شىمكەنت قالاسىنداعى №65 مەكتەپ-گيمنازياسى ءبىر جىلدان بەرى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ بازاسى رەتىندە ءبىلىم بەرۋدە. سودان بولار مەكتەپ ۇجىمى جىل بويىنا قالا, وبلىس, رەسپۋبليكا جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرنەشە وقۋ ورىندارىندا ءىس-تاجىريبە جۇمىستارىنان ءوتىپ كەلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ برايتون قالاسىندا وتكەن ءتاجىريبەممەن بولىسەتىن بولسام, ءبىلىم سالاسىنداعى ءوز ارىپتەستەرىمە ايتارىم كوپ.
شىمكەنت قالاسىنداعى №65 مەكتەپ-گيمنازياسى ءبىر جىلدان بەرى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ بازاسى رەتىندە ءبىلىم بەرۋدە. سودان بولار مەكتەپ ۇجىمى جىل بويىنا قالا, وبلىس, رەسپۋبليكا جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرنەشە وقۋ ورىندارىندا ءىس-تاجىريبە جۇمىستارىنان ءوتىپ كەلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ برايتون قالاسىندا وتكەن ءتاجىريبەممەن بولىسەتىن بولسام, ءبىلىم سالاسىنداعى ءوز ارىپتەستەرىمە ايتارىم كوپ.
ءبىز برايتون قالاسىنداعى ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا وقىدىق. وقۋ اپتا بويى ءجۇردى. تۇسكە دەيىن ترەنينگتەر بولادى, تۇستەن كەيىن مەكتەپتەردى ارالايمىز جانە كورگەن-بىلگەنىمىزدى, ناقتى نە ۇيرەنگەنىمىزدى مىندەتتى تۇردە تالقىلاپ وتىرامىز. ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتى ۇلكەن اليانس رەتىندە قۇرىلعان. قۇرامىنا بىرنەشە باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتەر, وقىتۋ ترەنينگ ورتالىقتارى, ساياباقتار, كىتاپحانالار كىرەدى. وقىتۋشىلارى ارقاشان سىپايى ءجانە قاراپايىمدىلىعىمەن, ءوز ءىسىنىڭ مايتالماندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. ءبىز نەگىزىنەن «كوشباسشىلىق پەن مەكتەپتى باسقارۋ» تاقىرىبىن قامتىدىق. بۇل ترەنينگتەردىڭ ماقساتى – ءبىزدىڭ مەكتەپتى باسقارۋعا دەگەن كوزقاراسىمىز بەن سانامىزدى وزگەرتۋ بولىپ تابىلدى. جاسىراتىنى جوق, بىزدە مەكتەپ باسقارۋدا باسشىلار ءوز بيلىگىمىزدى ۇجىمنىڭ بەلسەندى شىعارماشىل مۇشەلەرىمەن ءبولىسۋدىڭ ورنىنا, ولارعا ءوزىمىزدىڭ يدەيامىزدى تاڭىپ بەرەمىز, ونى ىسكە اسىرۋعا مىندەتتەيتىنىمىز بار. ال ولاردىڭ ويىندا قانداي جاڭاشىل يدەيالار بار ەكەنى باسشىلارعا بەيمالىم. ويتكەنى, كوپ جاعدايدا ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ ءوز ويىن ورتاعا سالىپ تالقىلاۋىنا باسشىلار تاراپىنان مۇمكىندىك بەرىلمەيتىنىن مويىنداۋ كەرەك.
