇرىلىستى ۋاقتىلى ءارى ساپالى اياقتاۋدى جۇكتەدى.

ءبىر قۋانارلىعى, قۇرىلىسقا قاجەتتى زاتتاردىڭ بارلىعى – وتاندىق ونىمدەر. ءتىپتى ويىن الاڭىنا توسەلەتىن رەزەڭكە تو­سە­نىشتىڭ ءوزى شىمكەنتتە جاسالادى ەكەن.

قالانىڭ ورتالىعى سانالاتىن ءال-فارابي اۋدانىنداعى 672 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي الدىندا 400 اۋلا بار. ونىڭ با­سىم بولىگىنە بالالار الاڭى سالىنعان. ال 161-ىنە ەندى قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر.

وسىعان وراي, بيىل اۋدان بو­يىنشا 100 بالالار الاڭى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا سالىن­سا, قالعان 61-ءىنىڭ قۇجاتى قارالۋدا. بۇعان قوسا ءار اۋلاعا سپورت الاڭشاسى دا ورنا­تىلماق.

اۋدان اكىمى عابيت ماۋلەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, اۋداندا 15 گۇلزار مەن اللەيا سالۋ جۇ­مىستارى دا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.

 

 

شىمكەنت