سوندىقتان قازىرگى مەكتەپ باسشىلارىنىڭ باسقارۋ ىسىندە ءوز جۇمىسىن جاڭاشالاندىرۋ ءۇشىن تاڭداۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى. باسشىلىق پا, الدە كوشباسشىلىق پا؟ ايىرماشىلىعى نەدە؟ مەن مۇنى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسايىن. مىسالى باسشى ۇجىمدى جيناپ, جوعارىدان كەلگەن تاپسىرمالاردى ۇلەستىرىپ بەرگەننەن كەيىن بارلىق مۇعالىمدەر ءپاسسيۆتى ورىنداۋشىلار رەتىندە ءوز مىندەتتەرىنە كىرىسەدى. باسشىنىڭ تىرلىگى تەك بۇيرىق بەرۋمەن عانا بىتەتىن سياقتى. مۇعالىمدەر ەشقانداي ماسەلەگە ءوز كوزقاراس, ءپىكىرلەرىن بىلدىرە المايدى. ال كوشباسشى – مەكتەپتەگى كەز كەلگەن ءماسەلە بويىنشا ۇجىمدى جيناپ, كىشىگىرىم اشىق ترەنينگ وتكىزە وتىرىپ, ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ ويلاۋ, جۇمىس ىستەۋ الەۋەتىن زەرتتەۋ ارقىلى ولاردى ءبىر كومانداعا اينالدىرىپ, سول تاقىرىپتاردى ءوز بەتتەرىنشە ىزدەنىپ ورىنداي الاتىنىنا سەنىم بىلدىرەدى, ىنتالاندىرادى.
باسشى ءوزىن ءالى دە كونسەرۆاتيزمدىك ستيلدە ۇستايدى. ءوز مەكتەبىنىڭ تاجىريبەسىنە قىزعانىشپەن قاراۋى دا مۇمكىن. پەداگوگيكالىق كەڭەستە كوپ سويلەيدى, بارلىعىن ءوزى باسقارىپ, ءوزى رەتتەۋگە تىرىسادى. شەشىم قابىلداۋدا باسىمدىق ءرول اتقارادى. ونداي باسشىلاردىڭ بارلىعى «مەن بىلەمىن, ويتكەنى, مەن باسشىمىن» دەگەن پوزيتسيانى ءجيى ۇستانادى. مۇعالىمدەردىڭ ساباعىنا قاتىسىپ, كەمشىلىكتەردى تالداعانىمەن, ۇجىمنىڭ وقۋىنا, ۇيرەنۋىنە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. ۇجىم مۇشەلەرى ءۇشىن باسشىنىڭ پىكىرى زاڭ. ادىستەمەلىك كەڭەستەردە ۇجىمعا اقىل ايتۋمەن شەكتەلەدى دە, «ءبارىن مەن ۇيرەتىپ جاتىرمىن» دەپ ويلايدى. پراكتيكالىق جاعىنان ساباق بەرمەگەندىكتەن ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسە المايدى. كەيدە «ءبىز باياعىدا ءبۇيتىپ ىستەۋشى ەدىك» دەپ ەسكى زاماننىڭ ءداۋىرى وتكەن تاجىريبەسىن ايتاتىنى بار.
كوشباسشى دەموكراتيالىق ءستيلدى ۇستانا وتىرىپ, تەك قانا ءوز ۇجىمىمەن عانا ەمەس, ول سىرتقى قاۋىمعا دا اسەر ەتۋدى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتارمەن دە قارىم-قاتىناستا بولىپ, قول استىنداعىلاردى اشىق بولۋعا شاقىرادى. ءاربىر كومانداعا ءوز تاقىرىپتارى نە پروبلەمالار بويىنشا زەرتتەگەن ماسەلەلەرىن ورتاعا سالۋعا, ۇجىمنىڭ تالقىلاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ءارى قاراي ۇنەمى جەتەلەپ كومەكتەسىپ وتىرادى.
ايتىلعان سۇراقتار مەن پىكىرلەردى, كەرى بايلانىستى قاراستىرىپ وتىرادى. كوشباسشى جۇرگەن جەرىندە ءبىرىنشى ءوزى ۇيرەنىپ الۋعا تىرىسادى. مۇنداي كوشباسشىلار ۇجىمداعى ءوز كوماندالارىن ارقاشان ءوزى دە جاتتىقتىرىپ وتىرادى جانە سىرتتان دا ساراپتاماشىلار شاقىرىپ, وزىنەن دە باسقا كوشباسشىلاردى دايارلاپ, ولارمەن ءوز بيلىگىن ءبولىسىپ وتىرادى. كوشباسشىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاراپ, ۇجىم جۇمىس جاساۋعا ىنتالانىپ, ءوز مىندەتتەرىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن ورىندايدى جانە ءبىر-بىرىمەن وي ءبولىسىپ وتىرادى.
ەندەشە, وزگەرىستى نەدەن, قالاي باستاۋ كەرەك؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن مەكتەپ باسشىسى ءبىرىنشى ءوزىنىڭ جۇمىس ستيلىنە وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ەنگىزۋى كەرەك. انگلياعا بارىپ كەلگەن ساپاردان كەيىن ۇجىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساۋاتتىلىقتى دامىتۋعا بايلانىستى ءىس-تاجىريبەمەن تانىستىرىپ شىقتىم. العان ساباقتارىم تۋرالى وي ءبولىستىم. ۇجىمدى جالاڭ سوزبەن تاربيەلەۋگە بولمايدى, مەن ىسىممەن دە, بەلسەندىلىگىممەن دە باسقالارعا ۇلگى بولۋ ءۇشىن جانە ولاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ترەنينگ وتكىزۋدى جوسپارلادىم. ترەنينگ مىنا ماسەلەلەردى قامتىدى: مەكتەپتە نەنى وزگەرتۋ كەرەك, ونى قالاي جاساۋ كەرەك, اتا-انالارمەن, تۇرعىندارمەن قالاي بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك؟ بىلايشا ايتقاندا مەكتەپتى باسقارۋداعى ۇجىمنىڭ ءرولىن بىلگىم كەلدى. ولار كوشباسشى دەگەندى قالاي تۇسىنەدى؟ ريزا بولعانىم, مۇعالىمدەر بۇل جونىندە پىكىرلەرىن اشىق جانە شىنايى تۇردە ايتتى. مىنەكەي, مۇعالىمدەردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن باعالاۋ ءۇشىن الدىمەن ولاردىڭ بويىندا ءوزىن ءوزى باعالاۋ قاسيەتىن دامىتۋ كەرەك. انگلياداعى مەكتەپتەردەگى جولعا قويىلعان جۇيە, ول – كوركەم-ادەبي كىتاپتار وقۋ. ناعىز تاربيە كىتاپ وقۋمەن بايلانىستى دەپ ەسەپتەلەدى ەكەن. مىنە, وسى ماسەلە ەلباسىنىڭ تاياۋدا استانادا وتكەن وقۋشىلارمەن كەزدەسۋىندە وتە جاقسى ايتىلدى. شىنىندا «كىتاپ – ءبىلىم بۇلاعى, ءبىلىم – ونەر شىراعى» دەپ بەكەر ايتىلماعان عوي. مۇنى قازىرگى كەزدە ءبىز دە مويىندايمىز. سوندىقتان تاربيەنىڭ وسى ءتۇرىن مەكتەپ جۇيەسىنە ەنگىزىپ جاتىرمىز. ءسوزىمدى اياقتاي كەلە ءوز ارىپتەستەرىمە ەڭ الدىمەن ءوز قابىلەتىڭىزدى, كۇش-جىگەرىڭىزدى, ءوزىڭىزدى باعالاپ كورىڭىز دەگىم كەلەدى. ءارى قاراي ۇجىممەن ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى جاسالىپ, ونىڭ ورىندالۋى جانە جاقسى ورىندالۋىنا بىرلەسە قىزمەت ەتۋ, ءوسۋ جانە تالداۋلار جۇرگىزىلۋ ءۇشىن رەفلەكسيالىق مونيتورينگ قىزمەت ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
قاتيرا قادىربەكوۆا,
ى. التىنسارين اتىنداعى №65 مەكتەپ-گيمنازيا ديرەكتورى.
شىمكەنت.